سوڭعى جىلدارى موڭعول ەلىنىڭ باتىسى – قازاقتار شوعىر قونىستانعان باي-ولكە ايماعىنداعى ەجەلگى قۇسبەگىلىك ونەر جايلى اقش, قىتاي جانە ەۋروپانىڭ ۇلكەن تەلەارنالارى مەن كينەماتوگرافيستەرى قىزىقتى فيلمدەر تۇسىرۋدە. وسى تۋىندىلاردىڭ باس كەيىپكەرى رەتىندە الەمگە تانىلعان 85 جاستا بايتەي بابي ۇلى دەيتىن اقساقال بار. باكەڭنىڭ قولىنا قۇس قوندىرىپ, بۇركىتشىلىكپەن اينالىسقانىنا 60 جىل بولىپتى. جۋىقتا قاريا استانا ماڭىندا تۇراتىن تۋىستارىنا قىدىرىستاپ كەلگەن ەكەن, ارنايى جولىعىپ سۇحباتتاستىق.
اسسالاۋماعالەيكۋم اقساقال, ءسىزدى جەتى اتاڭىزدان ءداستۇر جالعاعان بۇركىتشى دەپ ەستىدىك...
– ە.., ايتقانىڭ راس قاراعىم, ارعى اتام تۇرسىنباي اتاقتى قۇسبەگى بولىپتى. ونىڭ بالاسى شالشا دا بالداعىنا قۇس قوندىرعان ساياتشى ادام ەكەن. وسى شالشانىڭ تۇسىندا ءبىزدىڭ اۋىل التايدان اۋىپ قوبدا بەتىنە كەلسە, ساعىنعان دەگەن جاماعايىننىڭ قوراسىندا 15 بۇركىت كوگەندەۋلى تۇرعانىن كورىپتى. ساقاڭ ەرۋلىككە ءبىر-ءبىر بۇركىت بەرگەن ەكەن. مەنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى قانىكەيگە بۇيىرعان اق بالاپان كەيىن قاسقىر الاتىن قىران بوپتى. ال ناعاشىم ءالىپباي 10 بايتالعا بۇركىت ساتىپ العان ادام. مەن سولاردىڭ جالعاسىمىن. قازىر قولىمدا تۇرعان بۇركىت مەنىڭ 33-ءشى قۇسىم.
– جالپى قۇسبەگىلەر بۇركىتتى جەرىنە, مەكەنىنە قاراپ اتاۋ بەرىپ جاتادى. قوبدا بەتىندە قانداي بۇركىتتەر كوپ كەزىگەدى؟
– قوبدا بەتىندە «التايدىڭ اقيىعى» مەن «قوبدانىڭ سارشولاعى» كوپ كەزدەسەدى. باياعىدا ءبىزدىڭ اۋىلدا قۇسبەگى بەيىس دەيتىن ادام بولدى. سول كىسى ايتاتىن:
قىران ۇستاۋ قازاقتىڭ ەن-تاڭباسى, سىيلاسقان قيسىق سۇيەك ءبىر جامباسى, جاتسام-تۇرسام ويىمنان ءبىر كەتپەيدى, بۇركىتتىڭ سالپى تۇياق, قاراقاسى. ءوزى قاعىپ, ءوزى الار سارشولاعىم, قۇزعىن تۇمسىق, قىسىق كوز, قاراگەرىم, قايقى قۇيرىق, ماي قارا, شوڭگەلسارىم, – دەپ. وسىندا ايتىلعان قۇستىڭ ءبارىن كوردىم.
– ءسىز 60 جىل قۇس سالعاندا قولىڭىزعا اسىرە قىزىلكوز قىران كوپ ءتۇستى مە؟
– بولدى قاراعىم. اكەم قۇستى قاتتى تانۋشى ەدى. سول كىسى «ناعىز قىران تىلەپ تۇسەدى» دەيتىن. وسىنداي ءبىر «تىلەۋشى» بۇركىتتى جەتى جىل سالدىم. ونى كورگەن كونەكوز قۇسبەگىلەر مىناۋ سيرەك كەزدەسەتىن «ويماق اياق» قىران دەيتىن. دەنەسى تۇيناقتاي شاپ-شاعىن ەدى. سونى كورگەن بىرەۋلەر مەنى «سارشا سالىپ ءجۇر» دەپ كۇلدى. وسى «سارشا» جارىقتىق ءبىر جىلى 32 تۇلكى الدى. كەي كۇندەرى كۇنىنە بەس تۇلكىدەن الىپ ءجۇردى. قاسىمداعى قاعۋشىلارىما ۇشەۋىن بايلاپ, ەكەۋىن ءوزىم قانجىعالاپ قايتقان كۇندەر بولدى.
– بۇرىنعىلار سارشادان قىران شىقپايدى دەۋشى ەدى عوي؟
– «سارشا» دەپ ءبىزدىڭ جاقتا بۇركىتتىڭ ەركەگىن ايتادى. ول ۇرعاشىسىنا قاراعاندا دەنەسى شاعىن ءارى ءالسىز كەلەدى. سوندىقتان سارشا سالمايدى. مەنىڭ قۇسىمدى باسقالار دەنەسىنە قاراپ سارشا دەگەنى بولماسا, ول تىپتەن وتە از كەزدەسەتىن باسقا قۇس.
– بۇل ەرەكشە قۇس قولىڭىزعا قالاي ءتۇسىپ ءجۇر؟
– اكەم اكەلىپ بەردى. بىردە الىستا تۇراتىن جەزدەمىز اكەيگە سالەم ايتىپ جىبەرىپتى, «وسىلاي دا, وسىلاي, بۇعىتى تاۋىنا ءبىر قۇس ۇيا سالىپ, جالعىز جۇمىرتقا باسقان بولاتىن, ول جارعاندا ەگىز بالاپان شىقتى, بۇنداي قىزىقتى كورمەگەن دە, ەستىمەگەن ەدىم» دەپ. حاباردى ەستىگەن اكەي «قۇستىڭ ەگىزى دەگەن بولۋشى ەدى, شىن بولسا بۇل سونىڭ ءوزى, دەنەسى كىشكەنتاي بولادى, ودان اسىرە قىران شىعادى» دەپ اتتانىپ كەتتى. ءسويتىپ اكەلىپ بەردى.
ءبىر قىزىق ايتايىن, وسى سارشا قىرانىم ءتورت جىلداي كەرگەن تۇلكىگە تۇسە الماي تايساپ ءجۇردى. سودان تاستۇلەك شىققاندا جاڭادان ءبىر قاۋىرسىن پايدا بولدى. وسى قاۋىرسىن قاناتى ءتۇسىپ, قايتا كوكتەپ شىققاندا بارىپ, كەرگەن تۇلكىنى كەرگەن كۇيىندە باسىپ قالاتىن دارەجەگە جەتتى.
– ءوز تاجىريبەڭىزدە قىران قۇستى قالاي تانيسىز؟
– كوزىنە قاراپ تانيمىن. قىراننىڭ كوزى كۇرەڭ بولادى. اقشەگىر, قۇمشەگىر قىراندار دا بولادى. قانقۇرەڭ كوزدى بۇركىت ەشنارسەدەن قايتپاي تۇسەدى. ونىڭ كوزى قانتالاپ, قىزارىپ تۇرادى. سودان كەيىن جەلكە شۋداسى, ياعني, شۇيدە ءجۇنى جاپىراق جۋان بولادى. مۇنى «جاپىراق قىران» دەيمىز. بۇل كوپ كۇي تالعامايتىن قۇس. قۇستىڭ اياعىنا قاراۋ كەرەك. «ويماق اياق», «ۇلار اياق» دەيتىن تۇرلەرى بولادى. بۇركىتتىڭ جەمباسارى ءتورت تاستى بولىپ كەلسە, بۇل ناعىز قىران. «تاس» دەپ وتىرعانىم, تۇياقتىڭ بۋىندارىندا شورلانىپ بىتكەن قاتتى سۇيەل. «جازىق تۇياق» قۇستار دا بولادى. بۇل قۇس كوپ كۇي تىلەمەيدى. – ودان باسقا قىراننىڭ قانداي بەلگىلەرىن بىلەسىز؟
– كەۋدە سۇيەگىنە قاراۋ كەرەك. بۇركىتتىڭ ءتوس سۇيەگىنىڭ باسى قوزىنىڭ جاۋىرىنى سياقتى كەلەدى. كەيبىر قۇستا وسى ەكى باس بولادى. بۇل العىر قىراننىڭ سيپاتى. ءوز باسىم قوس ساۋىتتى (كەۋدە سۇيەگى قوس قابات) قۇس كوردىم. مۇنداي قۇس جەلدى جارىپ ۇشقاندا قينالمايدى جانە اڭعا تۇسكەندە مىعىم كەلەدى, تايسالمايدى. سول سياقتى, قۇستىڭ تۇمسىعى قاراكوكتەنىپ تۇرسا, بۇل ناشار. قىراننىڭ تۇمسىعى اقشىل كەلسە جاقسى. جاعى ءتۇزۋ, ەرجاقتىلاۋ بولسا, ونى «ەرجاقتى قىران» دەيدى. جاقسى بۇركىتتىڭ قۇيرىعى بۇكىر بولادى. ونى «بۇكىر قۇيرىق» قۇس دەيمىز. بۇدان باسقا ء«بىر قۇيرىق», «كىر قۇيرىق», «كۇرەك قۇيرىق» دەگەندەرى بار.
سودان كەيىن ناعىز قىراننىڭ قاناتى ءبىر قۇلاش بولادى. ەرتەرەكتە قايىرباي دەگەن بۇركىتشىنىڭ «قۇلاشكەر» دەگەن قىرانى بولدى. وسى قۇستى قايرەكەڭ دايىننىڭ (جەر اتى) بايگەتوبەسىنىڭ ەتەگىندەگى جەر وشاققا جۇمىرتقالاعان جەرىنەن الىپتى. ناعىز قىران ايلالى كەلەدى. شىڭداعى بالاپانىن ادامدار ۇنەمى الا بەرگەن سوڭ, جاسىرىپ جايداق جەرگە ۇيا سالعان سياقتى. وسى قۇس زار كۇيىنە كەلگەندە ءوزى تىلەپ قاسقىر ۇستايتىن. اقىرى اجالى قاسقىردان بولدى.
– قالاي بولىپتى؟
– بىردە قايرەكەڭ قۇسىن كوتەرىپ اڭعا شىعادى. قاسىندا ءمالىباي دەيتىن شال بار. ەكەۋى جىڭىشكە توشاتىعا شىققان ەكەن, قۇس تىلەنىپ بولماپتى, سودان قويا بەرىپ, ارتىنان ەرەدى. ءبىر ءتۇس شابادى قۇس جوق. ابدەن تيتىقتاپ بۇركىت كەتكەن كوكسايدى قيالاپ كەلە جاتسا, ءبىر جەردە قۇستىڭ جارتى دەنەسى جاتىر. ءبىر اياعىمەن ۇشقاتتان شەڭگەلدەپ ۇستاعان ەكەن, اياعى اجىراماي بۇرگەن كۇيى قالىپ قويىپتى. جارتى دەنەسى جوق. سويتسە, قىران ارلان قاسقىرعا تۇسكەن. قاسقىر كۇش بەرمەي دەندەپ بارا جاتقان سوڭ, بۇركىت ءبىر اياعىمەن ۇشقاتتان بۇرە ۇستاعان دا قاتىپ قالعان. قاسقىر بۇلقىنىپ تارتقاندا قۇس قاق ايىرىلىپ كەتىپتى.
– جالپى قوبدا بەتىندە قانداي قۇس قىران بولىپ كەلەدى؟
– «قوبدانىڭ جاپىراق قاراگەرى» دەيتىن قۇس بار. سيرەك كەزدەسەدى. بۇدان وتكەن قىران جوق.
– بۇل قۇس قولىڭىزعا ءتۇستى مە؟
– ءبىر رەت ءتۇستى. تۇزدەن ۇستادىم. تۋرا قىس تۇسە باستاعان مەزگىل ەدى. قالقاباي دەگەن اتامىز قۇستى كورىپ جىبەرىپ: «ياپىرماي, سەن قولعا تۇسپەيتىن جاپىراقتى ۇستاعان ەكەنسىڭ, بۇل تەك اسىلعا تۇسەدى دەۋشى ەدى, اسىل جەردىڭ بەتىندە ەمەس استىندا بولادى, قايتەر ەكەنسىڭ...» دەگەنى. وسى قۇس 13 كۇندە باۋ اشتى.
– قاسقىر الدىرىپ كوردىڭىز بە؟
– ەكى بۇركىتىم قاسقىرعا ءتۇستى, بىراق المادى. بىردە ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسى ەدى, مال تولدەپ جاتقان. قويشىلار: «باكە انا تۇرعان جۇگەنباي شوقىدا قاپ-قارا تۇلكى ءجۇر سونى, قاقپايسىز با؟» دەگەن سوڭ قۇسىمدى كوتەرىپ باردىم. شوقىنىڭ جەرى كۇدىر ەكەن. تەرىسكەي بەتى قارلى قۇرعاقتى قۋالاپ ورلەپ كەلە جاتسام, تۋرا استىمنان قاسقىر شىعا كەلدى. قايتەر ەكەن دەپ قۇستىڭ توماعاسىن سىپىرىپ ەدىم, ج ۇلىپ اكەتتى. باردى دا, ءتۇستى. شەڭگەلدەي الماي اسىپ بارىپ سالاقتاپ تۇرىپ قالدى. قاسقىر اتا جونەلدى. مەن اتىما قاراي جۇگىردىم. شاشىلىپ جاتقان بيالاي, اناۋ-مىناۋىمدى جيناپ شاۋىپ كەلسەم, بۇركىتىم ءوز جايىندا جاڭا ولگەن تايدىڭ ەتىن شوقىپ وتىر. قاسقىر قۇسىمدى الداپ, جاڭا جەگەن تايدىڭ جەمتىگىنە ءتۇسىرىپ كەتىپتى.
تاعى ءبىر جولى كوزبە-كوز قاسقىرعا جىبەردىم. شىركىن-اۋ الىپ-اق جىبەرىپ ەدى, اللا تاعالا ماعان «بۇركىتى قاسقىر الدى» دەگەن اتاقتى قيمادى, ءبورى كوتكەنشەكتەپ بارىپ ەكى تاستىڭ ورتاسىنا كىرىپ كەتكەنى. بۇركىتىم شىرىلداعان كۇيى وتىرىپ قالدى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»