بريتاندىقتار – ءتوزىمدى ءارى بايسالدى حالىق

– ەرلان ءابىلفايىز ۇلى, ەل­باسىنىڭ قازاقستاننىڭ سىرت­قى ساياساتىن «ەكونو­ميزا­تسيا­لاۋ» تۋرالى نۇسقاۋىنا سايكەس, ەكو­نوميكانىڭ باسىم­دىق بەرىلگەن سالالارىنا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن جانە يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى تارتۋعا جاردەمدەسۋ, سونداي-اق وتاندىق ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ بو­يىنشا ۇلىبريتانيامەن ارا­دا قانداي جۇمىستار اتقا­رىلۋدا؟

– قازاقستان-بريتان ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق قاتىناستارىن دامىتۋ, بريتاندىق وزىق تەحنولوگيالاردى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا تارتۋ – ەلشىلىكتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبى­رى. سوڭعى جىلدارى وسى باعىت­تا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزدىك. اتاپ ايتقاندا, ۇلىبري­تانيا قازاقستان ەكونوميكاسىنا تى­كەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى بويىنشا كوشباسشى التى ەلدىڭ قۇرامىنا, ال تاۋار اينالىمى كورسەتكىشى جاعىنان ۇزدىك ون­دىقتىڭ قاتارىنا ەندى.

ۇلىبريتانيانىڭ بيىل عا­نا ىسكە قوسىلعان استانا حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) قۇرۋعا بەلسەندى اتسالىسۋى ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. احقو-دا اعىلشىن قۇقىعىنىڭ نورمالارى مەن قاعيدالارىنىڭ قولدانىلۋى, اعىلشىن ءتىلىنىڭ ورتالىقتىڭ جۇمىس ءتىلى رەتىندە پايدالانىلۋى قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنا, احقو-نىڭ حالىقارالىق بەدە­لىنىڭ ارتۋىنا جانە شەتەل بيز­نەسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن قى­زىعۋشىلىعىنىڭ جوعارى­لاۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

بۇدان بولەك, جىل سايىن بىرىككەن كورولدىكتە ەلشىلىكتىڭ جانە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ, «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ينۆەس­تي­تسيا­لىق فورۋمدار, سەمينارلار, باسقا دا ءىس-شارالار وتكىزىلىپ تۇرادى. مىسالى, بىلتىر لوندون قور بيرجاسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق ينۆەستور كۇنى سياقتى اسا ءىرى ءىس-شارا ءوتتى. وعان كوپتەگەن بريتاندىق كومپانيالار قاتىسىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى. سونداي-اق بيىلعى ءساۋىر ايىندا «Kazakh Invest» باسشىسىنىڭ لوندونعا ساپارى بارىسىندا «رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۋىز سۋدى تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى كەڭىنەن تالقىلانىپ, باستاپقى قۇنى 2 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن بىرلەسكەن جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتتى.

– بيزنەس جۇرگىزۋ تۇرعىسىنان الساق تا, كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتە دە اعىلشىندار مەن قازاقتاردىڭ مەنتاليتەتىندە ەداۋىر ايىرماشىلىق بار دە­سەدى. ساياسي-ەكونوميكالىق ديپ­لوماتيادا ەكونوميكالىق كەلىسىم­شارتتار جاساسۋدا وسى ەرەك­شەلىكتەر بىلىنە مە؟ جالپى اعىل­شىندار قانداي حالىق؟

– ارينە ءار ەلدىڭ بيزنەس جۇرگىزۋ ەرەجەسى ءارتۇرلى. ەڭ الدىمەن بۇل ۇلتتىق مەنتاليتەت پەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرگە بايلانىستى. ۇلى­بريتانيا كوپ ۇلتتى مەملەكەت, بىراق مۇنداعى ىسكەرلىك ماسەلەلەر الۋان ءتۇرلى بولعانىمەن, بيز­نەس­تەگى نەگىزگى قاعيدالار بارىنە ورتاق. بريتاندىق بيزنەسمەندەر الەمگە اسا بىلىكتى ىسكەر ادامدار رەتىندە تانىمال. نارىقتاعى احۋالدى جىلدام ساراپتاي ءبىلۋ, بيزنەستىڭ دامۋىن قىسقا جانە ورتاشا مەرزىمگە بولجامداۋدا بريتاندىق بيزنەسمەندەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. سونىمەن قاتار اعىلشىندار بانك سەكتورىندا جانە قارجى سالاسىندا دا وزىق. وسى سالالارداعى جاڭالىقتاردىڭ كوپشىلىگى سولارعا تيەسىلى.

بريتاندىقتار – ءتوزىمدى جانە بايسالدى حالىق. بۇل قا­سيەت­تەر ىسكەرلىك كەلىسسوزدەر جۇرگىز­گەندە نەمەسە بىرلەسە بيزنەس­پەن اينالىسقاندا سەزىلەدى. باي­سالدىلىقتى ولار قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە قابىلداپ, وزدەرىمەن دە بايسالدىلىقپەن قاتىناسقاندى قالايدى. بريتاندىقتاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ زاڭ­عا قاتاڭ باعىناتىنى. ادىل­دىك سەزىمى ولاردا وتە قاتتى دامى­عان. سوندىقتان ولار ويىن ەرەجە­سى بارلىعىنا تەڭ بولۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. جالپى قازاق­ستان بيز­نەسىنىڭ بريتاندىق ارىپتەس­تەرىنەن ۇيرەنەرى كوپ دەپ ويلايمىن.

– بيىل ەكى ەل اراسىندا ىن­تى­ماقتاستىق ورناعانىنا 26 جىل. وسى جىلدار ىشىندە ۇلى­بري­تانيادان قازاقستانعا كەلەتىن تۋريستەر سانى ءوستى مە؟ وقىر­ماندارىمىزعا ەكى ەل ارا­سىنداعى تىكەلەي اۋە جولى, ۆيزا­سىز رەجىم تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز...

– 2016 جىلى قازاقستان ەۋرو­پالىق وداق جانە ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيى­مىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ از­اماتتارىنا ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزگەننەن كەيىن ەلىمىزگە ساپارلاپ باراتىن بريتاندىقتاردىڭ سانى كۇرت ارتتى. ەلىمىزگە ۇزاق مەرزىمگە ۆيزا راسىمدەگەن بري­تاندىق ازاماتتاردىڭ سانى دا ءوستى. اتاپ ايتساق, 2018 جىلعى ءبى­رىنشى جارتىجىلدىقتا راسىم­دەلگەن ۆيزالاردىڭ سانى 744-كە جەتتى. قازىرگى تاڭدا بريتان جۇرتشىلىعىنىڭ قازاقستان تۋرالى ماعلۇماتى ەداۋىر مولايدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇعان سەبەپ رەتىندە بىرنەشە فاكتوردى اتاپ وتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, بريتاندىقتاردىڭ قازاقستانعا بارۋى ءبىرشاما جەڭىلدەدى. ەندى ولار ەلىمىزگە 30 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز كەلە الادى. ەكىنشىدەن, وسى جىلعى 1 ماۋسىمنان باستاپ لوندون مەن استانا قالالارىنىڭ اراسىنداعى اۋە رەيستەرى جيىلەپ, كۇن سايىن قاتىنايتىن بولدى. جالپى, سوڭعى جىلدارى قا­زاق­ستاندا وتكىزىلگەن كوپتەگەن جاھان­دىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ەلىمىز­دى بريتان حالقىنا عانا ەمەس, جالپى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋعا ىقپال ەتتى دەپ ويلايمىن.

ۇلىبريتانيا تاريحي تۇرعىدان العاندا ءوزىنىڭ قاتاڭ كوشى-قون سايا­ساتىمەن تانىمال. وسى ماسەلە بىرىككەن كورولدىكتىڭ ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىعۋىنىڭ باس­تى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ەلشىلىكتىڭ باس­تاماسىمەن قازاقستان ازامات­تارىنىڭ ۇلىبريتانياعا ساپارىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلۋدا. اتاپ ايتساق, وسى ماسەلە بويىنشا قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, جاقىندا ونىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى.

– ۇلىبريتانياداعى دياسپورامىز ۇلكەن بە؟ ولار قاي قالادا كوپ قونىستانعان؟ نە­مەن اينالىسادى؟ ەڭبەك شارتى­مەن كەلەتىندەر كوپ پە؟

– ۇلىبريتانياداعى قازاق دياس­پوراسىنىڭ نەگىزىن تۇركيادان قونىس اۋدارعان باۋىرلار قۇ­راي­دى. 1960-جىلدارى تۇرىك جەرىنەن كو­شىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سانى بۇگىنگى تاڭدا 45-50 وتبا­سىنا جەتتى. وسىنداعى قازاق دياس­پو­را­سىنىڭ وكىلدەرى بريتانيا­نىڭ ءتۇرلى سالاسىندا قىز­مەت اتقارادى. ارينە ەلىمىز ەگە­مەن­دىككە يە بولعالى ۇلىبري­تا­نيا­دا بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇر­گەن, ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق­ستان­دىق­تار سانى دا تۇراقتى تۇردە وسۋدە.

ەلشىلىك قازاق دياسپوراسىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. قانداستارىمىز ەلشىلىك ۇيىمداستىراتىن ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار مەن رەسمي قابىلداۋلارعا بەلسەندى قاتىسىپ تۇرادى. سونداي-اق ەلشىلىكتە اپتاسىنا ءبىر رەت دياسپورا جاستارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى ساباعى جۇرەدى. ساباق بارىسىندا جاستار قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن تانىسىپ, ەلىمىزدىڭ قازىرگى تۇرمىس-تىرشىلىگى جونىندە اقپارات الادى.

قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ دياسپورامىز قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىمەن جانە بالالار مەن جاستارعا ارنالعان bilimland.kz, twig-bilim.kz, imektep.kz, kitap.kz, openu.kz سياقتى قازاق تى­لىن­دەگى ءتۇرلى تاقىرىپتىق ونلاين رە­سۋرس­تارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سو­نىمەن قاتار قازاق دياسپوراسىنىڭ جاس بۋىن وكىلدەرىنە قازاقشا-تۇرىكشە ءتىلاشار تاراتىلدى.

– ەل ستۋدەنتتەرى ءۇشىن تۇ­مان­دى البيون اسا تارتىمدى ەلدەر قاتارىندا ەكەنى بىلىنەدى. ءبىلىم قۋىپ, بريتانياعا بارعان جاستارىمىزدىڭ سانى قانشا؟ ولاردىڭ ەلشىلىكپەن بايلانىسى قانشالىقتى؟

– بريتانيادا وقيتىن ستۋ­دەنت­تەردىڭ ناقتى سانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن, سەبەبى ولار­دىڭ كوبىسى جەكە ءوز باستاماسىمەن كەلگەن. ءارى ەلشىلىكتىڭ قولىندا بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ ەسەبىن جۇر­گىزۋگە ارنالعان زاڭدى ءتاسىل جوق. ەلشىلىكتىڭ كونسۋلدىق تىر­كەۋىندەگى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر سانى 300-دەن اسادى, ولاردىڭ 290-ى – «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستارىمىز. ءبىزدىڭ جاس­تار بريتاندىق بارلىق جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقيدى. ءبىزدىڭ بولجامىمىزشا, بريتاندىق كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتكە دايىندىق مەكتەپتەرىن قوسا العاندا ستۋدەنتتەر سانى 3-5 مىڭعا جەتەدى. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيالار سالالارىندا كوپتەگەن يدەيالار ۇسىنىپ, ەلشىلىكپەن بىرلەسە ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ تۇرادى.

ەلشىلىك بيىل «استانا حا­لىق­ارالىق قارجى ورتا­لى­عى­مەن» بىرلەسىپ, «شەلل» گول­لاند­تىق-بريتاندىق مۇناي-گاز كوم­پانياسىنىڭ لوندونداعى عيماراتىندا ۇلىبريتانيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستارىمىزعا ارناپ بوس ورىندار جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىردى. وعان بىرىككەن كورولدىكتىڭ وكسفورد, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتتەرى, لوندون ەكونوميكا مەكتەبى, لوندوننىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجى مەن كورولدىك كوللەدجى جانە باسقا دا جەتەكشى وقۋ ورىندارىنان كەلگەن 100-گە تارتا ستۋدەنت قاتىستى. بولاشاقتا مۇنداي بوس ورىندار جارمەڭكەسىن ءبىز جىل سايىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

– ەلشىلىكتە قازاقستاننىڭ جالپىحالىقتىق مەرەكە كۇن­دەرى اتالىپ وتە مە؟

– ءبىز ەلىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق مەيرامدارىنىڭ كوپشىلىگىن ۇلىبريتانيادا مۇمكىندىگىنشە اتاپ وتەمىز. جاي اتاپ ءوتىپ قويماي, ولاردى بريتان جۇرتشىلىعى اراسىندا ناسيحاتتاپ, ەلىمىزدىڭ مادەني جانە تاريحي مۇراسىن تانىستىرۋ ماقساتىندا قولدانامىز. مىسالى, بيىل ەلشىلىكتە ناۋرىز مەرەكەسى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى.

– سىرت ەلدە جۇرگەن وتان­داستارىمىزعا اياق استىنان جەدەل كومەك قاجەت بولاتىن وقي­عالار تۋىنداپ جاتادى. وسى ورايدا ەڭ ءبىرىنشى ەلشىلىك ويعا ورالادى. ازاماتتارىمىز قان­داي ماسەلەلەر بويىنشا ءجيى حابارلاسادى؟

– وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءتۇرلى ءىس-شارالاردى بىرلەسە اتقارۋ جانە ولارعا كونسۋلدىق قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ماسەلەلەرمەن حابار­لاسادى. ەلشىلىك جەرلەس­تەرىمىزدىڭ قازاقستاندى بريتان جۇرت­شىلىعىنا تانىتۋعا, ونىڭ جا­عىمدى ءيميدجىن الەمدىك دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان ۇسىنىس­تارىن قاراستىرىپ, قولدان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشان دايىن. ويتكەنى ديپلوماتيادا ۇساق-تۇيەك ماسەلە بولمايدى. ءبىز ءۇشىن ءار وتانداسىمىز قىمبات. ولاردى قولداپ-قورعاۋ, ەلىمىزدىڭ جەتىستىگىن تانىتۋ, ەل مەن ەلدى بايلانىستىرۋ – ءبىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي,

«ەگەمەن قازاقستان»