مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلعى 5 قازانداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «سوڭعى كەزدەرى الەمدىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا ۇدەرىستەرى كۇشەيە ءتۇستى. الەم قارقىندى تۇردە وزگەرىپ كەلەدى. مىزعىماستاي كورىنگەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ تۇعىرى مەن حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرى بۇزىلۋدا. بۇگىندە جاھاندىق جانە جەرگىلىكتى پروبلەمالار توعىسا تۇسۋدە» دەدى.
راسىندا, جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنداعى الەم ادام تانىماستاي وزگەردى. جاڭا عاسىر, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا بىزگە ءوزىنىڭ جوعارى ساپاداعى, عىلىمي-تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارىمەن عانا كەلگەن جوق. ءبىزدىڭ الدىمىزعا جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەردى الا كەلدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپتى دە شەتىن سىن-قاتەر – ءدىني الاۋىزدىق, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم.
قازىرگى تاڭدا ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ جەرگىلىكتى نەمەسە جاھاندىق سيپاتى جوق. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇل پروبلەما توعىسىپ, بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەمنىڭ باستى قاتەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. بۇل قاتەردىڭ بۇلتىن سەيىلتۋ ءۇشىن ساياسي ەرىك-جىگەر مەن پاراساتتىلىق, ءدىني ىمىرا مەن تاتۋلىق قاجەت. وسى تۇرعىدا 10-11 قازان ارالىعىندا استانادا وتەتىن VI الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى دۇنيە ءجۇزى كوز تىگىپ وتىرعان, حالىقارالىق اۋقىمداعى بەدەلدى باسقوسۋ ەكەنى داۋسىز. سەبەبى بىرىنشىدەن, ءدىني سيپاتتاعى شيەلەنىستەر, قاقتىعىستار, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ءورشىپ تۇرعان قازىرگىدەي ۋاقىتتا حالىقارالىق قوعامداستىق تا, مەملەكەتتەر مەن حالىقتار دا بەيبىتشىلىككە, تولەرانتتىلىققا ۇندەيتىن, قارۋ مەن وشپەندىلىك ەمەس, بىرلىك پەن يماندىلىق جولىن ۇسىناتىن وسىنداي جوعارى دارەجەدەگى ديالوگقا ءزارۋ بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, دىندەر اراسىنداعى ديالوگ كوپكونفەسسيالى, كوپەتنوستى مەملەكەتتە تىنىش تا باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ سونى ۇلگىسىن قالىپتاستىرعان, حالىقارالىق, وڭىرلىك دەڭگەيدە ءاردايىم بەيبىت الەمنىڭ دانەكەرى, جاقتاۋشىسى بولىپ كەلە جاتقان قازاقستاندا وتكىزىلەدى. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە التىنشى مارتە وتكىزىلىپ جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى جيىنىنىڭ دىنارالىق قارىم-قاتىناس پەن ديالوگتارداعى تاريحى مەن باي تاجىريبەسىن, تابىستى ناتيجەلەرىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن, العاش رەت 2003 جىلى شاقىرىلعان بولاتىن.
وسى جىلعى 13 اقپاندا مۇسىلمان, حريستيان جانە ەۆرەي ۇيىمدارى قاتىسقان, دىندەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا مەملەكەت باسشىسى ءسوز سويلەدى جانە بارلىق كونفەسسيا وكىلدەرىنە قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن ايتتى. باستاما قىزۋ قولداۋ تاپتى.
قازاقستان باستاماسىنىڭ اسا وزەكتىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىن 2003 جىلى 23-24 قىركۇيەكتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ تۇڭعىش سەزى-اق ايگىلەپ بەرگەن بولاتىن. وسى جيىندا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ سەزد وتكىزەتىن ارنايى عيمارات سالۋ جوسپارىن جاريالاپ, كەلەسى كەزدەسۋدى جاڭادان سالىناتىن «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» سارايىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىن حابارلادى.
دىنارالىق سامميت جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءى سەزىنە قاتىسۋشىلاردىڭ دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وسىلايشا, العاشقى كۇننەن باستاپ استانا سەزىنىڭ ماڭىزى مەن اۋقىمى ايقىندالعان ەدى.
سول ۋاقىتتان بەرى 2003, 2006, 2009, 2012 جانە 2015 جىلدارى استانا قالاسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ بەس باسقوسۋى وتكىزىلدى. بۇل باسقوسۋلارعا الەمدەگى يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, سينتويزم, داوسيزم جانە وزگە دە ءداستۇرلى دىندەردىڭ باسشىلارى مەن كورنەكتى وكىلدەرى دەرلىك قاتىستى.
ءتىپتى, ساياسي, تەولوگيالىق تۇرعىداعى قاتىناستارى اسا قايشىلىقتى سانالاتىن, عاسىرلار بويى ءوزارا ءدۇرداراز بولىپ جۇرگەن ءدىن جەتەكشىلەرى دە استانا تورىندە ءبىر ۇستەلدە وتىردى.
بۇگىنگى ءداۋىردىڭ رۋحاني قايراتكەرلەرى, گۋمانيتارلىق ويدىڭ الىپ وكىلدەرى مەن عۇلامالار, بۇۇ باس حاتشىسى, كورولدەر مەن مەملەكەتتەر باسشىلارى قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
سەزدىڭ پىكىرتالاس الاڭدارىندا ءدىني قاۋىمداستىقتاردى رۋحاني جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان مازمۇندى اڭگىمەلەر ايتىلدى, ازاماتتارعا, حالىقتار مەن ۇكىمەتتەرگە جولدانعان دەكلاراتسيالار مەن ۇندەۋلەر قابىلداندى.
استانا سەزى ەشقاشان ءوزىنىڭ الدىنا قويعان قاعيداتتارى مەن ماقساتتارىنان اينىعان ەمەس.
بيىلعى 10-11 قازاندا وتەتىن باسقوسۋدىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك.
گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق جاعداي جىل سايىن ەمەس, اي سايىن, كۇن سايىن وزگەرىپ جاتىر.
ادام ءومىرىنىڭ اينىماس قاعيداتتارى سانالىپ كەلگەن بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, توزىمدىلىك توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەردى قايتا ورالعان «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» ۇعىمى ىعىستىرا باستاعانداي.
مەملەكەتارالىق ساۋدا سوعىستارى, ميانماداعى ءدىني زورلىق-زومبىلىق, سيرياداعى ۇزاققا سوزىلعان شيەلەنىس, تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق جانە ت.ب. بارشامىزدى وسى الەمدىك قۇبىلىستارعا باسقا, جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا ماجبۇرلەيدى.
اۋعانستانداعى احۋالدىڭ قايتادان ۋشىعۋى ورتالىق ازياعا, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا سالقىنىن تيگىزەتىنى الاڭداتپاي قويمايدى.
مۇنداي جاعدايدا ءبىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ ىشكى, سىرتقى قاۋىپسىزدىگىن بەكەمدەپ, ءدىني تۇراقتىلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ مىندەتىمىز ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
قازاقستانداعى ءدىني احۋال – تۇراقتى. مەملەكەتتىڭ ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگى زايىرلىلىق ۇستانىمى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە. ەلدەگى 18 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى ءدىني بوستاندىقتا, تولەرانتتى, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان قىزمەتىنىڭ جاڭا باعىت-باعدارلارىن جاساپ, ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. سونىڭ ىشىندە, نەگىزگى قاعيدا – حالىقپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ, قوعامدىق ورتادا, جاستاردىڭ اراسىندا ۇزدىكسىز اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جانىنان ءدىني ماسەلەلەر جونىندەگى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارى قۇرىلعان.
جەتەكشى يسلام ۇيىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. اسىرەسە وتاندىق ءدىني كادرلاردىڭ, يمامدار مەن تەولوگتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىندا كەشەندى شارالار قولعا الىندى. «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىندا تەولوگتاردى قايتا دايارلاۋ جونىندەگى ينستيتۋت قۇرىلدى. ورتا مەرزىمدىك ستراتەگيالىق باعىتتاردى ايقىندايتىن, ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
سونداي-اق رۋحاني جانە اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا, قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءداستۇرلى, مادەني جانە وتباسىلىق قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان ءدىني بوستاندىق ماسەلەسى بويىنشا حالىقارالىق, قۇقىقتىق مىندەتتەمەلەرىن دە مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلەدى.
ء«دىني ليدەرلەر قاۋىپسىز الەم ءۇشىن» تاقىرىبىمەن وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزىندە قازاقستاننىڭ ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگى وسى ۇلگىسى دە ءسوز بولارى انىق.
استانا سەزىندە قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى جەتىستىكتەرى لايىقتى اتالىپ وتەدى دەپ ويلايمىز.
«قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا شاقىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى دە وسى زامانعى دىندەر اراسىنداعى جاھاندىق ۇنقاتىسۋدىڭ قۇرامداس تا ىقپالدى بولىگىنە اينالدى. ول ەلەۋلى ءرول اتقارىپ, ءدىني ليدەرلەردىڭ, دىندەر مەن حالىقتاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ وسۋىنە جاردەمدەسۋدە» دەپ ەلباسىمىز ايتقانداي, استاناداعى الەم ءدىنباسىلارىنىڭ جيىنى تابىستى ءوتىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك دارەجەدەگى ابىرويى مەن بەدەلىن تاعى دا اسقاقتاتا تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
دارحان كالەتاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى