ەۋرووداق ءوز مۇشەلەرىن جولدا قالدىرمايدى
جاقىندا ەۋروپادا كۇتپەگەن وقيعا بولدى. قارت قۇرلىقتىڭ بەلدى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن گرەكيا ەكونوميكالىق كۇيرەۋگە دۋشار بولا جازدادى. قارجىسى تاۋسىلعان ۇكىمەت جۇرتتى ايلىقتان قىسىپ ەدى, وعان قارسىلىق بىلدىرگەن حالىق كوتەرىلدى. سوندا ەۋرووداق بۇل ەلگە جەدەل تۇردە كومەك كورسەتۋ كەرەك دەپ شەشتى.
بۇرىن بۇلاي بولماعان. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ وتكەن جىلعىداي شارىقتاۋ كەزىندە دە اركىم قيىندىقتان وزىنشە شىعىپ جاتاتىن. ال بۇل جولعى جاعداي مۇلدە وزگەشە. گرەكيا باسقا تۇسكەن جاعدايىن حابارلاعاندا, ەۋرووداق باسشىلارى بريۋسسەلدە جەدەل باس قوسىپ, بۇل ەلگە ەكونوميكالىق كومەك كورسەتۋ قاجەت دەپ شەشتى.
گرەكياعا كومەك كەرەك دەگەندە, ەۋرووداقتىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي, سول ەو ۇكىمەتى سانالاتىن ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋ, ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى جان-كلود تريشە بريۋسسەلگە فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي مەن گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدى شاقىردى. ارينە, ولارعا “كىنالى جاق”– گرەكيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى گەورگيوس پاپاندرەۋ قوسىلدى.
قالىپتاسقان جاعداي وتە كۇردەلى دەپ شەشتى ولار. ىشكى جاعدايدى تۇزەيمىز دەپ گرەكيا سىرتتان قارىز الا بەرىپتى. اقىرىندا ول ءىشكى جالپى ونىمنەن دە اسىپ كەتكەن. 300 ميلليارد دوللارعا جەتكەن مەملەكەت قارىزى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 125 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە تالاي قارجى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا كەتىپ, بيۋدجەتكە تۇسپەي قالىپتى. بۇل ەلدى قارجىلىق كۇيرەۋدەن ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – كومەك.
ارينە, قينالعاندا كومەككە كەلەتىن دوستاردىڭ بولعانى جاقسى. ەۋرووداق وزىنە مۇشە ەلدەرگە ۇلكەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس كەڭىستىگىن اشۋدىڭ ءوزىمەن-اق كوپتەگەن ەلدەرگە ەركىن دامۋعا, رەزەرۆتەرىن تولىق پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. جۇرتتىڭ بۇل وداققا كىرۋگە قۇشتار بولاتىنى دا سودان. ال ەندى, مىنە, ءۇلكەن قيىندىققا ۇشىراعان جاعدايدا دا ءبىر ەلگە تىكەلەي قارجىلىق كومەك بەرۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ جاتىر.
تاعى ءبىر ايتاتىن جاي: گرەكياعا قارجىلىق كومەك بەرۋ ەۋرووداق ءۇشىن ءوزىنىڭ وداقتاسىنا دەگەن قايىرىمدىلىق بورىش قانا ەمەس, ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك تە. گرەكيا ەكونوميكالىق يىرىمگە تۇسەر بولسا, ول وزىمەن بىرگە باسقالاردى دا قۇردىمعا قاراي تارتادى. ء“بىز گرەكياعا كومەكتەسۋىمىز كەرەك, بۇل ەۋروپانىڭ دا, ەۋرووداقتىڭ دا مىندەتى”, دەدى ەۋرووداققا بيىلدان باستاپ توراعالىققا كىرىسكەن يسپانيانىڭ پرەمەر-مينيسترى ساپاتەرو. گرەكياداعى جاعداي بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كادىمگىدەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى.
گرەكياداعى جاعداي بىردەن ورتاق ۆاليۋتا – ەۋرونىڭ باعامىنا دا اسەر ەتتى. ەۋروپانىڭ 16 ەلىندە قولدانىلاتىن ۆاليۋتانىڭ باعاسى ايتارلىقتاي تومەندەدى. وسىنىڭ ءوزى دە گرەكياعا كومەك قولىن ۇسىنۋ قاجەتتىگىن دالەلدەيدى.
سويتسە دە ەۋرووداققا كىرەتىن جەتەكشى ەلدەر, وداقتىڭ باسشىلىعى بىردەن-اق ارىپتەستەرىنە كومەك بەرۋ باعىتىن ۇستانعانمەن, بۇل ايماقتا بۇل شاراعا قارسىلاردىڭ قاراسى دا ايتارلىقتاي. كومەك بەرۋ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى كانتسلەر مەركەل بولعانىمەن, نەمىس قاۋىمىندا قارسىلار ءۇنى قاتتى ەستىلىپ جاتىر. ءتىپتى گرەكيانى ەۋرو اۋماعىنان شىعارىپ تاستاۋ جونىندە دە ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى. ەۋرووداق قارجى مينيسترلەرى باس قوسىپ, بۇل ماسەلەنى تالقىلاعاندا, ءبىراز كىنا گرەكيانىڭ وزىنە ارتىلدى.
قيىندىق كىمنىڭ دە بولسا باسىنا تۇسەدى. سوندا كومەك قولىن سوزار دوستىڭ بولعانى جاقسى. ەۋرووداق ءوزىنىڭ سونداي قاۋىمداستىق ەكەنىن گرەكياداعى جاعدايعا بايلانىستى دالەلدەي الا ما, جوق پا, ونى تاياۋداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
جاماننىڭ جاماننان جاقسىسى بولا ما؟
رەسمي تۇردە يران, اتاپ ايتقاندا, وسى ەلدىڭ اتوم قۋاتى جونىندەگى ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ءالي اكبار سالەحي وزدەرىنىڭ ۋراندى 20 پايىزعا دەيىن بايىتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەسە, وعان جاۋاپ رەتىندە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ءوز ەلى جانە وداقتاستارى يرانعا قارسى قاتاڭ سانكتسيالار جۇيەسىن ازىرلەيتىنىن ايتتى.
“جاماننىڭ جاماننان جاقسىسى بولا ما؟” دەپ جاڭىلتپاش سياقتى سۇراق قويعاندا, اڭگىمە سول يراننىڭ ۋراندى 20 پايىزعا دەيىن بايىتۋدى قولعا الماقتىعى دا جاقسى ەمەستىگى, سونداي-اق اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ بۇل ەلگە قارسى قاتاڭ سانكتسيالار جۇيەسىن قولدانۋدى جۇزەگە اسىرماعى دا جاقسى ەمەستىگى جايىندا. قارسىلاسقان ەكى جاقتىڭ بىرەۋىنە ءىش تارتىپ, بىرەۋىنە بۇيرەگىڭ بۇراتىنى بار. دەمەك, سول اتالعان ەكى جاماننىڭ بىرەۋىنىڭ جاماندىعى ءسال باسەڭدەۋ, ياعني “جاقسىراق” كورىنۋى مۇمكىن. سوندا قايسىسى “جاقسىراق”؟ بىرەۋىن دۇرىسىراق دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى.
ءبىز سولاي دەسەك تە, بىرەۋىن دۇرىسىراق كورەتىندەر تابىلىپ جاتىر. سانكتسيا يراننىڭ وزىنە عانا ەمەس, باسقالارعا دا جامان دەپ جار سالىپ جۇرگەندەردىڭ ويلارىن ۇعۋ قيىن ەمەس. ارينە, ولار يراننىڭ ۋراندى 20 پايىزعا دەيىن بايىتىپ, يادرولىق قارۋعا نەگىز قالاۋىن جاقسى دەمەيدى. ءالى دە كەلىسىم جولىن ىزدەگەن ءجون دەيدى.
