تارباعاتايدان تونالماعان ەكىنشى التىن ادام تابىلدى

ەلەكە سازى جايلاۋىنداعى قازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ التىن ادامنىڭ ەر كىسى بولعاندىعىن, جاس مولشەرى 17-18-دەردە, ءومىر سۇرگەن كەزەڭى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 8 عاسىر ەكەندىگىن ايتادى. دەمەك, بۇل التىن ادام مەن ەسىكتەگى التىن ادامنىڭ اراسىندا ءۇش عاسىر ايىرماشىلىق بار.

ءبىر عاجابى, تارباعاتايدان تابىلعان التىن ادامنىڭ ونە بويى تۇتاستاي التىنمەن اپتالعان دەۋگە بولادى. باس كيىمى, ونداعى قۇلاقشىن, ۇستىندەگى كيىمنىڭ وڭىرلەرى, وڭ جاق بەلىندەگى قانجارىنىڭ قابى, سول جاق بەلىندەگى قورامساعى تۇگەلدەي بۇعى, بارىس, قابىلان ستيلىندەگى التىن اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلىپتى. اياعىنداعى ەتىگى ۇساق التىن مونشاقتارمەن ادىپتەلىپتى. قورامساقتىڭ ۇزىندىعى 1 مەترگە جۋىقتاسا, موينىنداعى سوم التىننان ءيىپ جاساعان القاسىنىڭ سالماعى ءبىر كەلى تارتاتىنىن ايتادى ارحەولوگتار. قورامساق ىشىندەگى جەبە قالدىقتارى مەن ونى يىققا ىلەتىن قايىستارىنىڭ اشەكەي بۇيىمدارى دا جاقسى ساقتالىپتى. «قۇندى جادىگەر بۇعان دەيىن اشىلماي كەلگەن كوپ جۇمباقتاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن, سول زاماندا ماتەريالدى وڭدەۋ تەحنولوگياسى وتە جوعارى بولعان. التىنداردان كوزگە ارەڭ كورىنەتىن بۇيىمدار جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن ءوندىرىس جاتىر. ەكىنشىدەن, 8 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ تۇرمىسى, ءدىني نانىمى, جەرلەۋ ءراسىمى, نەمەن قورەكتەندى, اۋا-رايى قالاي بولعانى تۋرالى قۇندى ماعلۇماتتارعا قول جەتكىزەمىز. بۇرىن تونالعان التىن ادامدارعا قاراپ وتىرىپ جالپىلاما رەكونسترۋكتسيا جاسالدى عوي. مۇندا ءبارى ساقتالعان. بولجام ەمەس, تىكەلەي جاۋاپ الامىز. دنك-سىن شىعارامىز, بەت-بەينەسىن جاسايمىز. دنك-سىنا راسشيفروۆكا جاساپ, باسقا التىن ادامداردىڭ دنك-سىمەن سالىستىرىپ, ۇقساستىعىن نەمەسە ايىرماشىلىعىن انىقتايمىز. التىننىڭ قۇرامىنا حيميالىق ساراپتاما جاساپ, بابالارىمىزدىڭ التىندى قاي جەردەن الىپ, وندىرگەنىن دە انىقتاۋعا بولادى», - دەيدى ز.ساماشەۆ.

ەرەكشە نازار اۋدارار دۇنيە, التىن ادامنىڭ شىقشىتىنان التىن تۇتىكتىڭ شىعۋى. ماسكەۋدەن شىعىس قازاقستانعا ارنايى كەلگەن انتروپولوگ عالىمدار بۇل تۇتىك التىن ادامنىڭ دەنەسىن مۋميالاۋ ءۇشىن پايدالانىلعان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتۋدا. «مۇردەنىڭ ەر ادام ەكەنى انىق. قالاي كوز جۇمعانىن ايتۋ قيىن. جاراقات الماعان. ءبىر ەرەكشەلىگى, سۇيەكتەرى بىرنەشە جەردەن تەسىلگەن. الەۋمەتتىك مارتەبەسى جوعارى ادام قايتىس بولعاندا قوشتاسۋ ءۇشىن وسىلاي جەرلەگەن. كوشپەندىلەر الىپ اۋماقتى جايلاعاننان كەيىن باسقا جاقتاعى ادامدار دا قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىسۋى ءۇشىن مۇردەنى بۇزباي ساقتاۋعا تىرىسقان. مۋميالاۋ ءۇشىن ىشەك-قارنىن سىلىپ تاستاپ, ءارتۇرلى شوپتەر مەن سۇيىقتىقتاردى قولدانعان بولۋى كەرەك», - دەيدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەگور كيتوۆ. انتروپولوگتىڭ بولجامىنشا, التىن ادامنىڭ بويى 170 سانتيمەتر شاماسىندا.

وسكەمەندەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە وتكەن التىن ادامنىڭ تانىستىرىلىمىنا كەلگەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ قۇندى جادىگەردى كورگەندە تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. «بويىڭدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز قانداي بولعان؟ ولار ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالادا كوشىپ قانا جۇرمەگەن, ۇلكەن ءبىلىم, پاراسات يەسى بولعان. مال باعۋعا ەمەس, ەڭ اۋەلى بىلىمگە, عىلىمعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. جوعارى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن. تونالماي, ءبۇتىن كۇيىندە بىزگە جەتكەن التىن ادام سونىڭ ايقىن ايعاعى. تاريحتىڭ جاڭا پاراعى اشىلدى دەۋگە بولادى», - دەپ تەبىرەنە سويلەگەن ايماق باسشىسى قۇندى جادىگەرگە رەستاۆراتسيا جاسالاتىنىن, التىن ادام تابىلعان ەلەكە سازى جايلاۋىنداعى اۋماق قورشالىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىناتىن, كۇزەت قويىلاتىنىن جەتكىزدى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, 2016 جىلى د.احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن ارحەولوگيانى دامىتۋدىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بەرەل, زايسان اۋدانىنداعى شىلىكتى قورعاندارى, ۇلان اۋدانىنداعى ابلايكيت قورعان-ءموناستىرى, تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى مەن اباي اۋدانىنداعى قىرىقۇڭگىر ەسكەرتكىشتەرى زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەن ەدى. سول جىلى جاس ارحەولوگ ەردەن ورالباي ەلەكە سازى ەسكەرتكىشتەرىنە العاش بولىپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بۇل اۋماقتا 300-گە جۋىق قورعاندار بار ەكەندىگىن انىقتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن بولاتىن.

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

وسكەمەن

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – تىلەۋبەك شاياحمەت