ەرلەردى ەل دە, جەر دە ۇمىتپايدى ء(اشىر بۇركىتباەۆ تۋرالى)

تاس تۇرمەدە تالقانى تاۋسىلعان تاعدىر يەلەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە كوكسە­گەنى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگى بولاتىن. بۇل ۋاقىتتاردا تالاي جىل بۇ­عاۋ­دا كەلگەن كوڭىلدىڭ بوستاندىق اڭ­ساۋى دا زاڭدىلىق ەدى. تاعدىرىنا تامىر جىبەرگەن زيالىلىق, كوكىرەك كوزى­نىڭ اشىقتىعى جانە ءومىردى, قوعام­دى باسقاشا قابىلداۋى ۇلت قامىن ويلاتپاي قويمايدى. جاسى­نان بىلىمگە قۇشتار بولعان ءاشىر بۇ­ر­كىت­باەۆ تا تاشكەنتتە وقىپ ءجۇرىپ, ترامۆاي دەپوسىندا توكار بو­لىپ ىستەگەن.

ون ءتورت جاسىندا كوم­­سومول, ون توعىز جاسىندا كوم­­­مۋ­­نيس­تىك پارتيا قاتارىنا وت­كەن ول قازاقتىڭ تۇڭعىش تاۋ-كەن ين­­جە­نەرى رەتىندە تاريحتا قالدى. قازاق ۇلت­تىق پوليتەحنيكالىق ينس­تي­ت­ۋ­تىن ۇيىمداستىرۋشى ءارى سول وقۋ ورنىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى, «لەنين­شىل جاس» گازەتىنىڭ رەداك­تورى رەتىندە دە ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتتى. الايدا بۇگىندە ءاشىر بۇر­كىت­باەۆ­­تىڭ اتى الاش ارىس­تارىنىڭ قا­تا­رىندا كوپ ايتىلمايدى. بۇل تۇر­عىدا قايراتكەردىڭ ءومىر جولىن زەرت­تەپ جۇرگەن مەديتسينا عى­لىم­دارى­نىڭ دوكتورى ساعىندىق وردا­بەكوۆ ەستە قالار عاجايىپ ەستەلىكپەن ءبولىستى.

ءاشىر ءجانالى ۇلى 1928 جىلى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى قىزىل­وردا قالا­سىندا وتكەن رەسپۋب­لي­كالىق كوم­سومولدار كونفەرەنتسياسىنا قاتى­سىپ, ونىڭ حاتشىسى بولىپ ساي­لانادى. سول كەزەڭدەردى سۋرەتتەگەن ايت­جان ءبۋتين­نىڭ ەستەلىگى الاش قايرات­كەرى­نىڭ ءومىر جولىنان حابار بەرەدى. ء«اشىر بۇركىتباەۆپەن مەن قىزىلوردا ولكەلىك كونفەرەنتسيا­سى كەزىندە تانىستىم. سول ساپار ول كومسومولعا حاتشى بولىپ سايلاندى. ءوزى قارساقپايدان كەلگەن جۇ­مىس­شى جىگىت ەكەن. مەنىمەن تۇي­دەي قۇرداس بولىپ شىقتى. كونفە­رەن­تسيا بىتكەن سوڭ بۇرىنعى حاتشى سادىق نۇرپەيىسوۆ شاقىرىپ الىپ: «ايتجان, سەن ءاشىردى ۇيىڭە الىپ بار­شى. ءYيىڭ ءتورت بولمەلى عوي. پاتەر العانشا سەنىمەن بولسىن», – دەدى. سودان مەن ونى ۇيگە ەرتىپ كەل­دىم. ءبىراز ۋاقىت بىرگە تۇردىق. مىنەزى جۋاس, كوپ ۇندەمەيتىن, بىر­توعا جىگىت ەدى. مەن ول كەزدە اتتى اس­كەر پولكى كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەك­شىسى ەدىم. بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇر­دىك. ول كەزدە كوپشىلىكتىڭ ساۋا­تى شامالى بولاتىن. بىلىمگە, وقۋ­عا دەگەن قۇشتارلىق بولۋ كەرەك, جينا­لىس­تار مەن لەكتسيالاردان قال­ماي­تىن­بىز. وراز جاندوسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, سۇلتان سەگىز­باەۆ­تىڭ اڭگىمەلەرىن قىزىعا تىڭدايتىنبىز. تايىر جاروكوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مانسۇر گاتاۋلين, ءاشىر بارلى­عى­مىز بىرگە جۇرەتىنبىز.

سودان 1928 جىلدىڭ 9 مامىرىندا مەن الماتىعا اۋىستىم. ءاشىر ءوزىنىڭ قالىڭدىعى عاريفانى العاش ءبىز­دىڭ الماتىداعى پاتەرىمىزگە الىپ كەلىپ, ۇيلەندى. 1929 جىلى مەن ماس­­كەۋگە وقۋعا كەتىپ, پاتەرىمدى اشىر­­­گە قالدىردىم. ءاشىر وتە قارا­پا­­يىم, اق جۇرەك, كىشىپەيىل جان ەدى. ۋاقىتتى تەككە جىبەرۋدى بىل­مەي­ت­ىن. ءارد­ايىم كىتاپ پەن قاعازعا شۇق­­شيىپ, بىرنارسەنى وقىپ, سىزىپ, جا­زىپ وتىراتىن. ويلايتىنى تەك جۇ­مىس بولاتىن. كەيدە ول ماعان قاراپ: «ايتجان, سەن ماسكەۋدە وقىپ, ءبىلىمىڭدى تەرەڭدەتتىڭ, كوميسسار اتانىپ, ەندى مىنە, بەلىڭە قىلىش تاعىپ ءجۇرسىڭ. ال بىزدە وقۋ دا, قىلىش تا جوق», دەپ كۇرسىنىپ, مۇڭاياتىن. ونىڭ جانارىنان وقۋدى اڭسايتىنى كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. كەيىنىرەك ول ماسكەۋدە ءبىر جىلعا جۋىق بولىپ, سۆەردلوۆسكىدەن جوعارعى تەحنيكالىق اكادەميانى ءبىتىرىپ كەلدى.

ول كەزدە ءاشىر جۇبايى عاريفا مەن قىزى ۇشەۋى كىشىرەك ەكى بولمەلى ۇيدە تۇردى. Yيىندە دۇنيە-م ۇلىكتەن سىقىرلاعان ەسكىلەۋ تەمىر كەرەۋەتى عانا بولاتىن. مەن ء«اشىر-اۋ, سەن دۇردەي ينس­تي­تۋتتىڭ ديرەكتورىسىڭ. ال ۇيىڭ­دە ءبىر كىلەمىڭ دە جوق. الماي­سىڭ با؟» دەپ ەدىم, ول ء«اي, ايت­جان-اي, ءبىز جۇمىسكەرلەر بيۋروكرات بولا المايمىز. تاپقان ايلىعىما عاريفا تاماق, كيىم الادى. باسقا نە كەرەك؟ ونىڭ ۇستىنە, تاعى دا وقۋعا بارماسام بولار ەمەس, ءبىلىمىمدى كوتەرۋىم قاجەت», دەپ جاۋاپ قاتتى ءاشىر دوسىم. سول اياۋلى دوسىمدى مەن وتىز جەتىنشى جىلدىڭ 1 ماۋ­سىمىندا سوڭعى رەت كوردىم. ونى قايتىپ كورۋدى تاعدىر ماعان جاز­باپ­تى» دەگەن ەستەلىك ءاشىر بۇركىت­باەۆتىڭ تاعدىرىنداعى كوپشىلىككە بەيمالىم جايتتاردى سۋرەتتەيدى.

