ءبىزدى اۋىلدىڭ الداعى 30-40 جىلداعى پەرسپەكتيۆاسى تولعاندىرادى. تۇرعىندار ميگراتسياسىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسۋ تەندەنتسياسىنا قاراعاندا, وسى مەرزىمدە تەرىستىك وبلىستاردىڭ اۋىلدارىندا جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى ادامدار قالمايتىن سياقتى. اۋىلعا جاڭا تەحنولوگيا, وزىق تەحنيكا جەتكىزۋدەن بۇرىن ءبىزدى وسى ماسەلە قاتتى ويلانتۋى كەرەك سەكىلدى. ويتكەنى ادامدى اسىرايتىن قارا جەرىمىز بەن جايىلىمدارىمىز بوس قالىپ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبارىن سىرتتان تاسيتىن جاعدايعا جەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن.
سوندىقتان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيانى جۇرگىزەتىن بارلىق قىزمەتتەرىمىز – اۋىلداعى ماماندىقتاردى جاپپاي ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, ەلگە قاجەتتىلىگىن جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, پاتريوتتىق سەزىمدەرمەن ۇيلەستىرىپ, كەڭىنەن تاراتۋدى, جاس سانالاردى سوعان قىزىقتىرۋدى قولعا الۋى كەرەك دەپ سانايمىز.
امەريكالىقتار ءبىر جىلدارى كوۆبويلاردى («سيىرشى بالا» دەگەن ءسوز) قاتتى دارىپتەپ كوپتەگەن كينولار ءتۇسىرىپ, كوركەم ادەبيەتتەر جازىپ, تەاتر تۋىندىلارىن شىعارىپ ەدى, قاراپايىم «مالشى» دەگەندى عانا بىلدىرەتىن وسى ماماندىققا جاستار اراسىندا جاپپاي قىزىعۋشىلىق تۋدى. ولاردىڭ كيەتىن ۋنيفورمالارىن جاستار موداعا اينالدىرىپ, سالتاناتپەن جۇرەتىن بولدى. ۆەستەرن جانرىندا تۇسىرىلگەن فيلمدەردەگى كوۆبويلار وبرازى اقش-تىڭ تۇراقتى برەندىنە اينالدى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن رودەو جارىستارى بارلىق امەريكالىق بالالاردىڭ قاتىسقىسى, تاماشالاعىسى كەلەتىن سپورت ءتۇرى بولدى. ەگەر ءبىز دە مالشىلار مەن ديقاندار ءومىرىن ونەر تۋىندىلارىمەن ناسيحاتتاي بىلسەك جانە ولاردىڭ ءوز جۇمىستارىندا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ, كوپ قاراجات تاباتىنىن كورسەتە بىلسەك, بازارلاردا اۋىر جۇكتەردى تاسۋمەن عانا اينالىسىپ جۇرگەن مىڭداعان جاستارىمىز اۋىلدارعا بارىپ, مال وسىرۋگە تىرىسپاس پا ەدى؟ ديقان بولىپ, ءدان ەگۋگە ۇمتىلماس پا ەدى؟ باعبان بولىپ, جەمىس-جيدەك ەكپەس پە ەدى؟ قۇرىلىستاردا بىرەۋلەرگە جالدانىپ, اراسىندا الدانىپ, ەشقانداي كۆاليفيكاتسيانى قاجەت ەتپەيتىن قارا جۇمىستاردى عانا ىستەپ جۇرگەندەر ءسويتىپ ءوزىنىڭ ستيحياسىن تابار ەدى عوي.
وتكەن عاسىردىڭ 30-60 جىلدارىندا كەڭەس وداعىندا اۋىل ەڭبەگىن دارىپتەيتىن, اۋىل ماماندىقتارىن ناسيحاتتايتىن قانشاما تاماشا كينولار, تەاتر تۋىندىلارى, كوركەم شىعارمالار, ءان-جىرلار بولدى. ماسەلەن, ء«وز وتىڭدى وشىرمە», «تراكتوريستەر», «جيۆەت تاكوي پارەن» دەگەن فيلمدەر, «شوپان ءانى», «تراكتورشى قارىنداس», «جىلقىشىنىڭ ءانى», «سۋ تاسۋشى «ۆودوۆوز» جانە ت.ب. تاماشا اندەر اۋىلداعى بارلىق ماماندار مەن ماماندىقتاردى قاتتى ناسيحاتتاپ, جاستاردى ەلەڭدەتتى. سونىڭ ارقاسىندا دالانى ەشقاشان كورمەگەن, قالادا تۋىپ-وسكەن جاستار دا اۋىلعا اسىقتى. ءتىپتى الماتى, ماسكەۋ, لەنينگرادتى تاستاپ, ءوز ەرىكتەرىمەن اۋىلدارعا كەلگەن جاستار بولدى. قازىر دە ءوز زامانىمىزعا لايىقتى ادىستەرمەن جاستاردى وسىلاي, اۋىلعا تارتۋىمىز كەرەك. سونىڭ ىشىندە ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز, وزدىگىنەن جەر الىپ, جۇمىس ىستەپ, مال ءوسىرىپ جاتقان جەكە ادامداردى حالىققا كەڭىنەن تانىتىپ, ناسيحاتتاپ وتىرعان ءجون. بۇل ىستە ۇلى ابايدىڭ: ء«وز قايراتىڭا سۇيەنىپ ەڭبەك ەت, ەڭبەك ەتسەڭ قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», دەگەن سوزدەرىن ۇران ەتىپ كوتەرگەن دۇرىس. سوندا حالىق اراسىندا قارا جەردىڭ قاسيەتىن تانۋعا دەگەن ۇمتىلىس تۋادى. بۇرىنعى «شوپاندار تويى», «مالشىلار سلەتى», «سابان توي» دەگەن سياقتى سپورتتىق جارىستارمەن ۇيلەستىرىلەتىن ادەمى جيىندار جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىلىپ, تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرسا دا جاستاردىڭ اۋىلعا دەگەن ىنتىزارى ارتادى.
ءوزىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جو-لىنداعى ايتارلىقتاي كەدەرگى ينفانتيليزم سەكىلدى كەڭ تاراعان قۇبىلىس بولىپ تابىلادى» دەگەن ەدى. ومىرگە دەگەن وسى جەڭىل كوزقاراس, «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرۋگە داعدىلانۋ ءبىزدىڭ قازاق اراسىندا وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى قاتتى «جابىستى» دەپ ايتۋعا بولادى. اۋىلداعى اتا-انالاردىڭ ءبارى بالالارىن مالشى بولۋدان ساقتاندىرىپ, تراكتورشى بولۋدان شوشىندىرىپ, «مۇندا ءۇستى-باسىڭ قاپ-قارا, ماي-ماي بولىپ جۇرگەنشە قالاعا كەتىپ, تازا جەردە جۇمىس ىستە» دەگەنگە ازعىرۋمەن بولعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا وقىتۋدان دا بالالارىن تىيعان اتا-انالار بار. مىسالى, «زووتەحنيك بولساڭ – مالشىمەن بىردەي جۇرەسىڭ», «اگرونوم بولساڭ – الا تاڭنان تۇرىپ-اپ, دالا كەزەسىڭ» دەگەن سياقتى ۇركىتكەن سوزدەردى ءجيى ەستۋگە بولاتىن. وسىعان وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستالعان «جابايى كاپيتاليزمدەگى» ەڭبەككە دەگەن تەرىس كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىن قوسىڭىز. بۇل كەزدە «از جۇمىس ىستەپ, كوپ تابۋ», «اۋادان اقشا جاساۋ» دەگەن سياقتى فورمۋلالار پايدا بولىپ, ول ابسوليۋتتىك بيىككە كوتەرىلدى. مىنە, وسىندايلاردىڭ كەسىرىنەن قازىر جاستاردىڭ ءبارى قارا جەردەن قول ءۇزىپ, ناپاقاسىن باسقا جەردەن تابۋعا تىرىسۋدا.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ شەڭبەرىندە وسى ءبىر ءىستى قولعا الىپ, جاستاردى اۋىلدا جۇمىس ىستەۋگە, قارا جەردەن ءلاززات الۋعا ۇمتىلدىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ءبىز ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قول جەتكىزەمىز, جەرىمىزدىڭ ءنارىن حالىق يگىلىگىنە اينالدىرا الامىز. ال ءبىزدىڭ جەرىمىز, ۇقساتا بىلگەن ادامعا وتە باي, وندا مال دا وسىرۋگە, ءدان دە, جەمىس-كوكونىس تە شىعارۋعا بولادى. وسى ورايدا ەۆرەي حالقىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون. ولار تاياۋ شىعىستان جەر الىپ, ءوز الدىنا مەملەكەت قۇرعاندا العان جەرلەرى تۋرالى ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى شيمون پەرەس بىلاي دەگەن ەدى: ء«بىز ءوزىمىزدىڭ جەرىمىز بولعانىن ارماندادىق. بىراق ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن جەر – ارماندايتىن جەر ەمەس ەدى. بۇل تاياۋ شىعىستىڭ مىڭنان ءبىر بولىگى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل جەر بىزگە قۇشاعىن جايعان جوق. وندا تەك باتپاق, شىركەي, وڭتۇستىگىندە ءشول, تاستار بولدى. بىزگە تەك سىڭسىعان ماسا مەن تاقىر تاستىڭ ءبىرىن عانا تاڭداۋ كەرەك بولدى. باسقا تاڭداۋ جوق. ەكى كول بولدى – ونىڭ بىرەۋى ءولى, ەكىنشىسى ولۋگە جاقىن. اتاعى الىسقا جايىلعان وزەن بولدى, بىراق ونىڭ سۋى جوق ەدى. ناقتى ايتقاندا سۋ مۇلدە بولعان جوق.
