الماتى قالاسى ءوزىنىڭ تاريحىندا ءدال مۇنداي قاربالاس ءساتتى بۇرىن-سوڭدى باسىنان كەشپەگەن شىعار! شاھاردىڭ شىنايى تىرشىلىگىنە جان-تانىمەن ابدەن قانىق ءارى قانداي دا ءبىر توسىن ءىس-ارەكەتكە كىرپيازدىق مىنەز تانىتاتىن تۇرعىندار دا بۇل ىسكە اسا بەيمازالىق جاساماي, اڭىسىن اڭدىپ وتىرعان سياقتى. ال مەيماندار قالانىڭ قازىرگى كۇيىن كورىپ, تاڭ-تاماشا!..
بەلگىلى فوتوجۋرناليست يۋري بەككەردىڭ قاربالاستىڭ قىزۋىنا ەلتىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ «شىركى-ءىن, ءدال وسى كۇندەردى الماتىنى توبەسىنەن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الار ما ەدى؟» دەۋى دە تەكتەن تەك ەمەس. «تەگى قاجەت ەتسەڭىز, قالادا درون نەمەسە كۆادروكوپتەرلەر ءنوپىرى تولىپ جاتىر ەمەس پە؟» دەيمىن. «جوق, – دەيدى ول, – كۆادروكوپتەر مىنانداي ەش قايتالانباس كورىنىستەردى نۇرمانبەت اعا قيزاتوۆ ەكەۋمىزدىڭ كوزىمىزدەي قالت جىبەرمەي قاعىپ تۇسەر دەيسىز بە؟ بۇعان تەك قانا ءفوتوتىلشىنىڭ ءوزىنىڭ وتكىر كوزى قاجەت, سۋرەتتى تىكۇشاقتان ءتۇسىرىپ الۋ كەرەك!..» بۇل قىزبا بەككەر قالالىق تجد-نە تەلەفون سوعىپ تا كورىپتى. ارينە ءبىر سۋرەت ءۇشىن كەروسينى تىم قىمبات تىكۇشاقتى الماتىنىڭ اسپانىنا سەلكىلدەتىپ شىعارا قويۋلارى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن بىلە تۇرسا دا, قوڭىراۋ شالعان عوي. سونىمەن الماتىنى «دۇرلىكتىرگەن» بۇل نە قاربالاس ءوزى؟! وسى ارادا الدىمەن ول قاربالاستى سانالى تۇردە ۇيىمداستىرعان «كىنالى» ازاماتتىڭ ەسىمىن اۋزىمىزعا الۋعا ءماجبۇرمىز. ول – اتاقتى دات ساۋلەتشىسى يان گەيل. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الماتى اكىمىنىڭ شاقىرۋىمەن كوپەنگاگەننەن (دانيا) ارنايى كەلگەن شاھارلار ساۋلەتىنىڭ شەبەرى بىردەن جۇرت كوزىنە تۇسە قويمادى. ول – ءوز قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان ءبىزدىڭ ارباتىمىزعا ۇقساعان, بىراق ۇزىندىعى 1,5 شاقىرىم جاياۋ جۇرگىنشى جولىن سالعان كانىگى مامان. سول «ستريوگەت» (سەرۋەن) كوشەسى حالقى قۇمىرسقاداي, قالاسى تاس ورمان, كولىگى قاراقۇرىم ەۋروپا قالالارىنداعى قازىرگى ەڭ ۇزىن سەرۋەن سوقپاعى سانالادى. سوندىقتان دا كۇللى ەۋروپا حالقى ساۋلەتشىنىڭ قانداي دا قولتاڭباسىن ەرەكشەلەپ «كوپەنگاگەنشە» دەپ اتايتىنى بار. كوپەنگاگەندى كولىك كەپتەلىسىنەن ارىلتىپ, جۇرتتى جاپپاي ۆەلوسيپەدكە وتىرعىزۋ ءۇشىن يان گەيل ءوز ءومىرىنىڭ 40 جىلىن جۇمساعان. بۇل جايلى كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز.