يرانعا قارسى قاتاڭ شارالارعا قارسى تۇراتىن رەسەي مەن قىتاي. قاتاڭ شارانى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى عانا بەلگىلەي الادى. وسى ەكى ەل سول كەڭەستىڭ تۇراقتى ءمۇشەسى رەتىندە قاتاڭ سانكتسيانى ۆەتو قۇقىن پايدالانىپ قابىلداتپاي تاستاي الادى. ال مۇنى يران, ونىڭ باسشىلىعى جاقسى بىلەدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە اقش-قا قارسى شىعاتىن رەسەي مەن قىتايداي ەلدەر بولماسا, يران بۇگىنگىدەي تايراڭداۋىنىڭ بىرىنە دە بارماس ەدى.
سانكتسيالاردان زيان شەگەتىندەر قاتارىنا يرانمەن ەكونوميكالىق بايلانىسى بار ەلدەردىڭ ءبارىن قوسۋعا بولادى. اسىرەسە, مۇناي مەن گازعا تاۋەلدىلىگى بار ەلدەرگە قاتتىراق ءتيۋى مۇمكىن. سويتسە دە, رەسەي مەن قىتاي, ءبىزدىڭشە, بۇل ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان گورى ساياسي جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرەدى. بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى ءدال يرانعا عانا قاراپ تۇرعان جوق. رەسەيدىڭ وزىندە مۇنايى دا, گازى دا جەتكىلىكتى, ال قىتاي باسقا جەردەن دە الا الادى. مۇنداعى ەكى ەلگە دە ەڭ ماڭىزدىسى – الەمدىك گەگەمون اقش-تىڭ اياعىنان ءبىر شالىپ قالۋ, ونىڭ دەگەنىن جۇزەگە اسىرتپاۋ.
اسىرەسە, رەسەيدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە, وعان ءبىزدىڭ ەلىمىز دە جاتادى, يرانعا قاتاڭ سانكتسيا قولدانۋ شاراسىن ايىپتاۋ باسىمىراق. ىشتەي بولسا دا, ماسكەۋدىڭ ساياساتىنا ءىش تارتاتىن ءبىزدىڭ دە كەيبىر ساياساتشىلارىمىز بۇل سانكتسيالار قازاقستانعا دا اۋىر تيەدى دەپ ەسەپتەيدى. يران بولماسا, ءبىزدىڭ استىعىمىز قامبادا ءشىريتىندەي كورىنەدى. ال ۋرانىمىزدى وتكىزەتىن ەل تاپپاي, ساندالىپ قالاتىنداي ەكەنبىز. ارينە, دوستىق قارىم-قاتىناستاعى ەلگە سانكتسيا قولدانىلۋى جاقسى ەمەس. ونىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىمىزدى شەكتەيتىنى دە راس. بىراق ءدال وسىدان تۇرالاپ قالمايتىنىمىز دا اقيقات. ال يران يادرولىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, سول كەساپات قارۋىن كورسەتىپ, قوقاڭداي باستاسا, نە بولماق؟ جاي قوقاڭداپ قويماي, ونىڭ اياعى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ كەتسە شە؟
جاماننىڭ ۇلكەنى, ءسىرا, وسى بولار. ەكىنشى جامان وسى جاماننان تۋىنداپ وتىرعانى دا بەلگىلى. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ايقايى ەستىلگەلى ءبىراز ۋاقىت. قىڭىر ارەكەت ءبىر جاقتى شىعىپ جاتىر. ونى بۇكىل الەم ايىپتايدى. سوعان قاراماي, تەھران بەتىنەن قايتپاي وتىر. جۇرت ولاردىڭ بەيبىت ماقساتتى كوزدەيمىز دەگەنىنە دە سەنبەيدى. شىن ماقسات سونداي بولسا, ءتۇرلى تۇلكىبۇلاڭعا سالماي, الەمنىڭ كوز الدىندا, اشىق جۇرگىزسە بولماي ما؟
ءبىر جامان ەكىنشى جاماندى تۋدىرىپ وتىرعانى داۋسىز. قيسىنعا جۇگىنسەك, الدىمەن ءبىر جاماندى تۋىنداتقان جامان جويىلسا, ەكىنشىسى بولماس ەدى.