اقتاۋ قالاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن تاريحي وقيعانىڭ ورتالىعىنا اينالعالى وتىر. سەبەبى 12 تامىزدا وسى قالادا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ 5-ءىنشى ءسامميتى ءوتىپ, وندا بەس ەل مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتايتىن كونۆەنتسياعا قول قويۋى كۇتىلۋدە. كونۆەنتسيانىڭ كاسپي ماڭايى ەلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسىپ, ونداعى بارلىق پۋنكتتەردىڭ تاراپتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي دايارلانۋىنا 20 جىلدان استام ۋاقىت كەتۋى ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنەن حابار بەرەدى. ياعني, بۇل قۇجات كاسپي تەڭىزىندەگى ەكولوگيانىڭ, كولىك پەن تابيعاتتى پايدالانۋدىڭ, شەكتەۋ قويۋ مەن قاۋىپسىزدىك سيپاتتارىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن قامتيدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسىن «كاسپي بەستىگى» 1994 جىلدان بەرى تالقىلاپ كەلەدى. بۇعان دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا ارنايى جۇمىس توبىنىڭ 50 وتىرىسى, كاسپي ماڭايى ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ دەڭگەيىندە 6 كەڭەسى ءوتتى. سامميت قارساڭىندا دا ارنايى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى مەن كاسپي ماڭايى مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى, ىشكى ساياسات باسقارماسى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
قازاقستاننىڭ جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ سەنىمدى قۇقىقتىق نەگىزىن جاساقتاۋ قاجەتتىلىگىن ۋاقىتىندا ءتۇسىنۋى ۇلكەن ناتيجە بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى 18 كەلىسىمشارتتىڭ قاتىسۋشىسى ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال. ونىڭ 9-ى بەسجاقتى تاراپ نەگىزىندە قول قويىلعان قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. سامميتتە نەگىزگى قۇجاتتان بولەك قوسىمشا 8 قۇجات «بەستىك» فورماتىندا قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە.
«كاسپي بەستىگىنىڭ» تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇدايى ىزدەستىرىپ, ورتاق بىتىمگە كەلۋگە ۇمتىلۋىن بۇعان دەيىنگى وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ورىن العان وبەكتيۆتى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋى مەن ديپلوماتتاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنەن بايقاۋعا بولادى. ناتيجەسىندە نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا بەس ەل كوپتەگەن كونسەنسۋسقا قول جەتكىزدى. اسىرەسە, جاعالاۋ ەلدەرى تاۋەلسىز جاعا شەگى مەن جەكە-دارا قۇقىقتارعا بايلانىستى, تەڭىزدە ءجۇزۋ رەجىمدەرى, الەمدىك مۇحيتقا كاسپي تەڭىزىنەن بارلىق كولىك قۇرالدارىمەن ەركىن ەنىپ-شىعۋ, سۋ استى قۇبىرلارىن سالۋ بويىنشا كەلىسىمگە كەلە الدى.
بۇعان دەيىن كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ قارۋلانۋىن تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, تەڭىز ايدىنىندا بوتەن مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى جۇرمەۋىن قاداعالاۋ ءپرينتسيپى كەلىسىلدى. سونداي-اق تاياۋدا وتەتىن سامميتتە 2010 جىلى جاساقتالعان «كاسپي قاۋىپسىزدىگى سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى» جوباسىنىڭ پروتوكولىنا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وندا براكونەرلىككە قارسى كۇرەس, لاڭكەستىكپەن كۇرەس, تەڭىزدە ءجۇزۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنىڭ جولدارىن جويۋعا باعىتتالعان جوبالار بار.
بۇل كەلىسىم بەس ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن ارتتىراتىن ماڭىزدى قۇجاتىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. قۇجات كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ءوندىرىس سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, تۋريزم سەكىلدى ورتاق سالالارىندا حالىقارالىق-قۇقىقتىق زاڭدىق نورمانىڭ قالىپتاستىرۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. تاراپتار ءوز ۇلتتىق زاڭنامالارىنا سايكەس, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, ورتاق ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, ارنايى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردى قۇرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە تاجىريبە الماسۋعا, مەملەكەتتەر اراسىندا اۋداندىق, ايماقتىق, قالالارالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەگەر كاسپي ماڭى ەلدەرى تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى قابىلداپ, قۇجات كۇشىنە ەنەتىن بولسا «كاسپي بەستىگى» كەڭ قۇقىقتىق بازاعا يە بولاتىنى ءسوزسىز. بۇل شەكارالاس ەلدەردىڭ ءتۇرلى سالالاردا ورتاق ارەكەت ەتۋلەرىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە قول قويىلاتىن كونۆەنتسيا مەن قابىلدانۋى جوسپارلانعان ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر كاسپيگە بايلانىستى كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ شەشىلۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتەتىنى داۋسىز.
گۇلزات كوبەنوۆا,
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى–ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى
مم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى