2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى مەن 2009 جىلعى « ۇلى رەتسەسسيادان» كەيىن ەداۋىر ەسەڭگىرەگەن الەمدىك ەكونوميكا ەندى عانا ەس جيىپ, ناقتى دامۋ باسپالداقتارىنا قادام باستى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) سوڭعى دەرەكتەرىنە سايكەس 2018 جىلى جاھاندىق ءىجو 3,9 پروتسەنتكە دەيىن ءوسىپ, وسى مەجە كەلەسى جىلى دا ساقتالۋعا ءتيىس. الەمدىك كوشباسشى سانالاتىن اقش-تىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 2,9 پروتسەنتتەن اسىپ تۇسپەك. حۆق ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, ەۋروايماقتاعى بيىلعى ەكونوميكالىق ءوسىم 2,2 پروتسەنتتى قۇراسا, قىتايدىڭ قارقىنى 6,6 پروتسەنتتەن اسىپ جىعىلماق.
اسىرەسە, اقش-تىڭ ەكونوميكالىق احۋالى ەرەكشە قارقىندى دامۋ دەڭگەيىن كورسەتۋدە. HIS Markit’s Macroeconomic Advisers كومپانياسى ساراپشىلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, اقش ەكونوميكاسى بيىلعى ەكىنشى توقساندا 4,5 پروتسەنت ءوسىم مەجەسىنە قول جەتكىزىپ, سوڭعى جىلدارداعى ەڭ بيىك دەڭگەيدى باعىندىرعان كورىنەدى. بۇل جەتىستىك ءبىرىنشى كەزەكتە, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ جۇرگىزگەن سالىق رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى. اقش ەكونوميكاسى الەمدەگى بارىنشا ارتاراپتاندىرىلعان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. جاھاندىق ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىسىندە امەريكا سوڭعى 100 جىل بويى كوشباسشىلىق ورنىن جوعالتىپ كورگەن ەمەس.
« ۇلى رەتسەسسيادان» كەيىن قالپىنا كەلىپ, كۇرت كوتەرىلە باستاعان الەمدىك ەكونوميكا تاياۋ بولاشاقتا تاعى ءبىر قاتەرگە ۇرىنعالى تۇر. ونىڭ باستى سەبەبى باتىستىق ەكونوميكالىق مودەلگە دەگەن سەنىمنىڭ الەمدىك ارەنادا جوعالا باستاۋى بولىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا دامىعان ەلدەردە جاھاندانۋ ءۇردىسىن جاقتىرماۋ كوزقاراسى بەلەڭ الدى. «وتقا ماي قۇيعانداي», بۇل كوزقاراستىڭ قالىپتاسىپ, بارعان سايىن ءورشي تۇسۋىنە تاعى دا الەمدىك كوشباسشى – اقش باستاماشى بولۋدا. د.ترامپتىڭ بۇگىندە جاپپاي قولدانىلا باستاعان پروتەكتسيونيستىك ساياساتى جاھاندىق ەكونوميكانى جوعارى دامۋ ۇردىسىنەن جاڭىلدىرا باستادى. اقش, قىتاي جانە ەۋرووداق اراسىندا تۇتانعان ساۋدا سوعىسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تيگىزەتىن سالدارىنىڭ قانشالىقتى بولاتىندىعىنا ازىرگە بىردە-ءبىر ساراپشى ناقتى بولجام ايتا المايدى.
اقش بيلىگى الدىمەن قىتاي مەن رەسەيدىڭ قولا جانە بولات ەكسپورتىنا تيىسىنشە 10 جانە 25 پروتسەنتتەن باج سالىعىن سالسا, كوپ كەشىكپەي بۇل قاتارعا كانادا, مەكسيكا جانە ەۋرووداق مەملەكەتتەرىن دە كىرگىزدى. الەمدىك ساۋدا ساحناسىنداعى بۇل ادىلەتسىزدىككە جاۋاپ رەتىندە ەۋرووداق امەريكالىق تاۋارلارعا يمپورتتىق باج سالىعىن ەنگىزدى. ودان كەيىن اقش قىتايدان يمپورتتالاتىن كوپتەگەن تاۋارلارعا باج سالىعىن سالا باستادى. بۇل الىمجەتتىك قادامداردى د.ترامپ قىتايدىڭ «ادىلەتسىز ساۋدا تاسىلدەرىنە» جانە «امەريكالىق ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك پەن تەحنولوگيالاردى ۇرلاعانى ءۇشىن» قارسى قولدانىلعان جاۋاپ دەپ ءتۇسىندىردى. بەيجىڭ دە قاراپ قالمادى. جالپى قۇنى 50 ميلليارد دوللاردان اساتىن 659 امەريكالىق تاۋارلارعا يمپورتتىق باج سالىعىن سالدى. تاقىر جەردەن تۇتانعان بۇل ساۋدا سوعىسىنان الەمدەگى باسقا دا ۇلكەندى-كىشىلى ەكونوميكالار سىرت قالاتىن ەمەس. اقش-تىڭ الەمدىك ساۋداداعى الىمجەتتىك قادامدارىنان تۇركيا جانە ءۇندىستان ەكونوميكالارى دا زارداپ شەگۋدە.
وتكەن جىلى داۆوستا وتكەن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمدا حالىقارالىق سپيكەرلەر الەم ەكونوميكاسىنىڭ الدىندا تۇرعان اسا قاۋىپتى بىرنەشە قاتەردى اتاپ كورسەتكەن ەدى. «حالىقارالىق ساۋدانى بولشەكتەپ يەلەنۋ پيعىلىنىڭ ءوسۋى, الەمدىك جەتەكشى ەكونوميكالاردا ەكونوميكالىق پروتەكتسيونيزمنىڭ بەلەڭ الۋى, سالىق جۇيەسىندەگى يلىكتىرۋ (باعىندىرۋ) ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن ەلەۋلى پروبلەمالار تۋىنداتادى», دەگەن ەدى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستين لاگارد. ال جاقىندا حۆق-نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى «اقش ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ «ۇزىلۋىنە» تىكەلەي قاتەر ءتوندىرىپ تۇر», دەپ اتاپ كورسەتتى.
سونداي-اق حۆق-نىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى موري وبستفەلد اقش پرەزيدەنتىنىڭ ساياساتى جاھاندانۋ ۇردىسىنە جاسالعان قاۋىپتى سوققى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, «برەكسيت ەۋروپالىق وداقتى وتە ۇلكەن جاھاندىق ەكونوميكالىق قاتەرگە جاقىنداتىپ وتىر» دەگەن پىكىردى العا تارتتى. قالاي بولعاندا دا, كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا جاھاندانۋ يدەياسىنا ءىرى مەملەكەتتەردىڭ سەنىمى جوعالىپ, «كورپەگە قاراي كوسىلەتىن» تۇيىقتالۋ ءداۋىرى باستالعان. سوندىقتان بۇگىندە جاھاندانۋ ۇردىسىنە جاپپاي بوي الدىرىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا وسى يدەيانىڭ سالدارىنا ءسوزسىز جول بەرۋ قاۋىپتى قاتەرلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. بۇل ەڭ الدىمەن, «ەكونوميكامىز جاھاندىق ۇردىستەرگە بەرىك كىرىكتى» دەپ «بوركىن اسپانعا لاقتىرىپ جۇرگەن», تابيعي رەسۋرستاردى كوپتەپ ەكسپورتتايتىن قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەرگە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان جاھاندانۋ جارمەڭكەسىندەگى ءاربىر قادامىمىزدى ساناپ باسىپ, دامىعان دەرجاۆالار باستاعان الەمدىك ساۋدا سوعىسىنىڭ زاردابىنا ۇرىنىپ قالماۋدى قاتتى قاداعالاۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الەمدىك ەكونوميكا داعدارىستان كەيىنگى ەڭ جوعارى دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, مۇناي باعاسى 75 دوللارعا جەتكەن بۇگىنگى جاعدايدا ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ 1 اقش دوللارىنا شاققانداعى باعامىنىڭ 367 تەڭگەگە دەيىن قۇنسىزدانۋى وسى جاھاندانۋ ۇردىسىندەگى قاراكەتتىڭ سالدارى.
الەمدىك نارىقتا بەلەڭ العان ساۋدا سوعىسىنىڭ سالقىنى امەريكاعا اسەر ەتپەيتىن ءتۇرى بار. دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ساۋدا سوعىسىنان قىتاي, ەۋروپا جانە باسقا ەلدەرگە قاراعاندا اقش از زارداپ شەگەدى. ويتكەنى بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى باسقالارعا قاراعاندا ىشكى نارىققا بارىنشا بەيىمدەلگەن. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا امەريكالىق ءىجو-دەگى ەكسپورت كولەمى 12 پروتسەنتتى قۇراعان. ال بۇكىلالەمدىك بانك دەرەكتەرى بويىنشا, قىتايدىڭ ءىجو-دەگى ەكسپورت ۇلەسى 20 پروتسەنت بولسا, ەۋروپا ەلدەرىندەگى بۇل كورسەتكىش 43 پروتسەنتتى قۇرايدى.
حۆق ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, ساۋدا سوعىسى الەمدىك ەكونوميكاعا جارتى تريلليونعا دەيىن زيان شەكتىرەدى. ال بۇل تەكەتىرەس ودان ءارى ورىستەي بەرسە, ونىڭ تيگىزەتىن زارداپتارىن بولجاۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. وكىنىشكە قاراي, الەمدىك ساياسات ساحناسىندا ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا كورمەي» كەلە جاتقان اقش-تىڭ جۋىر ماڭدا ايىلىن جياتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. كۇنى كەشە اقش بيلىگى قىتايدىڭ جالپى كولەمى 200 ميلليارد دوللار بولاتىن تاۋارلارىنا قاتىستى ءتاريفتى كوتەرىپ, بارلىق اۆتوموبيل يمپورتىنا 25 پروتسەنت باج سالىعى سالىناتىنى تۋرالى شەشىمدى العا تارتتى. ەگەر, اقش پرەزيدەنتى بۇل شەشىمگە قول قويىپ, «قىزىل سىزىقتى» بەلدەن باساتىن بولسا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن تالاي جىلدارعا كەيىن شەگەرەتىن جاڭا جاھاندىق داعدارىس باستالۋى مۇمكىن.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»