وتىز ءبىر جىل عانا عۇمىر كەشىپ, باقيعا اتتانعان ءاشىر بۇركىت­باەۆتىڭ جارى عاريفا اپايدىڭ دا جازىپ قالدىرعان مىنا ەستەلىگى جان جابىرقاتادى. «مەن سول زۇلماتقا تولى 1937 جىلدىڭ جازعى ءبىر كۇنىندە اشىرگە: «ەل ىشىندە «حالىق جاۋى» دەگەن قورقىنىشتى سويقان ءجۇرىپ جاتىر. تالاي ازاماتتاردى نكۆد قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ, اياق-قولىنا كىسەن سالىپ, اباقتىعا جابۋدا. ولاردىڭ اراسىنان وققا ۇشىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. مەنىڭ بويىمدى كەيدە قورقىنىش-ۇرەي بيلەيدى. «سەنى دە ءبىر كۇنى ولار ءوز قارماعىنا ىلىكتىرەدى-اۋ» دەگەن ۇرەي مازالاپ ءجۇر. سەن نە وي­لاي­سىڭ؟» – دەگەن ەدىم. سوندا ول «عاري­فاشىم-اۋ, مەنى ءوز قولىڭمەن اپا­رىپ بەرسەڭ دە ولار المايدى. كەڭەس وكىمەتى مەن حالىققا قارسى ەش­بىر ارام پيعىلىم, تەرىس ءىس-ارە­كە­تىم, تيتتەي دە قاستىعىم جوق. مەنى نكۆد نە قىلسىن؟ مەن ءۇشىن قورىقپاڭدار» – دەپ ەدى. سودان ەكى-ءۇش ايدان كەيىن-اق زوبالاڭعا ىلى­گىپ, ور­دەر اكەلىپ, الدى دا كەتتى. سول كەت­­­كەن­نەن مول كەتتى. تۇك قىزىق كور­­مەدى, مارقۇم. وڭدى ەدى عوي. وڭ­دى بول­عان سوڭ ماڭدايىمىزعا سىي­­ما­دى. ادام­گەرشىلىگى مول ەدى. ار­­تىن­­دا جاقسى ءسوز قالعانى عانا كو­­ڭىل­­­گە جۇبانىش. Yش بالا بار ەدى, مە­نىڭ سورىما بارلىعى قايتىس بول­­دى. ول كەتكەن سوڭ قاسىرەتتى كوپ كوردىك».

ءيا, جانى دا, ارى تازا ازامات ءوز باسىنا ناۋبەت ورنايدى دەپ وي­لا­مايدى. الايدا قانكوبەلەك اينالعان دۇنيە مۇنداي نيەتتى ەسەپكە الا بەرسىن با؟!. تالاي ادام­­نىڭ تاعدىرىنا تۇزاق قۇرىپ, ومى­رىنە وكىنىش اكەلگەن قىزىل قىر­عىن قاسىرەتى ۇمىتىلمايدى. ءتىپتى ارىستاي ازاماتتاردى جانداي­شاپ­­تار­دىڭ قالاي, قاي جەردە جەر جاستاندىرعانى جايلى دا اڭىز بەن اقيقات ارالاس دەرەك كوپ. ۇزاق جىلداردان بەرى ءاشىر بۇركىت­باەۆتىڭ تاعدىرىن زەرتتەپ جۇرگەن ساعىندىق وردابەكوۆ ء«اشىر بۇر­كىت­باەۆ الماتىدان 35 شا­قىرىم جەردەگى جاڭالىق اۋىلى­نىڭ تۇبىن­دە نكۆد جانالعىش­تارىنىڭ وعىنا ۇشتى. ءسويتىپ, قاتال زامان­نىڭ قاتىگەزدىگىنەن تاعى ءبىر بولا­شا­عىنان زور ءۇمىت كۇتتىرگەن الاشتىڭ زيالى ازاماتىنىڭ ءومىرى قيىلدى» دەي كەلە, اتتەگەن-ايىن دا جەتكىزدى. «وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز العاشقى قازاق ينجەنەرى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش تەحنيكالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ نەگىزىن قالاعان اياۋلى ازامات ءاشىر بۇركىتباەۆ جايلى بۇل كۇندەرى ەش جەردە ءسوز قوزعامايدى. ولاردىڭ باسىم كوپ­ش­ىلىگى بۇرىنعى سۇرلەۋدەن شىق­پاي, كوپشىلىككە ونسىز دا بەلگىلى تۇلعالار توڭىرەگىندە مالىمەتتەردى قايتالاۋمەن كەلەدى. ال ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق قانشاما الاش ارىستارىنىڭ ەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇركەمەلەنىپ, بەلگى­سىز, اقتاڭداق جايدا جاتىر. بۇل – ءبارىمىز ويلاناتىن ماسەلە» دەيدى. شىنىندا دا قاسىرەتتى كەزەڭ­نىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ قايسى­سى­نىڭ ەسىمى ەستە ساقتاۋلى؟ دەگەنمەن, ۇلت تاريحىندا ايتار­لىقتاي ەڭبەك ەتكەن ەرلەردىڭ ەسىمدەرى ەشقاشان ۇمىتىلماسا يگى.

تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان جارا­لىپ, تۋعان ەل ءۇشىن ەڭبەكتەن­گەن ەرلەردىڭ ەسىمى ۇمىتىلمايدى. بۇگىندە ءاشىر بۇركىتباەۆ ۇيىمداس­تىرعان قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ مەتاللۋرگيا جانە پولي­گرافيا ينستيتۋتىنا قاي­رات­­­كەر­­د­ىڭ اتى بەرىلگەن. سونداي-اق ءبىلىم­دى جاستار ءۇشىن ءاشىر ءجانالى­ ۇلى اتىن­داعى گرانت تا بار. جاس تالاپكەرلەر مۇندا كەلىپ, قاي­رات­كەر تۋرالى مالىمەتتى تابا الادى.

سارىسۋ اۋدانىنىڭ تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگى مەن ارىستاندى اۋى­لى­نىڭ اراسىندا قاراتاس شا­عىن ەلدى مەكەنى بار. اتالعان ەلدى مەكەندە بۇل كۇنى ون ءبىر-اق ءۇي قالعان. اياۋلى ازاماتتىڭ كىن­دىك قانى تامعان ولكە وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانىنا شىعاتىن تۇستا ورنالاسقان. سول تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى بۇگىندە ءاشىر بۇركىتباەۆ ەسىمىمەن اتالادى. جالپى, تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگىنە ارىستاندى, ءۇشتاس جانە ءاشىر بۇركىتباەۆ اۋىلدارى قارايدى. تاۋدىڭ بوكتەرىندە قونىستانىپ, ۇنەمى ەبىدەن ەسكەندەي قوڭىر سامالىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن اۋىل جاڭاتاس قالاسىنان ون سەگىز شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. جەرگىلىكتى حالىق نەگىزىنەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. سونداي-اق اۋىلدا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى 180 وقۋشىعا ارنالعان ورتا مەكتەپ, 25 ورىندىق بالاباقشا, 8 كەلۋشىگە ارنالعان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, مادەنيەت ءۇيى جانە كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. جالپى, وكرۋگ بويىنشا 1223 تۇر­عىن بار ەكەن. ەندى بۇگىندە اۋىل ءۇشىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كوگىل­دىر وتىن ماسەلەسى. الايدا كەلەر 2018 جىلى سارىسۋ اۋدانىنىڭ بىر­قاتار اۋىلدارىنا گاز كىرگەندە, ءاشىر بۇركىتباەۆ اۋىلى دا كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلاتىن بولادى.

ءاشىر بۇركىتباەۆتى ەستە قال­دىرۋ جانە ونىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى اۋەلى ءوزى دۇنيەگە كەلگەن توپىراقتان باستالۋى ءتيىس. وسى ورايدا, اۋىل اكىمى دۇيسەنالى قىدىرالى ۇلى قايراتكەر ازامات­تىڭ كىم بولعانىن اۋىل حالقى تۇگەل بىلەتىنىن جانە رۋحىنا تاعزىم ەتەتىنىن ايتتى. ماسەلەن, اۋىلدا ءاشىر بۇركىتباەۆ اتىنداعى كوشە بار. ورتالىق ساياباق ىشىنە بيۋست قويىلعان. سونداي-اق مۇح­تار اۋەزوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ­تە ارنايى بۇرىش جۇمىس ىستەي­دى. ەڭ عاجابى, اسىرەسە اۋىل جاس­تارى­نىڭ كوپشىلىگى تاۋ-كەن سالاسىنا قىزى­عۋشىلىق تانىتادى ەكەن. قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاعايىنداعان ءاشىر بۇركىتباەۆ اتىنداعى گرانتتى سول اۋىلدىڭ ءۇش ازاماتى يەلەنىپ, لايىقتى دەڭگەيدە ءبىلىم الىپتى. اۋىل اكىمى ءوز سوزىندە «جىل سايىن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي حالىق قايراتكەر رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, بيۋستىنە گۇل قويۋ ءراسىمى ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق تۋعان كۇنىن دە ۇمىت قالدىرمايمىز. ال مەكتەبىمىزدە وقۋشىلار ءۇشىن ءاشىر بۇركىتباەۆ ايلىعى, اپتا­لىعى ءوتىپ كەلەدى», دەپ ەرەن ۇلدىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنىن جەتكىزدى. راسىندا دا ءار جەردىڭ وزىندىك تاريحى بار. توپىراعىنان جارا­تىل­عان تۇلعالارى بار. ەندى سونداي ازاماتتاردى ەستە قالدى­رۋ تۋعان توپىراققا ارتىلعان جاۋاپ­كەر­شىلىك. وردا بۇزار وتىز جاستان اسا بەرە-اق وپات بولعان وعلاننىڭ ەسىمى ماڭگى جۇرەگىمىزدە.

حاميت ەسامان,

«ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى