فاستفۋد ادام اعزاسىنا اسا قاتەرلى

بابالارىمىز «اۋرۋ استان» دەپ الدەقاشان ايتقان. تاماعىن تالعاماي تاتپاعان قازاق سارى جايلاۋدا سارى قىمىزىن ساپىرىپ, قاتىعى مەن ىرىمشىگىن جاساپ, قۇرت قايناتىپ, ماي شايقاپ, ومىرلىك قۋات كوزىن تابيعاتتىڭ وزىنەن الدى. ۋاقىت اعىمىنا ساي بۇل ءداستۇر كەلمەسكە كەتتى دەمەسەك تە, جۇرتتىڭ بارىندە بىردەي تابيعي تاماقتاردى تۇ­تىنۋ مۇمكىندىگى جوق. بۇگىنگى دامى­عان تەحنولوگيا­لار زاما­نىن­دا ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مۇلدە باسقا ارناعا بۇ­رىل­دى. الەمدىك زەرتتەۋ بو­يىن­شا 65 جاسقا دەيىن ءولىم قۇش­قان­داردىڭ 12 پروتسەنتى قاتاڭ ديەتا, شامادان تىس تا­ماق­تانۋ, زياندى تاعامداردى ءجيى تۇتىنۋدان تۋىنداعان اۋرۋ­لاردىڭ سالدارىنان كوز جۇم­عاندار. قيمىل-قوزعالىس كۇرت ازايىپ, ارتىق كالوريا, اع­زاعا دۇرىس سىڭبەگەن تاماق سە­مىزدىككە شالدىققانداردىڭ سانىن ارتتىرعان. عالىمدار ار­تىق سالماقتىڭ 98 پروتسەنتى تاماقتان, تەك 2 پروتسەنتى عانا ەندوكرينولوگيا مەن جۇيكە جۇيەسىنە بايلانىستى ەكەنىن, ادام بويىنداعى 4 كيلو ارتىق سالماق ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا قىسقارتاتىنىن دالەلدەپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, سەمىزدىك­كە ۇشىراعانداردىڭ باسىم بولى­گى كامەلەت جاسىنا تولماعان جەت­­كىن­شەكتەر. رەسمي مالىمەت بو­­يىنشا, الەمدە 170 ميل­ليون با­لانىڭ سالماعى 100 كيلو­­دان ار­تىق. ماماندار بۇل كەسەل ادام اعزاسىنا زياندى قانىق­قان ماي قىشقىلدارىنىڭ, ءارتۇر­لى دامدەۋىشتەر مەن ترانس­ماي­لار­دىڭ وشاعى سانالاتىن فاستفۋد ونىمدەرىن, ءتۇرلى گازدى سۋ­سىن­داردى شامادان تىس تۇتى­نۋد­ىڭ سالدارى ەكەنىن ايتادى. 

جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە اتىنان ادام جاڭىلاتىن ءتۇرلى فاستفۋدتار, شەتەلدىڭ جىلدام دايارلاناتىن تاعامدارى مەن جارتىلاي فابريكات ونىم­دەر ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ كەت­تى. ونىڭ ءبىر عانا دالەلى, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى فاستفۋد تاعامدارىن ساتۋ كولەمى 45 پروتسەنتكە, فاستفۋد مەيرامحانالارى 47 پروتسەنتكە, ال وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 29 پروتسەنتكە وسكەن. جۋىردا عانا وتاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىندە كەلتىرىلگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاقستاندىقتار جىلىنا تەك فاستفۋد تاعامدارىنا 260 ميلليون دوللار قاراجات جۇمساي­تىن كورىنەدى. فاستفۋدتىڭ اتاسى سانالاتىن ءتۇرلى بۋرگەرلەر­دىڭ قۇرامىنداعى اروماتيزاتور, بوياعىشتار, انتيوكسيدانت پەن كونسەرۆانتتار, دامدەۋىشتەر ءبىر ءدامىن تاتقان جاندى باس تارتا المايتىن جاعدايعا جەتكىزەدى. اعزاعا اسا قۋات بەرمەسە دە باۋىر مەن جۇرەككە, قان تامىرلارىنا ماي بولىپ جينالادى. تەز تويدىرادى ءارى جەپ وتىرعان ادام­نىڭ كوڭىل كۇيىن جاقسارتادى. دارىگەرلەر مەن ماماندار قان­شا جەردەن دابىل قاقسا دا تىسكە جۇمساق بولعانى­مەن اجالعا اپا­را­تىن اۋرۋلاردىڭ اپانىنا بالاناتىن بۇل تاعام­داردان تىيىلاتىن ءتۇرىمىز جوق. مۇنداي ونىم­دەردى ۇزدىكسىز تۇ­تىنۋ سەمىز­دىك, اتەروسكلەروز, گيپەرتونيا, گاس­تريت, حولەستسيستيت, ينفاركت سياق­تى اۋرۋلارمەن قاتار, قاتەرلى ىسىك­تەردى دە دامىتاتىن كۇشكە يە. 

مي قايناتار ىستىقتا ءشولى­مىز­دى باساتىن ءتۇرلى قۇتى-قال­بىرلارداعى قىزىلدى-جاسىلدى سۋسىنداردىڭ اعزاعا تيگىزەر الاپات زيانىن مىڭ سان رەت ەستىسەك تە, ونى ويلاپ باس قاتىرا بەر­مەيمىز. «كەز كەلگەن گازدال­عان سۋسىن­نىڭ قۇرامىندا كومىر­قىش­قىل گازى كەزدەسەدى. بۇل سۋ­سىننىڭ ۇزاق ساقتالۋىنا ىق­­پال ەتەدى. مۇنداي سۋسىندار اسقازان سەكرەتسياسىنىڭ قا­بى­­نۋىنا, ىشەك اۋرۋلارىنىڭ ور­شۋى­نە اكەلەدى. قانت نەمەسە جەڭ­ىل سىڭەتىن كومىرسۋلار ادام اع­زا­سىنا تۇسكەننەن كەيىن تەز ىدى­راپ, ارتىق سالماقتىڭ جينالۋىنا, ءارى قاراي سەمىزدىككە جانە قانداعى قانت مولشەرى­نىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قانت ديا­بەتىنە سوقتىرۋى عاجاپ ەمەس. ەگەر وسى سۋسىنداردىڭ قۇرا­مىن­داعى گازداردى ەسەپكە الاتىن بولساق, اسىرەسە بۋىنى قا­تاي­ماعان بالالار اراسىندا گاستريت, حولەستسيستيت, پانكرەا­تيت سياقتى اسقازان-ىشەك جول­دارىنىڭ اۋرۋلارىن دامىتادى» دەيدى ماماندار. 

ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. عالامتور بەتىندەگى زەرتتەۋ-تاجى­ريبەسىنە ۇڭىلسەك, ءجيى تۇتىناتىن «كوكا-كولا» سۋسىنىن ىشكەننەن كەيىن اعزادا مىناداي پروتسەستەر بەلەڭ الادى. «ون مينۋت ىشىندە ون قاسىق قانت بىردەن اعزاعا تۇ­سەدى. كوپ كولەمدە قابىل­دان­عان قانت قۇرامىنداعى فوسفور قىش­قىلىنىڭ اسەرىنەن جۇرەك­تى اينىتپايدى. 20 مينۋتتان كەيىن قان قۇرامىندا ينسۋ­ل­ين مول­شەرى كۇرت شارىقتاپ, باۋىر دەنەدەگى ارتىق قانتتى مايعا اينالدىرادى. 40 مينۋتتان سوڭ دەنەنى كوفەين دەندەيدى. كوز قاراشىعى ۇلكەيىپ, قان قى­سىمى جوعارىلايدى. ويتكەنى باۋىر قانعا ۇلكەن كولەمدە قانت جىبەرەدى. اعزاداعى رەتسەپ­تورلاردى توقتاتادى. ادام ۇي­­قى­سىراي باستايدى. 45 مينۋت­تان كەيىن ادام دەنەسى دوفو­­مين گورمونىن نورمادان كوپ ون­دى­رەدى. بۇل ميدىڭ جۇمى­سىن باسەڭ­دەتەدى. ءبىر ساعات ارا­لى­عىن­دا فوسفور قىشقىلى مەتو­بوليزمدى ۇدەتە وتىرىپ, ىشەكتەگى كالتسي­دى, ماگنيدى جانە تسينكتى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, كالتسي نەسەپ ارقىلى سىرتقا شى­عىپ كەتەدى. نەسەپ ارقىلى سۇ­يەك­تەگى كالتسي, ماگني, تسينك جانە ودان بولەك ناتري مەن سۋ ەلەك­تروليتى اعادى». جاڭا زەرتتەۋ ناتيجەسى اتالعان سۋسىننىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ قاۋپىن جا­قىنداتاتىنىن كورسەتكەن. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان اشىلعان بلۋمبەرگ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبى سۋ­سىندا جاساندى كارامەل بويا­عى­شى رەتىندە قولدانىلاتىن 4-مە­تي­ليميدازول كانتسەروگەنى ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاتەر­لى ەكەنىن انىقتاعان. جالپى, گاز­دالعان سۋسىنداردىڭ ادام ور­گا­نيزمىنە كەلتىرەتىن زيا­نى ونىڭ قۇرامىنداعى ءارتۇرلى زاتتەك­تەردىڭ تۇرلەرى مەن مول­شەرىنە بايلانىستى. كوپ جاع­دايدا, وعان ارنايى ءدام بەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى قانتتار مەن ءدام بەرەتىن قوس­پا­لار قوسىلادى. 

