حالەل حابباسوۆتىڭ ءىنىسى بولعانى ءۇشىن اكەم كوپ قۋعىن كوردى

ارادا 10-15 كۇن وتكەننەن كەيىن تەكتى اۋلەتتىڭ تۇياعىمەن كەزدەسۋگە ۇرجارعا اتتاندىم. اياگوزدەن اسىپ, تاسكەسكەنگە تاقاعاندا كولىگىمىز بۇزىلدى. قاراقولعا دەيىن 30-40 شاقىرىمداي جەر. اپارا قوياتىن دايىن كولىك جوق. وسىلايشا امال قۇرىپ تۇرعاندا: «كۇت. قازىر ءوزىم بارىپ الىپ كەتەمىن», دەدى اقساقال. قىرسىقتى كورمەيسىز بە, بەرى شىققاندا ول كىسىنىڭ دە كولىگى دۇرىس تارتپاي, شولپان اۋىلىنىڭ تۇسىنا توقتاپتى. شولپاننان قاراقولعا دەيىن 20 شاقىرىمداي جەر. سودان نە كەرەك, شولپانعا دەيىن «گازەلگە» وتىرىپ جەتتىم. ءوڭى سارى, قيمىلى شيراق, ءجۇرىسى سەرگەك بەرىكبول اقساقال شولپاننىڭ قاۋىن-قاربىز ساتاتىن بالالارىنىڭ جانىندا كۇتىپ تۇر ەكەن. كولىككە وتىرىپ, ويدىم-ويدىمى شىققان جولمەن قاراقولدى بەتكە الدىق. اڭگىمە كولىك ىشىندە باستالىپ كەتتى.

   

«كەرەك قىلساڭ سەنى كۇيەۋىم دە ۇستاپ بەرەدى»

– بىلۋىمىزشە, ءسىزدىڭ اتاڭىز بايازيت پەن حالەل عابباسوۆتىڭ اكەسى احمەتجان اعايىندى ەكەن.

– ءيا, مەنىڭ اتام مەن حالەلدىڭ اكەسى بىرگە تۋىسادى. مەنىڭ اكەم ءبىر اكەدەن جالعىز. حالەل دە سولاي. حالەل اعا اتىلعاننان كەيىن مەنىڭ اكەمدى «تۋىسىسىڭ» دەپ اۋەلى قارقارالىنىڭ, كەيىن قاراعاندىنىڭ تۇرمەسىنە قامايدى. اكەم ابىلحاسەن قاراعاندىداعى تۇرمەدە جارمالىق اقىن تولەۋ كوبدىكوۆپەن بىرگە جاتىپتى. ء«اي, كوكەن (جۇرت كوكەن دەپ تە اتاعان – ا.ق), سەنىڭ اعاڭدى اتتى. ەندى سەنى دە قويمايدى. ودان دا قىتايعا قاشقانىڭ ءجون. قازاقتار ءوتىپ جاتىر عوي. كەشىرمەيدى بۇلار. مىقتىلاردىڭ تۇقىمىن قۇرتپاي قويمايدى», – دەپ اقىل ايتىپتى كوپتى كورگەن كوبدىكوۆ. ول كەزدە اكەم 22 جاستا ەكەن. سودان تۇرمەدەگى قاريالار بار اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ, اكەمدى قاشىرادى عوي. «كوپ شومەلە ءۇي سالدىق. سول شومەلە ىشىنە جاسىرىپ, الدىن الا دايىندادى. ناننىڭ ۇگىندىسىن جيناتتى. ءبىر اي ما, ءبىر جارىم اي ما, سۋحاري جاساپ, تالقان قىپ ۇگىتىپ, جينادىق. سىرىڭكە جوق ول كەزدە. شاقپاق. «قيسىنى كەلسە, سونىمەن تۇتات. توبىلعى مەن قاراعاننىڭ قۋىن پايدالان, ءتۇتىن شىقپايدى, سونى عانا جاق» دەدى اقساقالدار» دەپ ايتۋشى ەدى اكەم. قىسقاسى, تۇرمەدەگى قاريالار ءبارىن ۇيرەتەدى. قاراعاندىدان سەمەيگە جەتۋ كەرەك قوي. ءسويتىپ جولعا شىقتىم دەيدى. ۇزىن بەلبەۋ جاساپ بەردى دەيدى.  «ەگەر جولدا كولىك كەزدەسسە مىنەسىڭ, بىراق ودان نە ەكى-ءۇش شاقىرىم وزىپ بارىپ جات, نە كەيىن قالىپ جات. ىزدەۋشىلەر كولىكتىڭ ماڭايىن ىزدەيدى. باسىڭدى كوتەرىپ قاراما, شالقاڭنان جاتىپ, كوزىڭنىڭ قيىعىمەن قارا», – دەگەن قاريالاردىڭ كەڭەسىن ەستەن شىعارماي جالعىز ءوزى سەمەيگە قاراي جاياۋ تارتادى. ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن كۇندىز دەمالىپ, نەگىزىنەن تۇندە جۇرەدى. ءبىر كۇنى جولدا كەلە جاتىپ, بوتاسى ولگەن تۇيەنى كەزدەستىرىپ, ونى ساۋىپ, شۇباتىن ءىشىپ, جۇرەك جالعايدى. «شالدار بەرگەن بەلدىكتەن باس ءجىپ جاساپ, الگى تۇيەمەن تالاي جەر ءجۇردىم» دەيدى اكەم. 

– سوندا اكەڭىز قاي جىلى قاشقان؟ 

– 1931 جىلدىڭ اياعىندا, 32-ءنىڭ باسىندا قاشقان عوي. ول كەز ەلدى اشارشىلىق جايلاعان قيىن ۋاقىت.

– سودان اكەڭىز تۇيەمەن كەلە جاتىر.

– ءيا, كۇندىز تۇساپ قويا بەرەدى, تۇندە مىنەدى. شالدار ايتقانداي ەكى شاقىرىم جەرگە بارىپ جاتادى. نەسىن ايتاسىڭ, ءبىر كۇنى تۇيەنىڭ تۇساۋى بوساپ كەتىپ, جاياۋ قالادى. ازىق-ت ۇلىك جوق, قاتتى اشىعادى. تاسباقا ىلبىڭمەن اقبۇلاقتىڭ ماڭايىنا كەلەدى. دەگەلەڭ كەزىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزعا جايلاۋ بولعان جەر عوي. سول دەگەلەڭگە جەتىپ, ءبىر قىستاققا بارادى. «كەشكە تاياۋ ۋاقىت بولۋ كەرەك. ابدەن اشىققاننان كوزىم دە ءجوندى كورمەيدى. ءبىر قاراسام, يت بىردەڭە سۇيرەتىپ كەلەدى. ولگەن مالدىڭ ەتى ەكەن. قولىمدا پىشاعىم بار. سونىڭ لوق ەتتەرىن كەسىپ الىپ, تۇزداپ, توبىلعىنىڭ قۋىن جاعىپ, ءپىسىرىپ جەگەندە كوزىم شىراداي جاندى», – دەيتىن اكەم. اشارشىلىق ۋاقىتى عوي. ەلدىڭ ءبارى قىرىلىپ جاتىر. سودان نە كەرەك, اكەم سول ماڭايدا تۇراتىن اپايىنىڭ ۇيىنە بارادى. اپايىنا بارسا: «سەنىڭ حابارىڭ كەلدى. ىزدەپ جاتىر. ەشكىمگە كورىنبە. كەرەك قىلساڭ سەنى كۇيەۋىم دە ۇستاپ بەرەدى», – دەپ كىشكەنە ازىق-ت ۇلىگىن بەرىپ, جولعا شىعارىپ سالادى. ۇزىن-ءسوزدىڭ قىسقاسى, اكەم ءبىر جارىم اي جول ءجۇرىپ, شارشاپ-شالدىعىپ, ازىپ-توزىپ, سەمەيگە جەتەدى. ءبىراز كۇن سەمەيدە جۇمىس ىستەپ, از-ماز تيىن-تەبەن تابادى دا, قىتايعا جول تارتادى. جول-جونەكەي نەشە ءتۇرلى بەينەت كورىپ, قىتايعا جەتەدى. بۇرىندارى قىتايعا اكەمنىڭ ناعاشىلارى وتكەن ەكەن. اكەم بارا سالا سولاردى ىزدەيدى. شەشەسى قايتىس بولعان ەكەن. ناعاشىلارىن تاۋىپ الادى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, اسەت نايمانباەۆ سول اۋىلدا ەكەن. اۋىلدىڭ اتى – قاراكەمەر. سودان قويشى, اكەم سول جاقتا ۇيلەنەدى. ەرتەرەكتە قىتايعا وتكەن اۋقاتتى, كە­رەي تەرلىكباي دەگەن كىسىنىڭ جالعىز قى­زىن الادى. ءسويتىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. كونسۋل ارقىلى كسرو-نىڭ ازاماتى دە­گەن تولقۇجات الادى. ول كەزدە سوۆەت ۇكى­مەتى مەن قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى جاق­سى. ءبىر كۇنى حابار كەلە مە, الدە الگى كونسۋل ايتا ما, كىم بىلەدى, اكەمدى ۇستاپ اكەتەدى.   اكەم ءۇش جىل قىتاي تۇرمەسىندە بولدى

– بۇل قاي جىلدار شاماسى؟

– 33-34-ءشى جىلدار. قىتايدىڭ تۇرمەسىندە ءۇش جىل جاتادى. تۇرمەدە كورمەگەندى كورەدى. تىرناعىنىڭ استىنا ينە وتكىزەدى. شەگەنىڭ ۇستىنە تۇرعىزادى. شەگە اياعىنا كىرش-كىرش كىرگەندە ساۋلاپ قانا اعادى ەكەن. «ايت, شىندىقتى. سەن شپيونسىڭ» دەپ ۇرىپ-سوعىپ, ازاپتاپ كوبەڭە ينە جىبەرگەندە ادام شىداي الماي ءزار سىندىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ءبىز نە كورمەدىك؟», – دەپ قامىعا ەسكە الىپ وتىراتىن قىتاي تۇرمەسىندەگى كۇندەرىن. قانشا قيناسا دا: «حالەل عابباسوۆتىڭ ءىنىسى ەكەنىم راس. بىراق مەن شپيون ەمەسپىن» دەپ ايتقانىنان تانبايدى. اقىرى «سەن شپيون ەمەس, ادال ەكەنسىڭ» دەپ ءۇش جىلدان كەيىن اكەمدى تۇرمەدەن بوساتادى. ەرتە بوساتۋىنا سەبەپ, اكەم تۇرمەدە كەرەمەت جۇمىس ىستەپتى. قارا جۇمىس قوي. تۇرمەنىڭ بۇكىل جۇمىسىن ادال اتقارىپتى. ءوزى قولىنان كەلمەيتىنى جوق, ىسمەر ادام. ولار جاقسى كورگەن كىسىلەرىنە «حاۋ, حاۋ» دەيدى ەكەن. اكەمنىڭ ايتۋى. جۇمىستى جاقسى ىستەگەنىن باعالاعانى ما, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اكەمدى تۇرمەگە تاماق تاراتاتىن ادام قىلىپ قويادى. ءسويتىپ قىتاي تۇرمەسىنەن شىعىپ, 1955 جىلى ەل جاققا قاراي وتەدى. ول كەزدە مەن 16 جاستا بولدىم.

– ءوزىڭىز قىتايدا تۋدىڭىز عوي.

– ءيا. مەن 1939 جىلى (قۇجات بويىنشا – 1940) قىتايدىڭ شىڭجان ولكەسى شاعانتوعاي اۋدانىندا تۋدىم. 

– رەت-رەتىمەن ايتساڭىز. اكەڭىز قىتاي تۇرمەسىنەن شىقتى. ءارى قاراي نە بولدى؟

– ەەە, ءبىر كۇنى اكەمدى كونسۋل شاقىرىپتى. ءبىزدىڭ ارعى اتامىز ماقى قاجىدان تارايتىن ماسكەۋدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسىن بىتىرگەن, ۇزاق جىلدار قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەگەن, ءشول يگەرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان اراب عابباسوۆ دەگەن اعامىز بولعان. سول كىسى كونسۋلعا حابارلاسىپ: «سول جاققا (قىتايعا – ا.ق) مەنىڭ ابىلحاسەن دەگەن ءىنىم ءوتىپ ەدى. سۇراستىرىپ, ءبىلشى» دەيدى. اكەم كونسۋلعا بارادى. ء«وي, سەن مۇندا نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ اعاڭ الماتىدا تۇرادى, سارا دەگەن ورىس ايەلى بار. اراب اعاڭمەن پويىزدا تانىسىپ ەدىم. ەلگە قايتپايسىڭ با؟», – دەيدى كونسۋل اكەمە. «قالاي قايتام؟ قايتسام, اتىپ تاستايدى», – دەيدى ابدەن شوشىنىپ قالعان اكەم. «بولدى, اتپايدى. ەلگە قايت», دەيدى كونسۋل. ءسويتىپ 1955 جىلى ۆيزا جاساتىپ, ەلگە وتەدى. 

–1955 جىلى ۇرجارعا كوشىپ كەلدىڭىزدەر.

– جوق. قىرعىزستانعا جىبەردى ءبىزدى. 

– نەگە؟

– «بۇل جاقتا تۇرۋعا بولمايدى» دەپ, وش وبلىسىنىڭ مولوتوۆ اۋدانىنا جىبەردى. قىتايدان كەلگەندەرگە ارناپ ءۇي سالىپ قويىپتى. كوپ ادامدى پويىزعا تيەپ, سوندا جىبەردى.

– اقساقال, ءسوزىڭىز اۋزى­ڭىز­دا. اۋەلى قىتاي جاعىن ءبىتىرىپ الساق.

– اكەم تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن بالالى-شاعالى بولدى. ۇلكەن اعايىم, ءىنىم سول جاقتا كوز جۇمدى. قىتايدا اۋقاتتى تۇردىق. اكەم ساۋدامەن اينالىس­تى. جەر ساتىپ الدىق. اربامىز بولدى. بەس جۇمىسشى ۇستادىق كادىمگىدەي. اتقا جەگەتىن, ءشوپ شاباتىن ماشينا ساتىپ الدىق. ءشوپ شاپتىق, ەگىن وردىق. قوي كوبەيدى, سيىر كوبەيدى, جىلقى كوبەيدى. سونىڭ ءبارىن ساتتىق تا ەلگە ورالدىق قوي. شەكارادان التى قانات اق ءۇيدى الىپ وتتىك. سودان قىرعىزستانعا باردىق. بىراق ول جاقتا ءبىر جىل دا تۇرعامىز جوق. الماتىعا كوشتىك. اكەمنىڭ اعاسى اراب «الماتىعا كوشىپ كەل» دەپ كوپ اقشا بەردى. اقشا بەرگەننەن كەيىن اكەم اراب عابباسوۆتىڭ فرۋنزەدە (قازىرگى بىشكەك) مينيسترلىكتە جۇمىس ىستەيتىن جولداسىنا جولىقتى. قىتايدان كەلگەندەرگە زاڭ شىقتى ما, رۇقسات بار ما, سونى ءبىل دەپ جىبەرگەن بولۋ كەرەك اكەمدى. «ەشقانداي دا زاڭ جوق. جۇگىڭدى جيناپ ال دا كوشە بەر» دەپتى. 

– سودان الماتىعا كوشىپ كەلدىڭىزدەر.

– الماتىعا ەمەس, اياگوزگە كوشىپ كەلدىك. اياگوزدە اكەمنىڭ اپايى تۇرادى ەكەن. ء«تورتىنشى كۆارتال» دەيدى. ىڭعاي توبىقتىلار. «ارعىن ساي» دەيدى ەكەن وزدەرى. سول «ارعىن سايىنا» كەپ تۇردىق. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن اكەم: «قالالى جەر بىزگە قول بولمايدى. جەر كورەم» دەپ ماڭايدى ارالاپ كەتتى. اقىرى اياگوزگە ىرگەلەس ءۇرجار اۋدانىنىڭ قاراقول اۋى­لىنا تۇراقتادىق قوي. 

– بۇل قاي جىل؟

– 1956 جىل. 

– ءبارى ەسىڭىزدە ەكەن.

– ءبارى ەسىمدە. حالىقتىڭ جاعدايى وتە ناشار بولدى. ەكىنشى فەرمادا مال باقتىق. وقۋ وقىعام جوق. وقۋعا مۇرشا بولمادى. شىعىپ كەتتىم. قىتايدا ەڭ اۋەلى ءدىني وقۋ وقىدىم. مولدا بولۋ ءۇشىن. اكەم سونداي وقۋعا بەرگەن عوي. ءوزى مولدا بولعان ادام. بىراق ونى تاستاتتى دا, مەكتەپكە بەردى. قىتايدان 5 كلاسس ءبىتىردىم. كەلگەننەن كەيىن قاراقولدا ءبىر جىل وقىدىم. ورىسشا بىلمەيمىن. سودان ءۇش جىل قوي باقتىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ۇيىمىزگە مۇقسىن امىرعالين دەگەن كولحوز باستىعى كەلدى. اكەم قوي سويىپتى. «بەرىكبول نە ىستەپ ءجۇر؟» دەدى  ديرەكتور. «قوي باعىپ ءجۇر. وقىماي قويدى», – دەدى اكەم. ء«اي, تابانىڭنان جارىلعان قويشى بوپ كەتەسىڭ. تەحنيكاعا يە بول. ەرتەڭ ماعان كەل. ساعان جولداما بەرەم. اياگوزدە اۆتومەكتەپ بار. ستيپەندياڭدى دا تولەيمىن», – دەدى. اياگوزگە بارىپ, التى اي وقىدىم. الىپ كەتتىم. ورىسشا دا ۇيرەنىپ الدىم.

قىسقاسى, بەرىكبول اقساقال اياگوزدە وقىعاننان كەيىن اۋىلدا شوپىر بولىپ ەڭبەك ەتەدى. كەنيسبەرگ قالاسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن سوڭ قايتا كولىك تىزگىندەيدى. 1995 جىلدان باستاپ قاراقول اۋىلىندا يمام قىزمەتىن اتقارادى. 2005 جىلى قاجىلىققا بارادى. 2007 جىلى بالالارىمەن بىرلەسىپ, اۋىلعا مەشىت سالدىرادى. وسىنداعى ەسكى مەكتەپتى جوندەپ, 300 ورىندىق قاتىمحاناعا اينالدىرادى. اسىلدىڭ سىنىعى, تەكتىنىڭ تۇياعى بەرىكبول بايازيتوۆتىڭ ونەگەگە تولى ءومىرى, اۋىلداستارىنا جاساعان جاقسىلىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. 

حالەل اعا ساياتشىل كىسى بولىپتى

اقساقالمەن كولىكتە باستالعان اڭگىمە قاراقولعا جەتكەننەن سوڭ قاريانىڭ اۋلاسىندا جالعاستى. بەرىكبول قاجى قىسى-جازى قىمىزدى ۇزبەي ىشەدى ەكەن. «سەرگەكتىگىنىڭ سەبەبى وسى بولار» دەپ ءتۇيدىم ىشتەي. 

– اكەم 1976 جىلى وسى اۋىلدا قايتىس بولدى. شەشەم دە وسىندا جەرلەنگەن. 

– اقساقال, 1955 جىلى ەلگە كەلگەننەن كەيىن «الاشوردانىڭ جاقىنىسىڭدار» دەپ قۋدالاعان جوق پا؟

– جوق. «حالەلدىڭ تۋىسقا­نىمىز» دەپ ءبىز دە ايتقامىز جوق. اكەم دە ء«اي, بالام. ەشكىمگە حالەلدىڭ تۋىسقانىمىن دەپ ايتۋشى بولما» دەگەن سوڭ جۇمعان اۋزىمىزدى اشپادىق قوي. اشىق ايتىپ جۇرگەنىمە مىنە ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولدى-اۋ دەيمىن.

– ءسىزدىڭ اكەڭىز ابىلحاسەن حالەل عابباسوۆتىڭ اكەسى اح­مەت­جان­نىڭ  قولىندا تار­بيە­لەنگەن ەكەن. الاشتىڭ ار­داق­تى ۇلى تۋرالى نە ايتۋشى ەدى اكەڭىز؟

– مەنىڭ اكەم ءۇش جاسقا تولعاندا بايازيت اتام قايتىس بولىپ, حالەلدىڭ اكەسى احمەتجان­نىڭ باۋىرىندا وسەدى. احمەتجان «جاستاي جەتىم قالدى عوي» دەپ مەنىڭ اكەمدى ەرەكشە جاقسى كورىپ, كيىمنىڭ ءتاۋىرىن اكەمە بەرەدى ەكەن. ول كىسى بالا تاربيەسىنە وتە قاتال بولىپتى. بىردە وقۋ­دان دەمالىسقا كەلگەن حالەل اپ­كەسىنىڭ تويىنا قاتىسقىسى كەلىپ, قايتامىن دەگەن كۇننەن كەشىگىپ قالىپتى. اڭشىلىقتان كەلگەن اكەسى بۇعان قاتتى اشۋلانىپ: «ساعان وقۋ كەرەك پە, توي كەرەك پە؟ سەنى كەلەشەكتە ەلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ وقىتىپ ءجۇرمىن», – دەپ سول كۇنى پاۋەسكەگە مىنگىزىپ, حالەلدى سەمەيگە اتتاندىرىپ جىبەرىپتى. 

اكەم احمەتجانعا ەرەكشە ريزا بولىپ, ءجيى ايتىپ وتىراتىن. «حالەل وتە ادال ەدى. تۋىسقانعا دا بۇرمايتىن تۋراشىل ەدى», – دەيتىن اكەم. حالەل اعام دا اكەسى احمەتجان سياقتى وتە ساياتشىل, سەرى كىسى بولىپتى. «ەرەيمەننىڭ اق قاسقاسى» دەگەن تازىنى قارقارالىدان پاۋەسكەمەن الدىرىپتى. تازىنىڭ جۇيرىكتىگى سونشالىقتى, بورلىقاقتىڭ كولىنەن ەكى ساعاتتا ەكى قاسقىر الىپتى. ساعاتقا قاراپ وتىرعان عوي. حالەل اعامىز مۇحتار اۋەزوۆكە دە كوپ كومەكتەسىپتى. تاشكەنتتە قارجىسى بولماي قىسىلعاندا 200 سوم مولشەرىندە اقشا بەرىپتى. كەيىن «مۇحتار اۋەزوۆكە نەگە بەردىڭ؟ سەندەردىڭ استىرتىن ۇيىمدارىڭ بار» دەپ تەكسەرگەندە: «وقۋعا اقشاسى جەتپەگەننەن كەيىن بەرىپ ەدىم» دەپتى. كوپ ازاماتتارعا كومەكتەسكەن عوي. بالامىز عوي, جاس كەزدە بۇعان كوپ ءمان بەرمەدىك. ول كىسىنىڭ شەشەسى – توبىقتى. ايەلى دە – توبىقتى. توبىقتىلارعا دا كوپ جاقسىلىق جاساپتى. اكەم ايتىپ وتىراتىن. ايەلىنىڭ اتى – ءراميا. ءۇش بالا ما, ءتورت بالا ما كورگەن عوي. مەنىڭ كورگەنىم – قادىر. 

– قادىر دەيسىز بە؟

– قادىر – حالەل عابباسوۆتىڭ ۇلى. ول كىسىنى 1957 جىلى الماتىدا كوردىم. اكەم مەنى ارنايى الىپ باردى. بۋحگالتەر بولىپ جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سوعىسقا قاتىسىپ, ءبىر قولىنان جارالانىپ قايتىپتى. سۇلۋ تاتار ايەلى بار ەكەن. «سۇلۋلىقتىڭ نە كەرەگى بار؟ قازاق قىزىنا ۇيلەن. بالا كور. ارتىڭدا ۇرپاق قالسىن. سەن ءالى جاسسىڭ» دەپ ۇرىستى اكەم قادىرعا. بىراق ايەلىن قيمادى عوي دەيمىن, قازاق قىزىنا ۇيلەنبەدى. ءسويتىپ ۇرپاقسىز كەتتى ول كىسى. ەكى كۇن ۇيىندە جاتتىق. ۇيدە حالەل اعانىڭ ءۇش كاستوم-شالبارى ءىلۋلى تۇر ەكەن. «سونىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاڭدا دا كي. مەنىڭ اكەم, سەنىڭ اعاڭ عوي», – دەدى. سول كاستومدى كوپ جىل كيدىم. ساقتاي الماعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. 

– قادىر اعاڭىزبەن جولىق­قان­دا اكەسى تۋرالى ايتتى ما؟

– نەگىزىنەن سوعىس تۋرالى ايتتى. اكەسى جايىندا اشىلىپ سويلەمەدى. اراب اعا كوپ بىلەتىن ەدى. بىراق جۇمعان اۋزىن اشقان جوق.

ارابتان دا ۇرپاق قالمادى

– اراب عابباسوۆ جونىندە نە بىلەسىز؟ ول كىسى قۋعىن-سۇرگىن كورمەگەن بە؟

– سونشالىقتى قاتتى قۋعىن-سۇرگىن كورمەگەن. كورمەگەن سەبەبى, ورىسشا وقىعان. ايەلى دە ورىس بولعان. ول كىسىنى ىلعي ساعات بىردە نەمەسە ەكىدە تەرگەۋگە شاقىرادى ەكەن. ءۇش جىل سۇيرەپتى. بىراق ءبىر ىلىك تابا الماپتى. بۇرىنىراقتا الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي: «حالەل اعا تۋرالى كىتاپ جازايىن دەپ ەدىم. دەرەكتەرىن بەرىڭىز» دەپ اراب اعاعا بارىپتى. ۇكىمەتتىڭ قۇرىعى ۇزىن. قاتتى قورىققان عوي. جالپى, ول كىسى كوپ ەشكىممەن ارالاسپاعان, تۇيىق ادام بولعان. 

– اكادەميكتەن ۇرپاق قالدى ما؟

– قالمادى. 

– وكىنىشتى. حالەل عابباسوۆ­تان دا ۇرپاق قالمادى عوي؟

– ول كىسىدەن دە ۇرپاق قالمادى. بايازيت اۋلەتىنەن مەن عانا قالدىم. مەنەن ۇرپاق تارادى. بەس ۇل, ءبىر قىزىم بار. نەمەرەلەر ءوسىپ كەلەدى. جالپى, وسى ۋاقىتقا دەيىن «حالەل عابباسوۆ – تاتار» دەگەن سوزدەر دە ايتىلعانى بەلگىلى. حالەل اعامىز كەيىنگى ۇرپاقتارىنا زاردابى تيمەسىن دەدى مە, تەرگەۋشىلەرگە بەرگەن جاۋابىندا: «ارعى اتا-تەگىم – تاتار, ۇستا بولعان. وسىدان 200 جىل بۇرىن شاعان بولىسىنا كوشىپ كەلگەن. عابباسوۆتاردى توبىقتى رۋىنا قارايتىن ادامدار تولەڭگىت ەسەبىندە كىرمە ەتىپ العان. تولەڭگىت – بۇل قوعامدىق جىك, سۇلتاندار مەن تورەلەردىڭ قىزمەتشىسى رەتىندە قالىپتاسقان. مەنىڭ اتا-بابام سونداي كىرمە دارەجەسىندە ءومىر ءسۇردى» دەگەن عوي. بۇل تۋرالى الماسبەك ابسادىق پەن اسىلحان سەيدىمبەك جازدى. شىن مانىندە, حالەل عابباسوۆ  تاتار دا, توبىقتى دا ەمەس, ورتا ءجۇز ىشىندەگى تاراقتى, ونىڭ ىشىندە – ءالى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قونىسى – ابىرالى اتىرابى, ناقتىراق ايتساق, اقبۇلاق, دەگەلەڭ, قىزىلتۋ اۋماعى. حالەلدى تاتار دەيتىن سەبەبى, ۇلكەن شەشەلەرى – تاتار. ماقا قاجىنىڭ شەشەسى – تاتار. ءۇرجاردا تۇرسىن جۇرت­باەۆپەن كەزدەسىپ, وسىنى ايت­قانىمدا: «مۇنى ەشكىم ايتپاپ ەدى» دەپ تاڭعالىپ ەدى. 

– ءسوز باسىندا اكەڭىز ابىل­حاسەننىڭ قىتايدا قاراكەمەر اۋىلىندا اسەت نايمانباەۆپەن ءبىر اۋىلدا تۇرعانىن ايتىپ قال­دىڭىز. شاكارىمنىڭ ۇلى زيات تا سول اۋىلدا تۇرعان دەي­دى. وسى راس پا؟

– زيات قىتايعا وتەردىڭ الدىندا شاكارىم وعان: «مىنا جەردە وزەن بار, ودان ءارى شاعانتوعاي دەگەن قالا بار. وندا توبىقتىدان قىز العان قابدولدا دەگەن كىسى تۇرادى. سولاردى بارىپ پانالا» دەپ ءبارىن جازىپ, كارتا سىزىپ بەرگەن عوي. قابدولدا – اكەمنىڭ جاقىن تۋىسى. زيات سول كىسىنىڭ ۇيىندە ەكى جىل تۇرادى. مەن ءوزىم زياتتى كورگەم جوق. اكەمنىڭ ايتقانى. شاكارىمنىڭ ۇلى احاتتىڭ قادەن دەگەن ايەلى بولعان. قادەن – الاشوردانىڭ دەمەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى يكە ءادىلوۆتىڭ قىزى. 1958 جىلى اكەممەن بىرگە احاتتىڭ ۇيىنە باردىق. احات ۇيدە بولمادى. قادەن تاتە احاتتىڭ اكەسىنىڭ كىتابىن اكەلۋگە كەتكەنىن ايتقان ەدى. يكەنىڭ حايريا دەگەن ەكىنشى قىزى بولعان. ەكەۋى اپالى-ءسىڭىلىلى. حايريانى الاشوردانىڭ دەمەۋشىسى, الاشوردا ۇكىمەتىنە كەڭسەلەرىن بەرگەن اتاقتى باي قاراجان ۇكىباەۆتىڭ بالاسى الىپتى. «قاراجانعا ءبىر قىزىمدى, شاكارىم قاجىنىڭ بالاسىنا ءبىر قىزىمدى بەرسەم دەپ ەدىم. ەكەۋى دە ايتقانىما بارعان ەكەن. ەندى باقىتتى بولاتىن شىعار», – دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن يكە جارىقتىق كەيىن قىتايعا وتكەندە. قادەن مەن حايريا بىزگە جيەن بولادى. ويتكەنى يكەنىڭ العانى حالەل عابباسوۆتىڭ اپكەسى.  

وكىنىشتىسى سول, احاتتان ۇرپاق قال­مادى. قاراجاننىڭ بالاسىنان ۇرپاق قالدى. مەن حايريانى دا, قادەندى دە كوردىم. بىراق دۇرىس ارالاسقانىمىز جوق.

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

ءۇرجار اۋدانى, 

قاراقول اۋىلى