– تەمىرحان مەدەتبەك ءسىز تۋرالى ماقالاسىندا اكەڭىزدىڭ «اقىن بولا ما, بولماي ما, ونى بىلمەيمىن, بىراق ادەبيەتكە بەيىم بولىپ ءوسىپ كەلەدى» دەگەنىن جازىپتى. نەگە ادەبي سىندى تاڭدادىڭىز؟ اقىن يا جازۋشى بولعىڭىز كەلگەن كەز جوق پا؟
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە, قازىرگى «ۇلان» گازەتىنە اندا-ساندا جازعان دۇنيەلەرىم شىعىپ تۇراتىن. العاش جارىق كورگەن شىعارمام – «قاسقىر مەن كۇزەن» دەگەن اڭگىمە. شاعىن عانا تىرناقالدى تۋىندىم بالالار باسىلىمىندا جارق ەتە قالعاندا, باقىتتان باسىم اينالىپ, جازۋشى بولۋدى ارمانداعان ءبىر قيال جانىمنىڭ تىنىشتىعىن بۇزدى. ارينە بالانىڭ قيالى جۇيرىك بولادى. العان اسەرىڭدى تەزىرەك قاعاز بەتىنە تۇسىرۋگە اسىعاسىڭ. ستيل, فورما دەگەنگە اسا قاتتى باسىڭدى قاتىرمايسىڭ. جازعان دۇنيەڭنىڭ ءبارى دە كوزىڭە ءمىنسىز شىققان دۇنيەدەي بولىپ كورىنەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ادەبيەتكە قاراي العاشقى قارعا قادامىڭدى جاساي باستايسىڭ.
سەگىزىنشى سىنىپتا بالالىق «ماكسيماليزممەن» ورىس تىلىندە «كوگدا ۋلەتايۋت لاستوچكي» دەگەن پوۆەست جازدىم. كوركەم پروزاعا دەن قويا باستاۋىما ايگىلى سۋرەتكەر شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمە» پوۆەسى اسەر ەتتى. كەيىن كينوسىن دا تاماشالادىق. ۋاقىت وتە كەلە اڭگىمە جازۋعا قۇلشىنىسىم كۇشەيە بەردى. 70-جىلداردىڭ اياعىندا ادەبيەتكە دەگەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى قاتتى بولدى. ادەبيەتتە قۇبىلىس بولعان كلاسسيكتەردىڭ جاڭا فورماداعى, سونى كوزقاراستاعى تۋىندىلارىنا قىزىقپاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىز سياقتى ادەبيەتكە قۇمارتىپ جۇرگەن جاستارعا ول قاتتى اسەر ەتتى. ورالحان بوكەيدىڭ رومانتيكالىق سارىنداعى حيكايالارى, سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الماسى», مۇحتار ماعاۋيننىڭ «تازىنىڭ ءولىمى», «كوك مۇنارى», تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى», «وڭ قول», «قىز ءباتىش پەن ەر سەيىت», ت.س. شىعارمالارى, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ اڭگىمەلەرى باسىمىزدى كوتەرە الماي وقىعان دۇنيەلەرىمىز بولدى. ونىڭ ۇستىنە اكەم اقىن بولعاندىقتان اپتا سايىن ۇيىمىزدەن تالاي مىقتى اقىندار مەن جازۋشىلار ءدام تاتتى. سولاردىڭ اڭگىمەلەرىن قۇلاعىما قۇيىپ, سونىڭ ءبارى بالالىق كوڭىلىمدە وشپەستەي ءىزىن قالدىردى.
ون جاسىما كەلگەنشە اجەمنىڭ تاربيەسىندە بولدىم. تورعايدا, اقشىعاناقتا. اجەم وتە اڭگىمەشىل ادام ەدى. ادەبيەتشى بولۋىما سول كىسىنىڭ تىكەلەي اسەرى ءتيدى. ساندىعىندا جينالىپ قالعان كىتاپتاردى ماعان وقىتاتىن. ءالى ەسىمدە عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپان» رومانىن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ۇيىقتاماي وقىپ بەردىم, مۇقاباسى سارى كىتاپ ەدى. روماننىڭ وقيعاسى اسا قىزىقتىرماسا دا, اجەمنىڭ كوڭىلىن قيماي شىعارمانى سوڭىنا دەيىن وقىپ بەرىپ, دەمىمدى الدىم.