الاتاۋ بوكتەرىندەگى الىپ شاھاردىڭ باسىنان كەشىپ جاتقان قازىرگى قۇرىلىس-ارلەۋ دۇربەلەڭى, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اتتاپ باسساڭ كوشەلەردە تاپ كەلەتىن ادام ايتقىسىز «قاربالاس-قۇرىلىس» وسى يان گەيلدىڭ اۋقىمدى جوباسىنا ساي جاسالىنۋدا. ايتپاقشى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ماڭدايىنان باستالاتىن پانفيلوۆ كوشەسىمەن ارباتقا (جىبەك جولى) دەيىنگى ارالىقتا بۇگىندە بۇرىنعىداي ەشقانداي كولىك جۇرمەيدى. حالىق مۇندا «كوپەنگاگەنشە» جاياۋ سەيىلدەيدى. جولاي جايلى ورىندىقتار, ءشايحانا مەن سانسىز ءدامحانا, موزايكالىق كەسكىندەمەلەر, ينستاللياتسيا – ەسكەركىشتەر-مۇسىندەر قويىلعان. ارينە وسى ارادا ينستاللياتسيانىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى – ەستەتيكالىق قىزمەتى ەكەنىن ەسكەرمەي جاتقان دا جايىمىز بار. ماسەلەن, قۇر ساباننان ءۇيىلىپ 23 ملن تەڭگەگە جاسالعان تاۋداي ءتيىن مەن وتقا قاقتالعان توستىكتىڭ كەيپىندەگى اعاش اتقا جابىلعان قولا-توقىم تۋرالى قوعامدىق پىكىردىڭ ەكىگە جارىلىپ جاتقانى سوندىقتان... يان كەلگەلى الماتى ەڭ ءبىرىنشى, ىشكى قورشاۋلاردان قۇتىلدى. كوشە كەڭىپ, عيماراتتار تىنىستاپ قالدى. ال تولە بي كوشەسىندەگى الماتىنىڭ ەجەلگى باس الاڭى (قازىر استانا دەپ اتالادى) جىڭىشكەرىپ, كۇنشىعىسىنا تالشىن داراقتارى وتىرعىزىلىپ, عاجايىپ سۋبۇرقاقتار اتقىلادى. كەڭەستىك الماتىلىقتار مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە ادىمداي باسىپ اندەتكەن, اسكەريلەر زەڭبىرەكتەن تۇندەلەتىپ وتشاشۋ اتقان تاريحي الاڭ وسىلايشا ءبىر كۇندە ءجاي عانا كۇرە جولعا اينالدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, بيىل الماتىدا ۇزىندىعى 160 شاقىرىمدىق 150 كوشە جاڭا زامانعا ساي اباتتانادى. تامىزدان باستاپ قالا ورتالىعىنداعى تاعى 8 كوشەدە كولىكتەر (اۆتوبۋس پەن تروللەيبۋسقا قاتىسى جوق) تەك قانا ءبىر باعىتتا قوزعالادى. سايراپ جاتقان ۆەلوسيپەد جولدارى قانشاما! بارلىعى 600-دەن استام اۋلا, 12 شاقىرىمدىق سۋ-جىلۋ جەلىسى جاڭارتىلادى. قىسقاسى, يان گەيل جوباسى 2020 جىلى الماتىدا تولىقتاي جۇزەگە اسىپ ءبىتۋى ءتيىس. دەمەك, ول تۇستا قالا دا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, تۇرلەنىپ ۇلگەرەدى...
كانادا, اقش, جاڭا زەلانديا, مەكسيكا, اۋستراليا, بەلگيا, گەرمانيا, پولشا جانە نورۆەگيا ەلدەرىنىڭ باس قالالارىندا قولتاڭباسى قالعان, كەز كەلگەن قالا ءومىرىن, بولمىسىن تەز ارادا وزگەرتە قوياتىن ساۋلەتشى-دانىشپانعا قۇدا تۇسۋشىلەر كوپ. الداعى قىركۇيەكتىڭ 17-دە 81 جاسقا تولاتىن يان گەيل اقساقال ءدال سول كۇننەن باستاپ تاشكەنت شاھارىن جاڭاشا تۇرلەندىرۋگە كىرىسەدى.
تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»