ءبىز سول جەرگە كەلىپ, نە ىستەۋدى بىلمەدىك. شىن مانىندە بىلمەدىك. سوسىن ءبىز تابيعاتتىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – ادام دەگەن قورىتىندىعا كەلدىك. قورىتىندىمىز ءبىزدى الدامادى: اقىرى بىزدە جەر ادامدى ەمەس, ادامدار جەردى بايىتتى».
مىنە, سول جەردى قازىر ەۆرەيلەر ادامعا سەنۋدىڭ, ادامنىڭ قابىلەتىنە يەك ارتۋدىڭ ارقاسىندا جەر ءجانناتىنا اينالدىرىپ وتىر. قازىر ولاردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) 36,5 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ. بۇل تاياۋ شىعىستاعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق بىزدەگى ءىجو 7,4 مىڭ دوللار عانا.
ال ءبىزدىڭ جەرىمىز ەۆرەيلەردىڭ جەرىمەن سالىستىرعاندا «تۇگىن تارتسا – مايى شىعاتىن» دەيتىندەي الدەقايدا قۇنارلى. ادامدارىمىز دا ەۆرەيلەردەن كەم ەمەس, ءبىزدىڭ دە ولاردىكى سياقتى ەكى قول, ەكى اياق, ءبىر باس, ءبىر جۇرەگىمىز بار. تەك سونىڭ ءبارىن ىسكە قوسىپ, ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ», جۇمىسقا جۇمىلدىرا ءبىلۋىمىز كەرەك.
اۋىل تۇرعىندارىن, اۋىل ەڭبەككەرلەرىن دارىپتەۋ, ولارعا زور قۇرمەت كورسەتۋ بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنا اينالعان. مىسالى, اقش-تا دا فەرمەرلەرگە دەگەن قۇرمەت وتە زور. ولاردىڭ تاپسىرىستارى ءبىرىنشى كەزەكتە ورىندالادى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر «فەرمەرلەرگە كەزەكسىز كىرۋگە بولادى!» دەپ جازىپ قويادى. حيميالىق قوسپالارى بار «فاستفۋد» ونىمدەردەن قاشاتىن امەريكالىقتار فەرمەرلەردىڭ تازا ونىمدەرىن الۋعا قۇشتار. بۇل ەلدىڭ بيلىگى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا اشۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى جوعارى ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتكەن. قازىر ء«بىر فەرمەر 75 ادامدى اسىراپ وتىر» دەگەن سياقتى ۇراندار اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرا تۇسۋدە. ال بىزدە كەرىسىنشە, فەرمەرلەردى ەمەس, ۇلكەن كورپوراتسيالاردى ناسيحاتتاۋ كوبىرەك, بىراق ولاردىڭ جالپى ءوندىرىسى شاعىن قوجالىقتارعا قاراعاندا ءالى دە ماردىمسىز. مىسالى, قازاقستاندا وندىرىلەتىن ءسۇتتىڭ 68 پايىزىن ءالى كۇنگە شاعىن فەرمەرلەر بەرەدى.
اۋىلعا جاستاردى تارتۋ يدەولوگياسىن قىزۋ جۇرگىزۋمەن قاتار, مەملەكەت بارلىق وڭىرلەرگە, ءتىپتى ەڭ الىس تۇكپىرلەردەگى قونىستارعا دەيىن قاتتى جولدار تارتۋ جانە شاعىن فەرمەرلەرگە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر بەرۋ باعدارلاماسىن دا قولعا الۋى كەرەك. سوندا اۋىل جايناپ, دالا ويناپ كەتەر ەدى عوي. جاستاردىڭ اۋىلعا دەگەن ىنتىزارلىعى دا, قارا جەردە جۇمىس ىستەۋگە دەگەن قۇلشىنىسى دا ارتار ەدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»