– پروزا جازۋدى نەگە جالعاستىرا بەرمەدىڭىز؟
– جاستايىمنان كىتاپ وقۋعا قاتتى قۇمار بولدىم. سوسىن مەندە پروزالىق دۇنيەلەر جازۋ ءۇشىن اۋىلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسى بىلگەن, قازاقتىڭ كوركەم ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن ادام پروزايك بولۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك بولدى. ءبىرىنشى-ەكىنشى كۋرسقا جەتكەنشە اڭگىمەلەر جازىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى اسقار التاي, ول كەزدە «جۇلدىز» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەيتىن, جاس جازۋشى, ەندى جازىپ جۇرگەن. سول كىسى مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ «جالعىز دوسىم – جۇرەگىم» دەگەن كىتابىن بەرىپ, سول جونىندە جۋرنالعا رەتسەنزيا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا جىر جيناعى تۋرالى «ولەڭدەگى ولشەم» دەگەن سىن ماقالا جازىپ, ول ءبىر ءسوزى دە قىسقارماي جۋرنالدا جارىق كوردى.
...توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قوعام الاي-دۇلەي بولىپ كەتتى. باسپاسوزدە نەشە ءتۇرلى تاقىرىپتار قوزعالىپ, قىزۋ پىكىرتالاس تۋىنداپ جاتتى. «ۆوپروسى فيلوسوفي», «نوۆىي مير», «وكتيابر», «ينوستراننايا ليتەراتۋرا» جۋرنالدارىنا جازىلىپ, سول باسىلىمداردى وقيتىنمىن. سولاردىڭ ءبارى بۇرىن ايتۋعا بولمايتىن, ايتىلماعان تاقىرىپتاردى ىندەتىپ جازدى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «بىزگە سوتسرەاليزم كەرەك پە؟» دەگەن تاقىرىپ كوتەرىلدى. بۇل سول ۋاقىت ءۇشىن ۇلكەن بومبا بولدى. «لەنيندىك يدەيادان باس تارتۋىمىز كەرەك پە؟» دەگەن سۇراقتار قويىلدى. ارينە سوتسرەاليزمنىڭ كەرەك ەمەس ەكەنى قازىر ەشقانداي دا داۋ تۋعىزبايدى. بىراق سول كەز ءۇشىن بۇل وتە باتىل قويىلعان, توسىن ساۋال بولدى. سوتسرەاليزمنىڭ بىزگە قاجەتى جوق ەكەنىن دالەلدەگىم كەلىپ «كونفرونتاتسيا» دەگەن ماقالا جازدىم. وسىنداي ايتىس-تارتىستاردىڭ كورىگى قىزىپ, ونىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ كەتكەن سوڭ, ارينە, سىن جازۋعا تۋرا كەلەدى. ماركستىڭ يدەياسىنان باس تارتپاس بۇرىن, «كاپيتالدى» دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستىم. نەشە ءتۇرلى دۇنيەلەردى وقىپ, كىتاپحانادان شىقپايتىن اۋرۋ تاپتىم. سول كەزدەرى تۇرسىنجان شاپاي اعامىزدىڭ «الىس پەن جاقىننىڭ اراسى» دەگەن ۇلكەن زەرتتەۋى شىقتى. بۇل سول مەزگىلدەگى پوەزياعا ءوز باعاسىن بەرۋگە تىرىسقان, جەتىستىگىن دە, كەمشىلىگىن دە جاقسى تالداعان ادەبي سىنداعى جاڭا كوزقاراس بولدى. ءبىر وكىنىشتىسى ادەبيەتىمىزگە ءبىر ۇلكەن سىنشىنىڭ كەلگەنىن جۇرتتىڭ كوبىسى بايقاماعان سىڭاي تانىتتى. اكەمنىڭ ءبىر گازەتتە شىققان ماقالاسىندا «ادەبيەتكە ءوزىم سياقتى ءبىر تالانتتى جىگىت كەلدى» دەپ جازعانى ەسىمدە قالىپتى. سولاي بولا تۇرسا دا, ءبىر يتجەيدەنى مەنەن بۇرىنىراق توزدىرعان اعاممەن كەلىسپەيتىن دە جەرلەرىم بولدى. ول ءبىر سوزىندە «سوعىستان سوڭ تۋعان بۋىننىڭ ىشىندە ادەبيەتىمىزگە بەلەس بولارلىق دارا تۇلعا جوق» دەگەن اششى پىكىر ايتتى. وتە اۋىر ءسوز. قازىرگى جاس اقىندار مۇنداي ءسوزدى ەستىسە جارىلىپ كەتەتىن شىعار. ءبىر عاجابى سوعىستان سوڭ تۋعان تالانتتى ۇرپاق سىنشىعا جابىلا كەتكەن جوق. ايتىلعان اۋىر سىنعا تۇسىنىستىكپەن قارادى. وزدەرىنىڭ مىقتى ەكەندەرىن شىعارمالارىمەن دالەلدەۋگە تىرىستى. مەن اعامنىڭ ايتقان پىكىرىنە قوسىلماي, سوعىستان سوڭ تۋعان اقىنداردىڭ ءوز تاعدىرى, ءوز جولدارى بار ەكەنى تۋرالى, سولاردىڭ ارقايسىسى جايىندا ءبىر ادەبي سىن, ءبىر ماقالا جازۋعا بەل بۋدىم. مىنە, وسىلايشا ادەبي سىننىڭ اۋراسى مەنى ماگنيتتەي ءوز ورىسىنە قاراي كۇننەن-كۇنگە تارتا بەردى, تارتا بەردى.
– سىن جازۋ قازىر نەگە قيىنداپ بارادى؟ قالامگەرلەر ءوزى تۋرالى جازعانىن قالايدى, بىراق سىناعاندى جاقسى كورمەيدى عوي.
– سىندى قابىلداي الاتىن مادەنيەتىمىز قاتتى تومەندەپ كەتتى. ءبارىمىز دە – كىشىمىز دە, ۇلكەنىمىز دە ماقتاۋدان باسقا ەشتەڭەنى ەستىگىسى كەلمەيتىن ءبىر جامان دەرتكە شالدىقتىق. بۇل تەك قالامگەرلەرگە عانا ەمەس, بۇكىل قوعامعا ءتان اۋرۋعا اينالدى. بۇرىن بىرەۋدى كوزىنشە ماقتاۋ ۇلكەن ۇيات بولىپ سانالاتىن. قازىر بۇل قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. اسىرەسە جاستاردىڭ وسى جامان دەرتكە شالدىعىپ جاتقانى مەنى قاتتى الاڭداتادى. بۋنين ءبىر اڭگىمەسىندە چەحوۆتىڭ ءبىر ادام ونى قاتتى ماقتاعاندا, اشۋلانىپ, سول جەردەن قالاي كەتىپ قالعانىن جازادى. ءوز باسىم ماقتاۋدى مۇلدە كەرەك قىلمايتىن ءبىر قازاق جازۋشىسىن بىلەمىن. ول – تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ.
– قازىر ازداپ تولاستاعان سياقتى, ءبىر كەزدەرى اتا-بابالارى تۋرالى رومان, كىتاپ جازۋ قارقىن الدى. ماقتان ءۇشىن بە بىلمەيمىن, وسىنداي شىققان تەكتى العا تارتۋ سانگە اينالدى. وسىلاي ماقتانۋ, يا ماقتانىپ وتىرعانىڭدى سەزبەۋ نەنىڭ بەلگىسى؟
– بىزدە ءبىر داڭعويلىق بار. شولوحوۆ اتىنداعى سىيلىقتى ءبىر جازۋشى الىپ كەلسە, سونى سۇمدىق ابىروي كورەمىز. ول سىيلىقتىڭ تاريحىن دا ەشكىم ءبىلىپ جاتقان جوق. ونى ءبىرىنشى العان قازاق جازۋشىسىنىڭ دا ادەبيەتىمىزدىڭ ماڭداي الدى قالامگەرى ەمەس ەكەنىنە باس قاتىرمايمىز. ءوزىڭ زەرتتەپ كورشى, شىن ماعىناسىنداعى الەمدىك ۇلكەن ادەبي سىيلىقتار بار. بىراق بىردە-ءبىر قازاقتىڭ جازۋشىسى ول حالىقارالىق سىيلىقتاردى العان جوق.
