ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا قانداي فاكتورلار ىقپال ەتۋدە؟

جالپى, جىل سايىن ين­فليا­تسيانىڭ جوعارىلايتىنى قازىر جاڭالىق ەمەس دەۋگە بولادى. ين­فلياتسيانىڭ كولەمى قانشا پروتسەنت بولاتىنى, بەلگىلەنگەن دالىزدەن قانشالىقتى الشاقتايتىنى  عانا جاڭالىق. ۇلتتىق بانك تورا­عا­سىنىڭ ايتۋىنشا, تامىز ايىن­دا ءتول اقشامىز 0,2 پروتسەنت­كە قۇنسىزدانعان كورىنەدى, بۇل بۇر­ناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىش. رەسەيگە سالىنىپ جاتقان سانك­تسيا­لاردىڭ سالدارى اسەرىنەن ەلىمىزدە تاياۋ بولاشاقتا قۇتىلا المايتىن ءتۇرى بار. 

– 2019-2020 جىلدارى ينفلياتسيا كو­لەمى جوعارى بولۋى مۇمكىن. ياعني بەلگى­لەنگەن دالىزدەن اسىپ تۇسەدى. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, رەسەي­گە قارسى سانكتسيالار كۇشەيىپ جاتىر. بۇعان قوسا, تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە مۇناي با­عا­سىنىڭ تومەندەۋى جانە الەۋ­مەت­تىك شىعىنداردىڭ ارتا ءتۇسۋى دە ايتار­لىقتاي ىقپال ەتەدى, – دەدى د.اقىشەۆ. 

بەلگىلى قارجىگەر ءىلياس يساەۆ­تىڭ پايىمداۋىنشا, رەسەي­گە سالىنعان سانك­تسيالاردىڭ قازاق­ستان­دى شارپۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق ارىپتەس, ساۋ­دا­داعى اينىماس سەرىكتەس رەتىندە ودان باس ساۋعالاۋ قيىنعا سوعادى. 

– رەسەي ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساۋدا-سات­­تىق سالاسىنداعى باستى ارىپ­­تە­سىمىز. شەت مەملەكەتتەردەن ەلى­­مىزگە تاسىمالداناتىن تاۋار­­لار­دىڭ 30 پروتسەنتتەن استامى رە­­سەيدىڭ ۇلەسىندە. ەكىنشى ورىن­­دا – قىتاي, ودان كەيىنگى ورىن ەۋ­روپا ەلدەرى مەن اقش-قا تيە­­سىلى. باستى ارىپتەسىمىزدىڭ ۆاليۋ­تاسى قۇنسىزدانعان كەزدە ءبىز­دىڭ تەڭگەمىزدىڭ دە سينحرون­دى تۇردە قۇن­سىزدانۋى قالىپتى نار­سە. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكى ەل­دىڭ ارا­سىنداعى يمپورتتىق-ەكس­پورت­تىق پاريتەت بۇزىلادى. ساۋدا­داعى پا­ريتەت بۇزىلعان جاعدايدا ءبىز ۇتى­لامىز. پاريتەتتىڭ بۇ­زى­لۋىنان قازاقستاننىڭ يمپورت­تاۋ­شى­لا­رى دا, ەكسپورتتاۋشى­لارى دا زيان شەگەدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, بۇ­رىنىراقتا رەسەيدىڭ اقشاسى 1 دوللارعا شاققاندا 71 رۋبلگە قۇل­دىراعان كەزدە ەلىمىزدە رۋبلگە دەگەن سۇرانىس كۇشەيىپ كەتىپ, اۆ­توكولىك, باسقا دا تولىپ جات­قان تاۋارلار رەسەيدەن تاسىمال­دانا باستاعان-دى. ءسويتىپ ءوز نا­رىعىمىزداعى تاۋارلارعا سۇرانىس تومەندەپ كەتتى, – دەيدى ساراپشى. 

ءىلياس يساەۆ ايتقانداي, قازىر بيز­­نەس­تىڭ قىزاتىن ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. ادەت­تە بيزنەس كوكتەمدە, جازدا قىزادى.

– كۇز, قىس مەزگىلدەرىندە بيز­نەس, ساۋدا-ساتتىق باسەڭ­دەي­تىنى بەلگىلى. 2018 جىلدىڭ ماكرو­ەكو­نو­ميكالىق كورسەتكىشتەرى قا­لىپ­تاسىپ بولدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى كەلەسى جىلدارعا قاتىستى بولجامدى ايتىپ وتىر. بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك جوسپارلاعان, بولجاعان ينتەرۆال شەڭبەرىندە ساقتالۋى مۇمكىن. ال 2019 جىلى قۇنسىزدانۋ دەڭگەيى بولجانعان ينتەرۆالدان جوعارى بولۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ءى.يساەۆ.

ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ جوعارىلاۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايت­قاندا مۇناي باعاسىنىڭ تومەن­دەۋى ىقتيمالدىعىن دا تىلگە تيەك ەتكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, حالىق­ارالىق ساراپشىلاردىڭ اراسىندا كەلەر جىلى كومىرسۋتەگىنىڭ قۇنى كوتەرىلەدى دەگەن بولجام جاساپ وتىرعاندار بار. ماسەلەن, CNBC-گە سۇحبات بەرگەن امەريكالىق ساراپشى دجون كيلدۋف مۇنايدىڭ باررەلى الداعى ايلاردا 85-95 دوللارعا كوتەرىلەدى دەپ پايىمداپ وتىر. وعان دا اقش-تىڭ قاتىسى بار, بۇل جولى يران­نىڭ مۇناي ەكسپورتىنا سال­عان سانكتسياسى باعاعا ىقپال ەتپەك. 

«قارا التىننىڭ» قازىرگى با­عاسى دا ءبىرشاما جوعارى, 1 باررەل 79 دوللاردان استى. مۇناي باعاسى امەريكالىق ساراپشى ايتقان دەڭگەيگە كوتەرىلگەن جاعدايدا بۇل تەڭگەنىڭ باعامىنا وڭ ىقپالىن تيگىزە الا ما؟ قارجىگەر ءى.يساەۆ بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: 

– مۇنايدىڭ باعاسى كوتە­رىل­سە, تەڭگەنىڭ رۋبلمەن بىرگە قۇن­­سىز­دانۋىنا از دا بولسا تەجە­گىش فاكتور پايدا بولۋى مۇمكىن. سەبەبى قا­زاق­ستاننىڭ ىشكى نا­رىعىنا تۇسە­تىن دوللاردىڭ مولشەرى كوبەيەدى. ۇلتتىق قورعا تۇسە­تىن قارا­جاتتى ىشكى نارىقتاعى جاعداي­دى رەتتەۋگە پايدالانۋعا بولادى. اري­نە, كومىرسۋتەگى قۇنىنىڭ وس­كەنى ۇلتتىق بانككە التىن-ۆاليۋ­تا رەزەرۆىن ازايتپاي-اق ىشكى نارىق­تاعى احۋالدى تۇزە­تۋگە كومەگىن تيگىزۋى مۇمكىن. 

قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ پرو­تسەسىنە تەجەۋ بولۋى مۇمكىن فاكتور رەتىندە شيكىزات باعاسىنىڭ وزگەرۋىن عانا ايتۋعا بولادى. 

بۇعان دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ بىزگە تيگىزەتىن تەرىس ىقپالىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قازاقستان اقش-پەن ارادا شەشۋگە كىرىسكەنى تۋرالى حابارلاعانى بەلگىلى. وسى اپتاداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا مينيستر جىل باسىنان بەرى 8 اي ىشىندە ينفلياتسيا كولەمى 5-7 پرو­تسەنت ارالىعىندا بولعانىن ايتتى. 

– تامىز ايىندا ينفلياتسيا 2 پروتسەنت بولسا, جىل باسىندا ول 2,9 پروتسەنتتى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋى 2,3 پروتسەنتتى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار قۇنى 3,7 پروتسەنتكە ءوستى, – دەيدى ول. 

تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانعانى ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلاردىڭ, ماسەلەن, ديزەل وتىنىنىڭ, سۇيىتىلعان گاز­دىڭ, ءدارى-دارمەكتىڭ, تۇرمىس­تىق بۇيىم­داردىڭ, كيىمنىڭ قىم­بات­تاۋىنا سوقتىرىپتى. اۆتو­كولىك­تەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسە­تۋ, اۋە جانە تەمىر جول قاتى­ناس­­تا­رى, قوناقۇي باعاسى جانە باس­قا­لارى دا ءبىرشاما كوتەرىل­گەن. اسى­رەسە اتىراۋ, ماڭعىس­تاۋ, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىندا, استانا قالاسىندا قىم­باتشىلىق كۇشەيگەن. 

سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ بە­دەرىن­دە تەڭگەنىڭ بىرتىندەپ «السى­رەپ» بارا جاتقانى انىق باي­قال­عانى بەلگىلى. الايدا 8 تامىز كۇنى ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ دول­لارعا شاققانداعى باعامى 1 تاۋل­ىك ىشىندە باقانداي 6 تەڭگەگە قۇن­سىزدانعانى ەلدى الاڭداتارلىق جاعداي. اراعا اپتا سالماي جاتىپ تەڭگە باعامىنىڭ تومەندەۋى تاعى قايتالاندى. وسى جاعدايدان كەيىن قاراپايىم تۇرعىنداردى ايتپاعاندا, ساراپشى مامانداردىڭ ءوزى ۆاليۋتا قۇنىنا قاتىستى بولجامدارىن ساقتىقپەن ايتۋعا كوشكەندەي. جاسىراتىن نەسى بار, قايتا-قايتا قۇنسىزدانا بەرەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا حالىقتىڭ دا سەنىمى ازايا تۇسكەندەي. 

ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان