«ەلدەستىرمەك ەلشىدەن...» دەگەن ماقال تەگىننەن-تەگىن ايتىلماعانى بەلگىلى. ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىن جاقىنداتاتىن بىردەن-ءبىر قۇرال – ەلشى جانە ەلشىلىك. ول وتانىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ قانا قويماي, ءوزى قىزمەت اتقاراتىن مەملەكەتتىڭ زاڭدارىنا باعىنىپ, حالقى مەن تىلىنە, سالت-داستۇرىنە قۇرمەت كورسەتۋى قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى كەي مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلىكتەرى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىنى نەمەسە وعان شورقاقتاۋ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ولارعا تەلەفون شالا قالساڭىز, كوبى ءوز انا تىلىندە جانە ورىسشا عانا اقپارات بەرە الاتىنىن ايتادى. وسى ورايدا مىنا نارسەنى ايتا كەتكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا قازاقستان حالقىنىڭ 83,1 پروتسەنت قازاقشانى جەتىك بىلەدى. بۇل – رەسمي ستاتيستيكا. ەندەشە ديپلوماتيالىق كورپۋس وزدەرى قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتەگى نەگىزگى حالىقتىڭ انا تىلىندە قىزمەت كورسەتۋ ءتيىس ەكەنىن قايتالاپ ايتۋدىڭ قاجەتى شامالى.
كەز كەلگەن اقپاراتتى ىزدەۋ ءۇشىن ينتەرنەتكە جۇگىنەمىز عوي. اسىرەسە شەتەلگە شىعۋ ءۇشىن ەلشىلىكتەردىڭ سايتتارىن ءجيى اقتارامىز. سوندىقتان ولاردىڭ رەسمي سايتى – مەكەمەنىڭ زاماناۋي كەلبەتى ىسپەتتى. ال قازاقستانداعى شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرىنىڭ باسىم بولىگى بۇل تۇرعىدا ۇياتتى بولىپ تۇر.
شەتەلدىك ەلشىلىكتەرگە تيەسىلى كەي سايتتاردان قازاقشا ءسوزدى ەمگە تاپپايسىز. مىسالى, ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى ورىس جانە اعىلشىن تىلىمەن شەكتەلىپتى. «تۇماندى البيوننىڭ» الەمدەگى بۇكىل وكىلدىكتەرىن ءبىر دومەنگە جيناعان. الايدا بۇل قازاقشا اقپارات تاراتپاۋدى اقتامايتىنى انىق. سالىستىرىپ قاراساق, اعىلشىنداردىڭ وزبەكستانداعى ديپلوماتيالىق كورپۋسى وزبەكشە سايراپ تۇر. ولاردىڭ ازەربايجانداعى ەلشىلىگى دە جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ انا تىلىندە مالىمەت تاراتادى.
گەرمانيانىڭ سايتىندا دا مەملەكەتتىك تىلىمىزدە ەش اقپارات جوق. سالىستىرىپ كورۋ ءۇشىن ولاردىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگىنىڭ سايتىن اشقان بولاتىنبىز. وندا ورىس, نەمىس تىلدەرىمەن بىرگە وزبەكشە دە بۇكىل اقپارات ۇسىنىلعان. سوعان قاراعاندا, تاشكەنتتەگى نەمىستەردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ تىلىنە قۇرمەتى جوعارى بولعانى عوي, ءسىرا؟!
قازاق حالقى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە «توعىزىنشى تەرريتورياعا» جەر اۋدارىلعان نەمىستەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, بارىمەن بولىسكەنى تاريحتان ءمالىم. سول كەزدەن باستالعان دوستىق قاتىناس بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى ارىپتەستىك نىعايىپ, قانات جايعان.
سونداي-اق, قازاق پەن نەمىس حالىقتارىنىڭ قاتىناسى تۋرالى ءسوز بولعاندا ەڭ اۋەلى قازاق ادەبيەتىندە ويىپ تۇرىپ ورىن الار گەرولد بەلگەردىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى. كوزى تىرىسىنە گەراعا قازاق تىلىنە قۇرمەتىن «قازاق ءتىلى ءۇشىن بارىمدى بەرۋگە دايىنمىن. مەنىڭ رۋحاني تىرەگىم اباي قۇنانباي ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ. قازاق تىلىنە ۇڭىلگەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇستىم», دەپ ايتىپ وتىراتىن. سويتكەن گەرولد بەلگەردىڭ اتاجۇرتى بۇگىندە ەلشىلىكتەرىنىڭ سايتىندا قازاق تىلىندە اقپارات تاراتۋعا ق ۇلىقتى ەمەس.
وڭتۇستىك كورەيا ەلشىلىگى دە سايتىندا قازاق تىلىنە ورىن بەرمەگەن ەكەن. بۇل ەلدى ەرەكشە اتاۋىمىزدىڭ ءوز سەبەبى بار. كەڭەس وداعى تۇسىندا كورەيلەردىڭ قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعانى ءمالىم. سول زاماندا وزدەرىن پەيىلى دارحان قازاق حالقىنىڭ باۋىرىنا باسقانىن كورەيلەر ءالى كۇنگە اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى. تالاي تاعدىر تاۋقىمەتىن كورگەن اتا-بابالارىمىز تاعدىرلاس حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭىنەن ءتۇسىندى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, جەرگىلىكتى ۇلتپەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىندا تەر توككەن كورەيلەر جەتەرلىك. بەس دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى نەللي كيمنىڭ ەل سپورتى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. مانەرلەپ سىرعاناۋشى مارقۇم دەنيس تەن سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەر اتاندى. جامبىلدىڭ جامپوزى الەكسەي ني تالاي جىل اۋىر اتلەتيكا قۇراماسىن باپتاپ, كوك بايراقتى كوكتە جەلبىرەتۋگە مول ۇلەس قوستى. بۇلاردىڭ ءبارى – قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلى. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي تاريحي بايلانىسقا قاراماستان وڭتۇستىك كورەيا ديپلوماتتارى سايتتارىندا قازاق تىلىنە تىلىمدەي «جەر» تاۋىپ بەرە الماپتى.
قازاقستان جانە قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن. وندا ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز تۇرادى. ەلىمىزدە قىتايلىق كومپانيالار كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىر. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز جىلدان جىلعا نىعايىپ كەلەدى. وسىعان قاراماستان شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق سايتى ورىس تىلىمەن شەكتەلگەن.
سايتىن قازاقشا سويلەتۋدى ءجون كورمەگەن ەلشىلىكتەر ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەيدى. يسپانيا, يزرايل, جاپونيا سەكىلدى ازۋىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەردىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى سايتتارىندا دا اباي مەن شاكارىمنىڭ تىلىندە جازىلعان مالىمەت جوق. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز رەسەيدىڭ ەلشىلىگى دە ءوز انا تىلىمەن شەكتەلگەن. يران, ساۋد ارابياسى, ءۇندىستان, پاكىستان سەكىلدى ىنتىماقتاستىعىمىز جاراسقان مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسى دا قازاقشانى قاتىرماعان. ءتىپتى, ءتۇبىمىز ءبىر دەپ ەسەپتەيتىن تۇركيا, ۆەنگريا جانە قىرعىزستان ەلشىلىكتەرى دە سايتتارىن ورىسشا سويلەتىپتى. باۋىرلاس حالىقتىڭ ديپلوماتتاردىڭ انا تىلىمىزگە قۇرمەتى وسىنداي بولسا, مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى برازيليا, كانادا سەكىلدى مەملەكەتتەردەن قازاقشا مالىمەت سۇراۋ ۇيات سەكىلدى.
الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن شەتەلدىكتەردەن قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇرۋدى تالاپ ەتە المايمىز. الايدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان جالداپ, سايتتاعى قاتەلەردى تۇزەتۋ نەمەسە قازاقشا قىزمەت كورسەتۋ قيىن شارۋا ەمەس. ەندەشە, ەلشىلىكتەردىڭ بۇل ارەكەتىن بەيقامدىققا بالايمىز با, الدە قالاي؟ قازاقستاندا ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەر «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» نەگىزگى ءتۇپ قازىعىن قۇرايتىن حالىقتىڭ ءداستۇرى مەن ءتىلىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس ەمەس پە؟!
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستانداعى كەيبىر ەلشىلىكتەر بوس ورىنعا ۇمىتكەرگە ورىس جانە سول ەلدىڭ ءتىلىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. ال ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 80 پايىزى سويلەيتىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋى مىندەتتى ەمەس. پارادوكس.
قازاق تىلىنە قىرىن قارايتىندار سانى مۇنىمەن اياقتالمايدى. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ انا تىلىندە اقپارات تاراتۋعا اسىعار ەمەس. ماسەلەن, يۋنەسكو-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ سايتىندا اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە عانا مالىمەتتەر بار.
ايتسە دە, حالىقارالىق ۇيىمدار ىشىندە قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇرعاندارى جەتەرلىك. مىسالى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنان قاجەتتى مالىمەتتىڭ ءبارىن تابۋعا بولادى. بۇۇ-نىڭ نەگىزگى سايتى دا اباي مەن شاكارىمنىڭ انا تىلىندە سويلەيدى.
قازاقستانداعى شەتەلدىك ەلشىلىكتەردىڭ ءبارى مەملەكەتتىك تىلگە شورقاق دەۋدەن اۋلاقپىز. كەي ەلدەر قاجەت ماعلۇماتتاردىڭ ءبارىن قازاق تىلىندە ءتىزىپ قويعان. ماسەلەن, فرانتسيا ەلشىلىگى سايتتارىندا مەملەكەتتىك تىلىمىزگە ويىپ تۇرىپ ورىن بەرىپ, ساپالى ءارى مازمۇندى مالىمەت تاراتادى.
ابايدىڭ تىلىنە امەريكالىقتار دا بەيىم. سايتتارىندا دۇركىن-دۇركىن قازاقشا مالىمەت تاراتادى. اقش-تىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دجوردج كرول مىرزانىڭ ەلىمىزگە دەگەن ىقىلاسى وتە جوعارى. ول ءوزى باس بولىپ مەرەكەلەردە انا تىلىمىزدە قۇتتىقتاۋ جولدايدى. ەلىمىزدەگى باستامالارعا ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ جۇرەتىن تاجىريبەلى ساياساتكەر.
باۋىرلاس ازەربايجاندار دا انا تىلىمىزگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ايتا كەتەرلىگى, ولاردىڭ سايتتارى ازەربايجان جانە قازاق تىلىندە عانا جۇرگىزىلەدى ەكەن. وسىدان-اق باۋىرلاس مەملەكەتتىڭ ەلىمىزگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وزبەكستان ەلشىلىگىنىڭ سايتى دا قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇر. تالاي مارتە تىلدىك تۇيتكىلدى باسىنان وتكەرگەن لاتۆيا جانە بەلگيا ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق سايتى قازاقشا سويلەيدى.
ەلشىلىكتىڭ قىزمەتى سايتىنداعى مالىمەتتىڭ قازاقشا تارالۋىمەن باعالانبايتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ ماقساتى – ەكى مەملەكەتتى جاقىنداستىرىپ, ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ. الايدا وسى ارىپتەستىك سول مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋدەن باستالاتىن ەدى عوي؟! ەندەشە, «توعىزىنشى تەرريتورياداعى» شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى انا تىلىمىزگە قىرىن قارامايدى دەگەن ءۇمىت باسىم. وسى ماسەلەنى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوز نازارىنا الىپ, شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قانات جايۋىن قاداعالايدى دەپ سەنەمىز.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»