پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنداعى بۇل اۋىل رەسمي قۇجاتتاردا «باسكول» اتالعانىمەن, جەرگىلىكتى حالىق «قۇراما» دەيدى. كەڭەس وداعى كەزىندە اتاعى دۇرىلدەگەن «قىزىل قۇراما» سوۆحوزى بولدى. اتىنان كورىنىپ تۇرعانداي, سوۆەتتەندىرۋ ۋاقىتىندا قىزىل تۇسكە قۇمار بولدىق قوي. قىزىل ارميا, قىزىل گالستۋك, قىزىل جالاۋ, قىل اياعى كلۋبتاعى جينالىستار وتەتىن ۇستەلدىڭ جابۋى دا قىزىل ماتەريالدان بولاتىن... سول كەڭەستىك داۋىردە تۋعان اتاۋلارعا جاڭاتىلەك, كومسومول, مولبلوك (مولوچنىي بلوك), كانال, پاروم, تەمىرزاگون, سەگىز رەسەيدى جاتقىزۋعا بولادى.
باسكول, شوپتىكول (جاڭاتىلەك اۋىلىنىڭ تۇسىندا), قۇركول, قازالىكول, ايناكول مەن قازىرگى ۋاقىتتا تۇرىپ جاتقان اۋىلدىڭ اتى – كەنجەكول. ياعني, سوڭعى كول. سوندا دەيمىن-اۋ, بۇرىنعى ءبىر زامانداردا اقساقال,قاراساقالدار جيىلىپ, الدارىنا ولكەدەگى جەر-سۋدىڭ كارتاسىن جايىپ سالىپ, مىنا كولدى بىلاي, ال مىنا كولدى بىلاي اتايىق دەپ باتۋالاسقان سياقتى. جانە قالاي ءدال تاۋىپ قويىلعان! بۇل كولدەردىڭ بارلىعى جىلما-جىل ەرتىس سۋىمەن تولىعىپ وتىرادى. قانداي قۇرعاقشىلىق بولسا دا, ءسال-ءپال تايىزداعانىمەن, مۇلدەم قۇرعاپ كەتپەيدى.
– جاڭاتىلەك بۇرىن بۇركىتباي اۋىلى دەپ اتالىپتى, – دەيدى سول ءبىر باي ۇرپاعى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.ول 1942 جىلى تۋعان ەكەن. ونىمەن اۆتوبۋستا كەزدەيسوق جولىقتىق. رەسەيدە تۋىپ, كەنجەكولدە تۇرىپتى. بىراق ارعى اتالارى ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنان ەكەن. كامپەسكە كەزىندە قۋعىنعا ۇشىراعان عوي. رۋى – يمان. جاڭاتىلەكتى بىلايعى جۇرت «يماندار اۋىلى» دەيدى. ونىسى راس. اۋىلدا تۇرعاندا وعان انىق كوزىم جەتتى.
كومسومول دا جولدىڭ وڭ جاق قاناتىنداعى (قالادان كەلە جاتقاندا) شاعىن اۋىل. ءبىر كەزدەرى وتار-وتار قوي ورگىزگەن بىلدەي ءبىر بولىمشە بولدى. قازىرگى قالعانى – سونىڭ جۇرناعى. 70-ءشى جىلدارى «قوي باسىن 50 ميلليونعا جەتكىزەمىز» دەپ شاپقىلادىق. شۇبارتاۋلىق جاستار باستاما كوتەرىپ, بۇكىل قازاقستان سونى قولداپ, ءىلىپ اكەتتى. ءبىزدىڭ اۋداندا ەڭ العاش قۇرىلعان قوي وسىرۋشىلەردىڭ «جالىن» كومسومول-جاستار بريگاداسى وسى بولىمشەدە تۇردى. بريگادا قازىر جوق,بىراق كومسومول دەگەن اتى قالدى...
سول كومسومولدىڭ باۋىرىندا قاراعاندى دەگەن جەر بار. بۇرىن وندا قارا تۇلكى ءوسىرىپتى. اڭ فەرماسى بولعان. قازىر شارۋا قوجالىعى وتىر. جالپى قۇرامادا, ەستۋىمشە, قازىرگى ۋاقىتتا مال باعىلمايتىن جەر جوقتىڭ قاسى. بۇرىنعى قوشاي, قاراپان, ابىلاي, توققوجا, جاناي, ارىن, بۋرىلايعىر, احمەتاششى, جالعىزاعاش, شانحاناي, شۇبارقۇنان, نۇرىش, مولداباي, كۇشىكجىعىلعان سياقتى شوپان نۇكتەلەرىندە قوي-ەشكى, تايىنشا-تورپاق, جىلقى باعىلادى. قىرداعى جەر اتاۋلارىنان ازداپ قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن, ويتكەنى مەن قۇراماعا كەلگەن 1993 جىل قۇلدىراۋدىڭ باسى ەدى.
قۇرامادا «نارشوككەن» دەگەن جەر بار. بۇل دا باياعى زور بايلىقتىڭ نىشانى ىسپەتتەس اتاۋ. جالتىرداعى «تۇيەكاشار», «سارىىنگەن», «بوتاقورا» سياقتى. باياعىدا بابالارىمىز ويسىلقارا ت ۇلىگىن دە ۇستاعان دەگەن سوزگە ناقتى دالەل.
وسى قاتارداعى ابىلاي – ابىلاي حان توقتاپ, ايال قىلعان جەر ەكەن. ال توققوجا – مينەرالدى سۋ كوزى شىققان جەر, بىراق ءالى حالىق يگىلىگىنە جۇمسالماي كەلەدى. ونى يگەرۋگە ءبىراز قارجى كەرەك شىعار.
بۇل جەردە توققوجا اتامىز العاش كارتوپ ەگىپ, باقشا وسىرگەن. بيىككە بويلاعان تال-تەرەكتەرى بولاتىن. 50-جىلدار ورتاسىنداعى, تىڭ كوتەرۋ كەزىندە شەتتەن كەلگەن ورىستار تراكتورمەن سۇيرەتىپ, اعاشتارىن قۇلاتىپ, كەسىپ, ۇيلەرىن جىلىتىپتى, دەيدى ءارمىش (ارميا بوكەنوۆ) اقساقال.
جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ءبىر پاراسى كىسى اتتارىمەن اتالعان. قايمولدا, قارابەك, ءدارىباي, ءمۇساپىر, بايمىرزا, ماعاۋيا, دادەن, تەمىرشە, باينازار, بايباقى, جولامان, ايدابول, ارناش, مولداباي, تايانىشباي, جادىك, مالكەلدى, اباقان, وسپان, باقى, توقسارى, قورجىنباي, كاپيكەن. «باياعىدا كاپيتونوۆ دەگەن رەسەي ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى وتستاۆكاعا شىققاننان كەيىن, شامامەن 1916 جىلى, جاڭاتىلەكتىڭ باۋىرىندا ۋسادبا سالدىرىپ,وتباسىمەن تۇرادى. جەرگىلىكتى جۇرت سول جەردى «كاپيكەن» اتاپ كەتىپتى», دەيدى ومىرزاق بالكەنوۆ اعامىز.
جالپى, ماي وڭىرىندە «تۇبەك» دەگەن ءسوز كوپ كەزدەسەدى. كوكتۇبەك, كەڭتۇبەك (بۇرىنعى «جالتىر» سوۆحوزىنىڭ ورتالىعى), قارىنتۇبەك (ساتى اۋىلىنىڭ تۇسىندا), مايتۇبەك (بۇرىنعى «سپۋتنيك» سوۆحوزىنىڭ ورتالىعى), مامىرتۇبەك (ەڭبەكشى اۋىلىنان تومەن قاراي).
كەزىندە جەڭىس ماردانوۆ اعامىزدىڭ «اۋىل اتى – كوكتوبە ەمەس, كوكتۇبەك!» دەگەن ماقالاسى دا شىقتى. بىراق وعان قۇلاق اسقان ەشكىم بولعان جوق. قالىڭ كوپشىلىك زورلىقپەن تاڭىلعان «بەلوگورەدەن» قۇتىلعانىنا ء«تاۋبا!» دەستى...
تالدى دەگەن جەر مەن بۇرىن تۇرعان جالتىر اۋىلىندا دا بولدى. تال – سۋدى جاقسى كورەتىن, سۋ جاعاسىندا عانا وسەتىن اعاش قوي. ايتپەسە, جەر استى سۋى جەر بەتىنە جاقىن ءارى تۇششى بولۋى كەرەك. ونداي بولماسا, تال وسپەيدى. ءدال وسىلاي اتالاتىن جەر قۇرامادا دا بار. اۋىلدان شامامەن 25 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا. قازىر مۇندا كىشىگىرىم اۋىل وتىر. 20-داي وتباسى بار. اۋىلداعى ەڭ ءىرى شارۋا قوجالىعى دا وسىندا.
عابيت ساپاروۆ
پاۆلودار