قويناۋى قۇت قازاق جەرى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىردان اسقان شەجىرەسىندە ەل ەكونوميكاسىن تۇرالاپ قالۋ قاسىرەتىنەن ساقتاپ كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن ءوسىرىپ, دامۋشى ەكونوميكالار شوعىرىنان بەرىك ورىن الۋىنا تۇعىر بولعان قازاقستاندا اشىلعان جاڭا تەحنولوگيالار ەمەس ەكەندىگى دە اقيقات. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بۇگىندە اۋىز تولتىرىپ ايتار جەتىستىگى نەگىزىنەن قازبا بايلىقتاردىڭ ارقاسى. ەندەشە بارشا قازاقتىڭ اتادان قالعان ۇلى مۇراسى − قازاق جەرىنىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي؟
2003 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى دەرەككە سايكەس دۇنيە جۇزىندەگى انىقتالعان تابيعي قازبا بايلىقتاردىڭ قورى بويىنشا قازاقستان قورعاسىن, مىرىش, حروم, باريت كەندەرى بويىنشا − ءبىرىنشى ورىندى, ۋران, كۇمىس, جەز, مارگانەتس بويىنشا – ەكىنشى, تەمىر, كوبالت, فوسفوريت بويىنشا – بەسىنشى, كومىر, مۇناي جانە التىن قورى بويىنشا تيىسىنشە التىنشى, جەتىنشى جانە سەگىزىنشى ورىنداردى يەلەنگەن. قازاقستاننىڭ مول مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاسى قاي كەزەڭدە بولسىن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولدى. ۇلى دالانىڭ قىرتىسىن قوپارىپ, پايدالى كەن ورىندارىن يگەرۋ سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بەلەڭ الدى.
ال 1920-1930 جىلدارداعى يندۋستريالاندىرۋ ناۋقانى قازاقستاننىڭ تابيعي بايلىعىن بارىنشا يگەرىپ, پايدالى كەن قازبالارىن شەتكە شىعارۋ ۇرانىنا ۇلاستى. تاريح ساحناسىندا جەتپىس جىلدان استام ۇستەمدىك قۇرعان كسرو شەجىرەسىندە ۇلان-عايىر جەردىڭ قوپارىلماعان قىرتىسى قالمادى دەسە دە بولعانداي. جەتپىس جىل بويى قازبا بايلىقتار تيەلگەن جۇك پويىزدارى شەكارا اسىپ, جۇيتكىپ جاتتى. قازاقستان قىزىل يمپەريا ءۇشىن شيكىزات قورىنىڭ سارقىلماس قويماسىنا اينالدى. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەمەكشى, وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, ۇلى دالانىڭ قازبا بايلىقتاردان جۇرداي بولۋى دا مۇمكىن ەدى.
ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ قازبا بايلىعىن شيكىزات كۇيىندە شەتەلگە شەكسىز شىعارا بەرۋگە توسقاۋىل قويىلاتىن شىعار دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىمىز دە اقتالاتىن ەمەس. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە تالاي-تالاي قارقىندى قۇرىلىس, قامپيعان قارجى «كوبىكتەرى» پايدا بولىپ, ءىزسىز جوعالىپ جاتىر. ءبىرىن-ءبىرى الماستىرىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار قابىلدانىپ, ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسيالار قۇيىلىپ جاتىر. بىراق «باياعى جارتاس, سول جارتاس» دەگەندەي, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى بازاسى تابيعي قازبا بايلىقتارىنا يەك ارتىپ, الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندىق ءونىم سول باياعىسىنشا جومارت جەردىڭ قىرتىسىنان قوپارىلعان تابيعي شيكىزات رەسۋرستارى بولىپ قالۋدا.
ول ول ما, جاڭا كەن ورىندارىن اشىپ مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازانى يگەرۋ كولەمى تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بۇرىنعىدان ەسەلەپ ارتپاسا, ءبىر كەمىگەن جوق. ماسەلەن, 1991-2015 جىلدارى مۇناي ءوندىرۋ ءۇش ەسە ارتىپ, 26,6 ملن توننادان 79,3 ملن تونناعا جەتتى. وسى جىلدار ىشىندە جەز ءوندىرۋ 1,4 ەسە, اليۋميني توتىعى 1,6 ەسە, مىرىش ءوندىرۋ 1,4 ەسە ارتتى. سونداي-اق التىن, قورعاسىن, تەمىر, حروم, كومىر جانە ۋران كەندەرىن ءوندىرۋ كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەجەدەن اسىپ ءتۇستى.
سوڭعى جىلدارى الەمدىك نارىقتا التىن باعاسى كوتەرىلدى. قازاقستاندا التىن ءوندىرۋ كولەمى بىرنەشە ەسە ارتىپ, جاڭا كەن ورىندارى يگەرىلە باستادى. التىن قورىنىڭ مولشەرىنە قاراماستان, جەڭىل يگەرىلەتىن كەن ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, جىلدام پايدا تابۋعا قۇنىققان ينۆەستورلار دا بەلسەندىلىك تانىتۋدا.
كەشەگى كەڭەس ءداۋىرى كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق زەرتتەۋ سالاسى قاتتى دامىدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە دەرلىك گەولوگتار شىقپاعان تاۋ-تاس, گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەن جەر قويناۋى قالمادى دەسە دە بولعانداي. وسىنداي جان-جاقتى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قازبا بايلىقتار انىقتالعان وڭىرلەردىڭ ارنايى گەولوگيالىق كارتاسى جاسالدى. پايدالى تابيعي ەلەمەنتتەر تابىلعان وڭىرلەرگە بەلگى قويىلىپ, قانداي كەن ورىندارىن اشىپ, يگەرۋ ءتيىمدى, قانداي كەن ورىندارىن يگەرۋ ءتيىمسىز ەكەندىگى «تايعا تاڭبا باسقانداي» ناقتى كورسەتىلدى. وڭاي يگەرىلەتىن قازبا بايلىقتارى بار تاۋلى وڭىرلەردىڭ قىرتىسى قوپارىلىپ, تۇمسا تابيعات شۇرىق-شۇرىق تەسىلدى. جەڭىل قازىلاتىن كومىرى مەن تەمىرى تاۋسىلا باستاعان كەن ورىندارى جابىلىپ, كەلەسى كەن ورنىنىڭ قىرتىسى قوپارىلدى. ءسويتىپ تۇمسا تابيعاتقا ورنى تولماس زيان كەلۋدە.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر قازاقستاننىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاسى سارقىلۋعا جاقىن كورىنەدى. ەلىمىزدەگى كەيبىر پايدالى قازبا بايلىقتارىنىڭ قورى تاياۋداعى 10 جىل كولەمىندە تاۋسىلاتىن ءتۇرى بار. بۇل قوردى تولىقتىراتىن جاڭا كەن ورىندارى جوق نەمەسە ءالى زەرتتەلمەگەن. تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟
ءبىرىنشى كەزەكتە كەنجەلەپ قالعان قازاقستاندىق گەولوگيانى جانداندىرۋ قاجەت. جەدەل تۇردە قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ گەولوگيالىق بارلاۋ ورتالىعىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. وسى ورتالىقتىڭ كۇشىمەن بارلىق وڭىردە جان-جاقتى گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, پايدالى تابيعي قازبا بايلىقتاردىڭ جاڭا گەولوگيالىق كارتاسى جاسالۋى كەرەك. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشى ەلىمىزدىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاسى مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الىنۋى قاجەت. جەر قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتارىن يگەرۋ, ونى شيكىزات كۇيىندە يمپورتتاۋ زاڭدى تۇردە حالىق تاراپىنان وكىلەتتىلىك بەرىلگەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باستى نازارىندا بولۋعا ءتيىس. ۇلى دالانىڭ قويناۋىنداعى مينەرالدىق-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردا ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ دا ەنشىسى بار.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»