ۇزاق جىلدار بويى ۇلى اقىن مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاپ وتىرعان ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيى ءوزىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىنان باستاپ قوردى قالىپتاستىرۋ جانە تولىقتىرۋ جۇمىسىن ەڭ باستى مىندەتى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ىشىندە اباي تاقىرىبىنداعى بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىمەن تولىقتىرۋ جۇمىسى ۇزبەي جالعاسۋدا.
قىلقالام شەبەرلەرى ۇلى اقىن بەينەسىنە 30-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان, اسىرەسە 40-شى جىلداردىڭ باسىندا نازار اۋدارا باستادى. بۇل قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي قالاسىندا ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرىلعان كەزى. مۋزەيدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جانە ابايدىڭ تاياپ قالعان 100 جىلدىق مەرەيتويى سۋرەتشىلەرگە قازاقستاننىڭ بەلگىلى سۋرەتشىلەرىنىڭ ۇلى تۇلعا ءومىرىن بەينەلەيتىن شىعارمالار تۋدىرۋىنا مۇرىندىق بولدى.
قازىر اباي قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قورىندا سۋرەتشىلەردىڭ وسى تاقىرىپقا بايلانىستى 900-دەن استام تۋىندىسى جيناقتالعان. مۋزەي قورىنداعى بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىنىڭ ىشىندەگى ءوزىنىڭ كوركەمدىگىنەن گورى تاريحي قۇندىلىعى باسىم ەكسپوناتتى دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. ول – ابايدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە سالىنعان پورترەتى. پورترەتتىڭ اۆتورى سەمەيگە ساياسي قۋعىنمەن كەلگەن پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆسكي. ول دونداعى روستوۆ قالاسىنان «ساياسي سەنىمسىز» رەتىندە دالا ولكەسى گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قاراماعىنا ايداۋعا جىبەرىلگەن بولاتىن. 1884 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ سەمەي قالاسىندا تۇردى. اباي اۋىلىنا بارعانى تۋرالى قۇجاتتار بار.
پ.لوبانوۆسكي كاسىبي سۋرەتشى بولماسا دا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پورترەتتەرىن سالىپ جۇرگەن. 1887 جىلى ورالدا وتكەن ءوندىرىس كورمەسىنە «سەمەي وبلىسى قازاقتارىنىڭ تيپتەرى» اتتى پورترەتتەر سەرياسىن دايىنداعانى بەلگىلى. لوبانوۆسكيدىڭ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن 7 سۋرەتى ساقتاۋلى, سولاردىڭ ءبىرى – ۇلى اقىننىڭ قارىنداشپەن سالىنعان پورترەتى. ۋاقىتتان سارعايعان قالىڭ قاعازعا جاي عانا قارىنداشپەن سالعان پورترەتتىڭ ماڭىزى زور, سەبەبى ول ابايدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە سالىنعان جالعىز پورترەت.
مۋزەي قورىندا قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ اقىندى ءار ءتۇرلى تەحنيكادا سومداعان پورترەتتىك جۇمىستارى بار. وسى ورايدا ل.لەونتەۆتىڭ (كەنەپ, مايلى بوياۋ), ە.سيدوركيننىڭ (گراۆيۋرا), ج.شاردەنوۆتىڭ (كەنەپ, مايلى بوياۋ), ەرلى-زايىپتى اتكنيندەردىڭ (جىبەك ماتاعا مۋلينە جىپپەن كەستەلەنگەن), و.وستروۆسكيدىڭ اعاشقا ينكرۋستاتسيالاپ جاساعان تۋىندىلارىن اتاپ وتۋگە بولادى.
كاسىبي سۋرەتشىلەردىڭ ىشىندە اباي پورترەتىن العاش سالعان نيكولاي يۆانوۆيچ كرۋتيلنيكوۆ ەدى. 1926-27 جىلدارى «اباي ولەڭ جازۋ ۇستىندە» اتتى پورترەتىن كەنەپكە مايلى بوياۋمەن سالعان. ول 1916 جىلى قازانداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, سەمەي قالاسىنا كەلىپ, تەاتردا سۋرەتشى قىزمەتىن اتقارادى.
مۋزەي قورىنىڭ ۇلكەن ماقتانىشى – قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ جۇمىستارى. سۋرەتشى 1947 جىلى ابايدىڭ تۋعان جەرىنە, شىڭعىستاۋعا كەلگەن. وسى ساپارىنىڭ ناتيجەسىندە «شىڭعىستاۋداعى جاز», «قاراۋىلتوبە», جانە باسقا تۋىندىلار لەگى دۇنيەگە كەلگەن ەدى. سونىمەن قاتار مۋزەيدە قاستەەۆتىڭ «بالا اباي», «جاس اباي», «اباي» پورترەتتەرى بار. سۋرەتشى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان بۇل سۋرەتتەردەن ۇلكەن تالانت يەسىنىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ ءار كەزەڭىندە دانىشپاندى جاڭاشا سومداعانىن كورە الامىز.
مۋزەي قورىنداعى پورترەتتەر لەگى ج.شاردەنوۆ, گ.يسمايلوۆا, م.كەنباەۆ, ا.عالىمباەۆانىڭ جۇمىستارىمەن جالعاسادى. ولاردىڭ تۋىندىلارىنداعى رومانتيزم مەن ۇلتتىق رەڭك جاس سۋرەتشىلەردىڭ اباي شىعارماشىلىعى ارقىلى دۇنيە تانىمىن كەڭەيتىپ, ولاردى ۇلكەن ىزدەنىستەرگە تالپىندىرادى. سيۋجەتتىك تۋىندىلاردىڭ ىشىندەگى مۋزەي قورىنا العاشقى قابىلدانعان ەكسپوناتتار ا.ۆولوششۋكتىڭ «اباي بايكوكشە اقىندى تىنداۋدا», كۋجەلەنكونىڭ «اباي مەن جاتاقتار» تۋىندىلارىن اتاپ وتۋگە بولادى. بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرى ۇكى اجيەۆ جانە ساحي رومانوۆتىڭ تۋىندىلارى مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا وزىندىك ءۇن قوسىپ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن اشا تۇسكەندەي كورىنەدى.
بەينەلەۋ ونەرىندەگى اباي تاقىرىبىن كەڭەيتۋگە قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى ەۆگەني ميحايلوۆيچ سيدوركين ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول 1957 جىلدان باستاپ قازاق جەرىندە جۇمىس ىستەپ, «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان كوپتەگەن كىتاپتارعا يلليۋستراتسيا جاسادى. سونىڭ ىشىندە «قازاق ەپوسى» «ەرتەگىلەر» سەرياسى جانە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىن كوركەمدەپ, يلليۋستراتسيالار جاسادى. مۋزەيدىڭ تاپسىرىسى بويىنشا سۋرەتشى 1971 جىلى «اباي جولى» رومانىنىڭ جەلىسىمەن گراۆيۋرالىق تۋىندىلار جاساعان ەدى. سولاردىڭ ىشىندە اسا ءبىر جىلىلىقپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن جاسالعاندارى «ابايدىڭ شەشەسى ۇلجان» جانە «اباي اجەسى زەرەمەن» گراۆيۋرالارى.
ءمۇسىن – قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەڭ جاس سالالارىنىڭ ءبىرى. مونۋمەنتتى سالادا اباي وبرازىن سومداۋ وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا باستاۋ الدى. اقىن ەسكەرتكىشتەرىن جاساۋ جوباسىنا ارنايى كونكۋرس جاريالاندى. الماتىدا اباي داڭعىلىنىڭ بويىنا قويىلعان اقىن ەسكەرتكىشى وسى كونكۋرستىڭ جەمىسى. بۇل قازاق ءمۇسىنشىسى, حالىق سۋرەتشىسى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ قولىنان شىققان اباي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەڭ تۇڭعىشى. مىستان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتە بولاشاققا كوز تىككەن تاۋەلسىز ادامنىڭ بەينەسى سومدالعان.
ءمۇسىنشى ەسكەن سەرگەباەۆ ءوزىنىڭ جۇمىستارىن كلاسسيكالىق ۇلگىدە جاسايدى, اۆتوردىڭ اباي ەسكەرتكىشىنىڭ گيپستىك جوباسى مۋزەي زالىنا قويىلعان. ودان كولونناعا شىنتاقتاپ سۇيەنىپ, كىتاپ وقىپ تۇرعان ابايدى كورەمىز.
مونۋمەنت ونەرى سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن سۋرەتشىلەردىڭ ىشىندە سەمەيدىڭ اباي الاڭىنداعى ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى د.ەلباكيدزەنى ەرەكشە اتاعان ءجون. 1977 جىلى قويىلعان بۇل ەسكەرتكىش گرانيتتەن جاسالعان, بيىكتىگى 850 سم. سول قولىنا كىتاپ ۇستاپ, وڭ قولىن كەۋدە تۇسىنا كوتەرگەن اقىن تۇلعاسى ويلى, سابىرلى كەيىپ تانىتادى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ گيپستەن جاسالعان اۆتورلىق كوشىرمەسى مۋزەيدە كەلگەن كورەرمەندى قارسى الىپ تۇر.
ابايدىڭ مۇسىندىك پورترەتىن (باسى, كەۋدەسى, دەنەسى) ءار جىلدارى باكي ۋرمانچە, پەتر ۋساچەۆ, يۋري دوروشەۆ, بەك تولەكوۆ, زويا بەرەگوۆايا, مۇراتبەك جانبولاتوۆ جاسادى. مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا پەتر ۋساچەۆ, بەك تولەكوۆ, زويا بەرەگوۆايانىڭ تۋىندىلارىن دا كورۋگە بولادى.
ۇلى اباي تۇلعاسى, ونىڭ تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتى تەك قىلقالام يەلەرىن تولعاندىرىپ قانا قويعان جوق, سونداي-اق ومىرىندە ونەردەن باسقا جول تاۋىپ, باسقا ماماندىق يەسى بولعان ادامدى دا قولىنا قىلقالام الىپ, تاماشا ونەر تۋىندىلارىن تۋدىرۋىنا سەبەپكەر بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – قازىرگى ۋاقىتتا اكادەميك, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ماقاش تىنىشتىقباي ۇلى الياكپاروۆ.
م.الياكپاروۆ كەسكىندەمە جانە گرافيكا تەحنيكاسىن مەڭگەرگەن سۋرەتشى. ونىڭ ونەردەگى شىعارماشىلىعى ابايمەن تىعىز بايلانىستى. « ۇلى اباي مەن شاكارىم الەمى» مەنىڭ باستى تاقىرىبىما اينالدى. سوناۋ 1975 جىلدان بەرى وسى تاقىرىپپەن ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەمىن. اباي مەن شاكارىم اتالارىمىز, ولاردىڭ اينالاسى, ۇلگى تۇتارلىق ونەرلەرى مەن رۋحاني وي الەمدەرى جايلى ءبىرشاما شىعارمالارىم ومىرگە كەلدى, ءالى دە كەلە بەرمەك.
بۇل تاقىرىپ – مەنىڭ ومىرلىك بويتۇمارىم سەكىلدى», دەيدى قىلقالام شەبەرى.
مۋزەيدىڭ گالەرەيا زالىندا سۋرەتشىلەردىڭ كورمەلەرى, ۆەرنيساجدارى, سيمپوزيۋمدارى دا وتكىزىلىپ وتىرادى. ۇلىلار ەلىندەگى سيمپوزيۋمعا ارنايى كەلگەن قازاقستان سۋرەتشىلەرى ءبىر اپتا بويى اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ىزدەرى قالعان جەرلەرمەن ءجۇرىپ, اۋاسىن جۇتىپ, كورىكتى دە شەجىرەلى شىڭعىستاۋ وڭىرىنە: ءبورىلى, كۇشىكباي اسۋى, تۇما كولى, جيدەباي, ءۇيتاس, كىشى وردا, «اباي-شاكارىم» كەسەنەسى, اباي انالارى – ۇلجان مەن زەرە زيراتى, كەڭگىرباي بي مازارى, شىڭعىستاۋ, ارحات تاۋلارىنىڭ اسەم جەرلەرىندە, تابيعات اياسىندا پلەنەر وتكىزەدى. ابايدىڭ قارا شاڭىراعىندا جىل سايىن سۋرەتشىلەر سيمپوزيۋمى وتەدى, قاتىسقان سۋرەتشىلەر 50-دەن استام تۋىندىلارىن تارتۋ ەتەدى.
اباي تاقىرىبى ونەر قايراتكەرلەرى ءۇشىن ۇنەمى شىعارماشىلىقتىڭ قاينار كوزى بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. ۋاقىت وتكەن سايىن اقىن تۇلعاسى بيىكتەي تۇسەدى.
ۇمىتقايشا يبراەۆا,
اباي قورىق-مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
شىعىس قازاقستان وبلىسى