بىلىكتى ديەتولوگتەر تاماق­تانۋ­دىڭ ەڭ دۇرىس ءتارتىبى رەتىندە كۇنىنە ءتورت مەزگىل تاماقتانۋدى مويىنداپ وتىر. تاڭعى, تۇسكى, ءتۇس اۋا جانە كەشكى اس ءىشۋدىڭ ارا­سىنداعى ۇزاقتىق ءتورت-بەس ساعات­تى قۇراۋى ءتيىس. ءارى دۇرىس تاماق­تانۋعا نەگىزدەلگەن ديەتا بەل­گىلى ءبىر ۋاقىتتى قولدايدى. دۇرىس تاماقتانۋ قاعيداسى مىنا­داي: تاڭعى اس تاۋلىكتىك نور­م­انىڭ شامامەن تورتتەن ءبىرىن, ياعني 25 پروتسەنتىن, تۇسكى اس – 50%, ءتۇس اۋا – 10%, ال كەش­كى اس 15 پروتسەنتىن قۇراۋى كەرەك. ماماندار كەشكى اسىمىز­دى ۇيقىعا جاتاردان كەمىن­دە 2-3 ساعات بۇرىن ءىشۋدى قاتاڭ قاعيداعا اينالدىرۋ كەرەك­تىگىن العا تارتادى. ءتىپتى دۇرىس تا­­ماق­تانۋدى ارىقتاۋ ءۇشىن پاي­­­­­د­ا­لانعاننىڭ وزىندە, تۇ­تى­­نا­تىن كالوريا مولشەرى جۇم­سا­­لاتىن ەنەرگيانى وتەۋى ءتيىس. بۇل ادام­نىڭ جىنىسىنا, جاسى­نا, جەكە فيزيولوگيالىق ەرەكشە­لىك­تەرىنە, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, جۇمىس ىستەۋ سيپاتىنا بايلانىستى. 

سايىپ كەلگەندە ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءوز قولىندا. اقپا­راتتىڭ كەڭ زامانىندا ەس توق­تاتقان ءار ازامات پايدالى اس پەن زياندى تاعامنىڭ اراجىگىن ءوزى-اق اجىراتىپ الار. نەگىزگى ماسەلە – ءالى دە وڭ-سولىن تاني قويماعان جەت­كىنشەكتەردى فاستفۋد ونىم­دەرىنەن اتا-انا مەن مەكتەپ, بارشا قوعام بولىپ اراشالاۋ. ويتكەنى بۇگىندە قازاقستاندىق وقۋشى بالالاردىڭ 13 پروتسەنتى كۇنىنە ءبىر رەت بولسا دا فاستفۋد تاعامدارىمەن قورەكتەنەدى. وسى­لاي جالعاسا بەرەر بولسا, ۇلت دەنساۋلىعىنا ولشەۋسىز زيان كەلەتىنىن باعامداي بەرىڭىز. 

كۇن وتكەن سايىن دۇرىس تاماق­­تانۋ ادامزات الدىندا تۇر­عان وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ كەلەدى. الىسقا بارماي-اق ەلى­مىزدەگى كەز كەلگەن دۇكەن سورە­لەرىنەن تابيعي ازىق-تۇ­لىك ونىمدەرىن تابۋ قيىن. ياعني تاماق ءونىمى نارىعىنداعى احۋال­دى قالىپتى قاداعالاۋ كۇر­دەلى بولىپ وتىر. ەلىمىزگە سىرت­تان اكەلىنگەن تەحنولوگيالارى بەلگىسىز, سونىڭ ىشىندە حالىق­تىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى ساپا­سىز تاماق ونىمدەرىنە توسقاۋىل قويماي, بۇل ماسەلەنى جولعا قويا الماسىمىز انىق. وتان­دىق تاماق ونەركاسىبى كاسىپ­ورىن­­دارى مەن قوعامدىق تاماق­تانۋ ورىندارىنداعى وندىرىس­تىك باقى­لاۋدى بارىنشا كۇشەي­تۋ كەرەك. ەسەسىنە ۇلتتىق تاعام­دار­دىڭ اسسورتيمەنتىن كەڭەيتىپ, ونىڭ بيولوگيالىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ۇرپاق قامىن ويلايمىز دەسەك, جاسالۋ قۇرامى قۇپيا سانالاتىن, تەگى جوق تاعامداردى تۇتىنۋدان تار­تىنعانىمىز ابزال.

ارمان وكتيابر,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى