ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جانە تۇلعا ەركىندىگىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جۇمىسى كەشە ودان ءارى جالعاسىن تاپتى. وندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى جيىرما جىلدىق دامۋىنىڭ نەگىزگى جولدارى ايتىلدى. قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ اجىراماس بەلگىسى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە جانە ونى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى زاڭنىڭ ءرولىنە تالداۋ جاسالدى. ويتكەنى, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق – قۇقىقتىق مەملەكەتتەگى اتا زاڭنىڭ ايقىن كورسەتكىشى ەكەندىگى انىق. سوعان وراي پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كونفەرەنتسيادا وڭ تاجىريبە الماسىلىپ, بۇدان ءارى دامۋ جولدارى ناقتىلاندى.
تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ ەلىمىز اتا زاڭنىڭ نەگىزىنە ءسۇيەنىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋدى باستى باستى ماقسات ەتىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەت ءومىرى مەن قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى ءمانى مەن قاينار كوزى. وندا ۇلتتىق قوعامنىڭ رۋحاني كەلبەتى مەن ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق ورلەۋىنىڭ باستى قۇندىلىقتارى ايقىندالعان. سوندىقتان ول ەلىمىزدە قابىلداناتىن قالعان بارلىق زاڭدار مەن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ باستاۋ الار, ارقا سۇيەر تىرەگى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ بىردە بىرەۋى اتا زاڭ تالاپتارىنا قايشى كەلمەيدى جانە كەلۋگە ءتيىس ەمەس. سەبەبى, نەگىزگى زاڭدا قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى دەپ تانىلعان. ال حالىق پەن مەملەكەتتىڭ اتىنان بيلىك ءجۇرگىزۋگە پرەزيدەنتتىڭ جانە كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگى شەگىندە پارلامەنتتىڭ قۇقىعى بار. كونستيتۋتسياداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي قۇقىعى بارلىعىنا وراي ەل پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشىلىق ءجانە سوت تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولعاندىقتان وتكەن جيىرما جىل ىشىندە ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىكتەرگە كوتەرىلدى.
وسىلايشا كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىندا جازىلعانداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت دەگەنىمىزدە ونىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىس بويىنشا ءبىرتۇتاس ەل بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتامىز. ياعني, قازاقستاننىڭ اۋماعىندا اۆتونوميالىق قۇرىلىمدار جوق. رەسپۋبليكادا ءبىر پرەزيدەنت, ءبىر زاڭ شىعارۋشى ورگان – پارلامەنت, ءبىر جوعارى اتقارۋشى ورگان – ۇكىمەت, ءبىر جوعارعى سوت ورگانى – جوعارعى سوت, سونداي-اق جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قىزمەت ەتەدى. وسىعان ساي كونستيتۋتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىڭعاي ازاماتتىعىن مويىندايدى. ال وسى ەكىنشى باپتىڭ ەكىنشى تارماعىنا ساي ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى دەگەنىمىز مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ورگاندارى – پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت, ورتالىق ورگاندار ءوز قۇزرەتتىلىگى شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا زاڭ كۇشى بار نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدايتىنىن بىلدىرەدى. دەمەك, كونستيتۋتسيا اۋماقتى تۇتاس, قول سۇعىلمايتىن جانە بولىنبەيتىن دەپ تانيدى.
عىلىمي-تاجىريبەلىك جيىنعا لاتۆيا, تاجىكستان, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنىڭ قۇقىقتانۋشىلارى مەن بىلىكتى زاڭگەر-عالىمدارى قاتىستى. ولار قازاقستاندا كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قارىشتى ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر دەگەن ورتاق پىكىر ءبىلدىردى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق دەگەن ۇعىم ءار ەلدىڭ تۇرمىس-سالتىنا, ومىرلىك ۇستانىمىنا قاراي سان الۋان ماعىنا بەرەدى. ادامعا دەگەن قۇرمەت ونىڭ جەكە ءومىرى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋى قوعام دامۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى. سوندىقتان دا كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باستاۋى – حالىق بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمى نىعايا تۇسۋدە. حالىقارالىق ارەناداعى, ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالاداعى قول جەتكەن وڭ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ بارلىعى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ سارا ساياساتىن ايقىنداپ بەرگەن اتا زاڭىمىزدان باستاۋ الادى. سوندىقتان دا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق, قۇقىقتىق مەملەكەت جانە بوستاندىق, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق جانە ونى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولى مەن امالدارى, كونستيتۋتسيالىق سوت – ادام قۇقىعىنىڭ كەپىلى, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى پروكۋرورلىق قاداعالۋدىڭ ءرولى, ادام قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى زاڭدىلىقتىڭ اسەرى, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋداعى سوت بيلىگىنىڭ ءرولى, كونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق نەگىزدەگى الەۋمەتتىك باسەكەلەستىكتى دامىتۋدىڭ كەپىلى جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە توقتالدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.