– اندەرسەن اتىنداعى بالالار جازۋشىلارىنا بەرىلەتىن سىيلىقتىڭ كسرو-داعى نۇسقاسىن مارات قابانباي الىپتى. حالىقارالىق ۇلكەن سىيلىعى ەمەس, دەگەنمەن سونىڭ كەڭەس ۇكىمەتىندەگى كىشى سىيلىعى دەسەك بولاتىن سياقتى.
– ءيا, مارات اعامىز سول سىيلىقتى الدى. بىراق ول اندەرسەن اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ ءوزى ەمەس. مەن ونى ارنايى زەرتتەدىم. ءبىز نوبەلگە قول سوزباي-اق, ەڭ اۋەلى بۋكەر سىيلىعىن الىپ تاڭعالدىرايىقشى الەمدى. ونى الۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن جاستار اعىلشىن تىلىندە جازادى, وقيدى, شىعارمالاردى اۋدارادى. بولاشاقتا سولاردىڭ اراسىنان بۋكەردىڭ يەسى شىعادى. مىسالى, كادزۋو يسيگۋرو جاپونيادان بريتانياعا قونىس اۋداردى. سوندا كوپتەگەن مىقتى شىعارمالارىن جازدى, اعىلشىنداردى مويىنداتتى. سودان كەيىن نوبەل سىيلىعىن الدى. سول سياقتى, ءبىزدىڭ دە جاستار باسقا جاقتا تۇلەپ, جاڭاشا ادەبيەت جاسايدى دەپ ويلايمىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى ءالى الدا, مەنىڭ ويىمشا. الپىسىنشى جىلعىلار ادەبيەتكە ۇلكەن قوزعالىس اكەلدى. بىراق بىرەن-سارانى بولماسا, حالىقتىڭ قاسىرەتىن جەرىنە جەتكىزىپ جازا المادى. ويتكەنى كوبىسى تۇيىقتالىپ قالدى. كوپ نارسەنى ايتا المادى. سول كەزدەگى اشارشىلىقتى, قوعامداعى تراگەديالاردى جازعان جوق. ماحاببات, شوپان, ءوندىرىس تۋرالى جازعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى – انە كۇرەسىندە جاتىر. ەشكىم وقىمايدى. قازىر ادەبيەتتى سارالايتىن كەزگە كەلدىك. وقيتىن, وقىمايتىن جازۋشىلاردى ىرىكتەپ بەرەتىن مەزگىل جاقىندادى. كەرەك, كەرەك ەمەس شىعارمالاردىڭ ءبارىن وقىپ, حالىقتىڭ ميىن اشىتۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىرگى ۇنسىزدىك – مۇمكىن داۋىل الدىنداعى تىنىشتىق تا شىعار. جاستار بۇرىنعى قالامگەرلەردىڭ دۇنيەلەرىنە قاناعاتتانبايتىن, باسقاشا جازعىسى كەلەتىن سياقتى. البەتتە ازىرگە كەرەمەت شىعارمالار تۋماي جاتۋى مۇمكىن. بىراق جاڭاشا جازۋعا تالپىنعان جاقسى قادامدار دا بار. مىسالى, قانات تىلەۋحان «مەنىڭ شەشەلەرىم» اڭگىمەسىندە ءبىر شەشەنىڭ بەينەسى ارقىلى قوعامنىڭ بەت-بەينەسىن ادەمى اشكەرەلەيدى. جالپى بۇل جىگىتتىڭ ونەرىندە ەشكىمدى دە ايامايتىن قاتىگەزدىك بار. سونىسى ماعان قاتتى ۇنايدى. ءوزىن تىم قاتتى جاقسى كورەتىن ادامنان مىقتى جازۋشى شىقپايدى. توماس مانن «بۋددەنبروكتار» رومانىندا ءوز وتباسىنىڭ دۇنيەقوڭىزدىعىن اشكەرەلەيدى. بىزدە تاپ وسىنداي تاۋەكەلگە بەل بۋا الاتىن قالامگەرلەر بار ما؟ جوق. بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. سەبەبى ءبىزدىڭ انالارىمىزدىڭ ءبارى دە شەتىنەن – پەرىشتەلەر, ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ ءبارى دە شەتىنەن – اۋليەلەر.
قازىر پوەزيا پروزادان العا كەتتى دەپسىڭ عوي. ولاي ايتۋعا بولمايدى. ليريكالىق ولەڭدەر بار. بىراق پوەمالار جازىلىپ جاتىر ما؟ سول جانردى زەرتتەپ كوردىڭ بە؟ باللادا جانرى توقتاپ قالدى. ولاردى جازۋ ءۇشىن ىزدەنىپ, وتىرىپ جازۋ كەرەك. بۇرىنعىداي ەپيكالىق پوەمالار جوق.
– ەرلان ءجۇنىس جاقسى پوەمالار جازدى.
– ەرلاننىڭ پوەمالارىن كەمەلدەنگەن پوەزيا دەپ ايتا المايمىن. ونىڭ ولەڭدەرى جاقسى. پوەمالارىن قابىلداي المادىم. بالكىم, ءالى دە ىزدەنە تۇسكەنى ابزال شىعار. جاراسقاننىڭ «دالا, سەنىڭ ۇلىڭمىن», اكەمنىڭ ء«يمانجۇسىپ», «قوياندى جارمەڭكەسى» سياقتى پوەمالار قازىر جازىلىپ جاتقان جوق. حاميت, سىرباي, عافۋ اعالارىمىزدىڭ پوەمالارىنداي شىعارما قازىر جوق. ۇلكەن جانردى قازىر جوعالتىپ الدىق. ء«يمانجۇسىپتى» جازۋ ءۇشىن اكەم شىعارماشىلىق دەمالىس الىپ, ارنايى ماتەريالدار جينادى. وسى تۇرعىدان مەملەكەت قازىر تالانتتى جاستارعا جىل سايىن گرانت بەرىپ وتىرسا, ەگەر جاقسى دۇنيە شىقسا, كەلەشەكتە دە جالعاستىرۋعا بولادى.
ءبارىمىز دە – كىشىمىز دە, ۇلكەنىمىز دە ماقتاۋدان باسقا ەشتەڭەنى ەستىگىسى كەلمەيتىن ءبىر جامان دەرتكە شالدىقتىق. بۇل تەك قالامگەرلەرگە عانا ەمەس, بۇكىل قوعامعا ءتان اۋرۋعا اينالدى. بۇرىن بىرەۋدى كوزىنشە ماقتاۋ ۇلكەن ۇيات بولىپ سانالاتىن. قازىر بۇل قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى.
– وسى جاسىڭىزعا دەيىن ءبىراز قالامگەرمەن ارالاسىپ, دوس, جولداس بولدىڭىز. وسىنىڭ سىن جازۋعا كەدەرگىسى بار ما؟
– ارينە وتە قاتتى كەدەرگىسىن كەلتىردى. ءوزىڭ جاقسى ارالاسقاننان كەيىن, اشىق پىكىر ايتۋ دا قيىن بولادى. جالپى ءوزىمنىڭ دوستارىم كوپ ەمەس. ساياق جۇرگەندى جاقسى كورەم, سىرتىنان باقىلاپ قانا. سوندا عانا وبەكتيۆتى بولا الاسىڭ. ال كۇندەلىكتى ارالاسىپ جۇرگەن دوسىڭ ناشار دۇنيە جازسا, قاتتى ايتا الماي قالاسىڭ. بىراق بۇل سىن مادەنيەتى قالىپتاسپاعاننان كەيىن دەپ ويلايمىن. تەمىرحان, جاراسقان, كەڭشىلىكتىڭ سىندارىن وقىساڭىز ولار ءبىر-ءبىرىن ماقتاۋدىڭ ورنىنا, جاس كەزدەرىندە ءبىر-ءبىرىن اياعان جوق. بىراق ومىردە جاقسى سىيلاستى.
اكەمنىڭ ء«ۇش اقىن. ءۇش قولتاڭبا. ءبىر ءتۇيىن» دەگەن ماقالاسى بار. تەمىرحان مەدەتبەك, يسرايل ساپارباي, جۇماتاي جاقىپباەۆتى سىناعان.
ءبىر-ءبىرىن سىناسا دا كوڭىلدەرىنە كىر جۋىتپايتىن قاسيەت جوعالدى. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىس.
– ءسىزدىڭ سوڭعى جازعاندارىڭىزعا قاراسام, الەم ادەبيەتىنىڭ الىپتارى تۋرالى ەكەن. راديوداعى جوباڭىز دا كلاسسيكتەردى تانىستىرۋ. ماركەس, يسيگۋرو تۋرالى ۇلكەن ماقالا جازدىڭىز. مۇقاعاليدى, جۇمەكەندى جازدىڭىز. وسى سىندى دۇرىس قابىلداي المايتىن مىنەزدەن تۋعان جول ەمەس پە؟
– جوق, ولاي ەمەس. سىن نە جامان, نە جاقسى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرمەيدى. ويتكەنى بىزدە ناشار جازۋشىلار دا كوپ. ادەبيەتتە بولىپ جاتقان پروتسەسكە ارالاسۋ. تالداۋ. مۇقاعالي تۋرالى كىتاپ ءبىر جىلدا تۋعان دۇنيە ەمەس. ۇزاق جىلدار بويى تولعانىپ, ءپىسىپ شىققان دۇنيە.
سىنشى كەلە-كەلە قالىپتاسادى. «گوگولدىڭ ءولىمى» جازىلعانعا دەيىن ادەبي سىننىڭ فورمالارىن كوپ ىزدەدىم. سول ماقالادان كەيىن سىننىڭ قالاي جازىلۋ كەرەگىن تۇسىنگەن سياقتىمىن. سىنشى ادەبيەتتە نازار اۋدارۋى كەرەك دۇنيەگە عانا نازار اۋدارسا – جەتەدى. مەرەجكوۆسكيدى ال, ول ورتاڭقول اقىنداردى ايتىپ باسىن قاتىرمايدى. تولستوي تۋرالى جازىپ, ونىڭ نەسى قۇبىلىس ەكەنىن دالەلدەيدى, تالدايدى. سول ارقىلى قوعامداعى قۇبىلىستاردى دا كورسەتەدى. لەۆ شەستوۆتى ايت, چەحوۆ تۋرالى «تۆورچەستۆو يز نيچەگو» دەگەن كەرەمەت دۇنيە جازدى. شىنىندا دا قاراپ وتىرساڭىز, چەحوۆ ومىردە تۇككە تۇرمايتىن ادامداردان ادەبيەت جاسادى.
قوعامدا مۇقاعاليدىڭ ورنىن بەلگىلەپ بەرەتىن دۇنيە كەرەك بولدى. ويتكەنى وعان بايلانىستى داۋ-داماي كوپ-تۇعىن. ونىڭ پوەزياسى ومىرىمە قالاي اسەر ەتكەنىن, اقىندىقتىڭ نە ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن وسى كىتاپتى جازدىم. رومەن روللاننىڭ «تولستويدىڭ ءومىرى» دەگەن كىتابىن قازاق تىلىنە اۋداردىم. سودان كەيىن ادەبي ەسسەلەرىن وقىدىم. ونىڭ شىعارمالارىنان گورى ەسسەلەرى, ادەبي سىندارى قاتتى اسەر ەتتى. اسىرەسە, شەكسپير تۋرالى ءتورت ماقالادان تۇراتىن دۇنيەسى.
«ماڭگىلىك ساۋلەسى» وقىرماندار تاراپىنان جاقسى قابىلداندى. «تاعدىرمەن بەتپە-بەتتى» جازعاندا ءامىرحان مەڭدەكە قايتا-قايتا حابارلاسىپ, «مىناۋ كەرەمەت دۇنيە ەكەن» دەدى. سىنشى سونداي بولۋى كەرەك. وزگەنىڭ جاقسى دۇنيەسىنە ءوزى جازعانداي قۋانۋى كەرەك. جۇمەكەندى جازعاندا دا سولاي. ادەبيەتتىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن بىلمەگەندىكتەن, مۇقاعالي ءبىرىنشى اقىن, جۇمەكەن ەكىنشى اقىن دەگەن جالعان ۇعىم پايدا بولدى. قازاقتىڭ ۇزدىك ون اقىنى كىم دەگەن ىڭعايسىزداۋ سۇراق قويىلدى. ول دۇرىس ەمەس. وسى تۇرعىدان ەكى اقىن ەكى بولەك ەكەنىن جازۋعا تۋرا كەلدى. كەيدە قوعامدا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز قۇبىلىستار وسىنداي كىتاپتار جازۋعا يتەرمەلەيدى.
– سىن جازعان ادام كوزى جەتكەن نارسەنى ايتادى. ول كەمشىلىكتى باسقالار دا كورىپ وتىرۋى مۇمكىن. بىراق سونى كورە تۇرا ۇندەمەۋ, باسقا بىرەۋ ايتسىن دەپ كۇتەتىن جاعداي ءبىزدىڭ ادەبيەتتە كوپ ەمەس پە؟ قازىرگى تىنىشتىق داۋىل الدىنداعى ەمەس, وسىنداي ۇرەيلى ۇنسىزدىك ەمەس پە؟ «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمە» دەگەن...
– بىرەۋگە سىن ايتۋ – قاشاندا قيىن. ءوزىن كەرەمەت جاقسى كورەتىن, ءوزىن كلاسسيك سانايتىن قاسيەت قازىر بارىنە جابىسىپ العانداي. ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە كەمشىلىگىن كورە وتىرىپ ۇندەمەيدى. ايتساڭ شامدانادى. ءبىر جازۋشىمىزدىڭ شىعارمالارى شىڭعىس ايتماتوۆتان العان اسەرى ارقىلى جازىلعانىن ايتىپ ەدىم, اۋىر قابىلدادى. مەن سول جاقتان شىققانىن كورىپ تۇرمىن. ايتساڭ رەنجيدى. جاقسىدان ۇلگى الۋ, ەلىكتەۋدە تۇرعان ەشتەڭە جوق سياقتى. بىراق ايتقاندى قابىلداي المايتىن دۇنيە كوپ.
ادەبيەتتە ءار ادام جۇيەلى جۇمىس ىستەپ ۇيرەنۋى كەرەك. بىزدە جۇيەلى جۇمىس جاساي العان قالامگەرلەر قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. ولار گەرولد بەلگەر, قادىر مىرزا ءالى, مۇحتار ماعاۋين..
قازىر ۋاقىتتى بوسقا جىبەرۋگە بولمايدى. ءبىزدىڭ جاس قالامگەرلەردە ءبىر جالعان تۇسىنىك قالىپتاسقان. جاستاردىڭ كوبىسى وزدەرىنىڭ از جازاتىنىمەن ماقتاناتىن بولىپتى. از جازعان ادامنىڭ ءبارى دە شەتىنەن كلاسسيك, كوپ جازعان ادامنىڭ ءبارى دە شەتىنەن حالتۋرششيك نەمەسە گرافومان دەپ ويلاۋ – ناداندىق. قولىڭنان كەلسە كوپ جاز. بىراق جاقسى جازۋعا تىرىس. «كراتكوست – سەسترا تالانتا» دەگەندە چەحوۆ مۇلدە باسقا دۇنيەنى مەڭزەگەن. كەيدە شىعارما سەنىڭ ەركىڭگە باعىنباي كەتۋى ىقتيمال. 5-6 بەتتەن اسىرىپ اڭگىمە جازبايتىن چەحوۆ «دالانى» جازعاندا قالاي كوسىلەدى. ويتكەنى دالانىڭ تابيعاتى شاعىن كولەمگە سىيمايدى. «سوعىس پەن بەيبىتشىلىك» ءبىر توم بولسا, انا وقيعانىڭ ءبارى سىيماس ەدى. قىسقالىق تۋرالى ايتقان چەحوۆتىڭ ءوزىنىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى – 33 توم. سوندىقتان كوپ جازۋ كەرەك. جازۋ ستيل قالىپتاستىرادى. جازۋعا زاۋقىڭ سوقپاي جاتسا, اۋدارمامەن, كۇندەلىك جازۋمەن, كىتاپ وقۋمەن اينالىس. ونىڭ ءوزى – شىعارماشىلىق. از جازۋ ماقتاناتىن ەمەس, ۇيالاتىن نارسە.
ىزدەنە بەرسەڭ, وقي بەرسەڭ, جازاتىن دۇنيە دە تۋا بەرەدى. كوپ ىزدەنەتىن ادامدا شابىت تاۋسىلمايدى. كىتاپ وقىعان سايىن يدەيا كەلەدى. ء«سوز ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەگەن اباي. ادەبيەتپەن اۋىرعان ادام ودان ايىعا المايدى.
– قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز ءوزىڭىز؟ نە وقىپ ءجۇرسىز؟
– مەنىڭ جازا الماي قالعان دۇنيەم وتە كوپ. قاسىم, ماعجان, ۆارلام شالاموۆ تۋرالى جازۋىم كەرەك. سوڭعى كەزدە نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى تۋرالى جازىپ ءجۇرمىن. جيىرما شاقتى لاۋرەاتتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, ماقالا جازدىم. سوڭعىسى – كنۋت گامسۋنگ. قازىر اناتول فرانستى وقىپ, ءبىر دۇنيە جازۋعا دايىندالىپ ءجۇرمىن. مۇنداعى ماقساتىم بۇل سىيلىقتىڭ ادەبيەت ءۇشىن ۇلكەن ولشەم ەمەس ەكەنىن, بىراق ونى مىقتى جازۋشىلاردىڭ دا كەيدە العانىن ايتىپ, حالىققا جەتكىزۋ. كىم قالاي الدى؟ نە ءۇشىن الدى؟ ءار ادام ادەبيەتتىڭ بوس تۇرعان جەرىن بىتەۋ كەرەك. مىسالى, ەسەنعالي راۋشانوۆ قۇستار تۋرالى كىتاپ جازىپ, ادەبيەتىمىزدەگى ءبىر بوس ورىندى تولتىردى. سول سياقتى ادەبيەتتەگى بوس تۇرعان ءبىر كەم دۇنيەنىڭ ورنىن تولتىرعىم كەلەدى. بىراق ول ءۇشىن كوپ ەڭبەكتەنۋ كەرەك, وقۋ كەرەك, زەرتتەۋ كەرەك, سوسىن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ كەرەك.
– ءوز-وزىنە تامسانىپ, ءوز كىتابىن ءوزى ناسيحاتتاپ, وزىنە ءدان ريزا بولاتىن ادەتتىڭ كوبەيگەنىن جازاسىز. سونىمەن قاتار تالانتقا تاسادان تاس اتاتىن كورەالماۋشىلىقتىڭ بار ەكەنىن دە ايتاسىز. وسى تاسادان اتقان تاس ءتيىپ جاتقان تالانتتارىمىز كىمدەر؟ ءوز سوزىنە ءوزى كۇپىنىپ, ءوزىن-ءوزى ماقتايتىنداردى ايتپاي-اق قويالىق...
– بار عوي. كوپ ونداي اقىندار. اتتارىن اتاعان ىڭعايسىز بولاتىن شىعار. ولار ماقتاۋدى دا كەرەك قىلمايدى. الەۋمەتتىك جەلىدە دە جوق. ال سول جەلىگە تىركەلىپ, ءبىر كۇن كىرمەسە تۇرا المايتىن جاعدايعا جەتكەن ۇلكەن اقىندارىمىز بار. بۇل جاقسى دۇنيە ەمەس. وكىنىشتى نارسە...
– ەرتاي اشىقباەۆ بىردە ءوز بۋىندارىندا تۇرسىنجان شاپاي سياقتى سىنشىنىڭ شىققانىن ماقتانىپ ايتقانى بار. ال ءسىز ءوز ۇزەڭگىلەستەرىڭىزدەن كىممەن ماقتاناسىز؟
– ارينە تۇرسىنجان اعام –وتە جاقسى سىنشى. بىراق ەگەر ونىڭ زامانداستارى مىقتى بولماسا, تۇرسىنجان دا كەرەمەت سىنشى بولا الماس ەدى. ەشتەڭە دە تاقىر جەرگە ءوسىپ شىقپايدى. ءبىزدىڭ بۋىندا دا ادەبيەتكە جان-تانىمەن بەرىلگەن مىقتى اقىن-جازۋشىلار بار. سولاردىڭ ىشىنەن نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ ونەرگە بەرىلگەن تازالىعىنا, بىلىمدىلىگىنە قاتتى سۇيسىنەمىن. پروزاسى دا, پوەزياسى دا مىقتى. ءبىزدىڭ بارىمىزدەن ءبىر ارتىق جەرى, ەش ۋاقىتتا ماقتانبايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»