بيازى ءجۇننىڭ قادىرى نەگە قاشتى؟

ەلىمىزدە جۇننەن يىرىلگەن جىپكە دەگەن قاجەتتىلىك 200 توننادان اسادى. دەمەك, ىشكى نارىقتا بيازى جۇنگە سۇرانىس بار. جەڭىل ونەركاسىپتە ءوزىمىزدى تاۋارمەن 9 پروتسەنت قانا قامتاماسىز ەتىپ وتىرامىز, ياعني يمپورتقا تاۋەلدىمىز. جىل سايىن يمپورت ارتىپ كەلەدى جانە ەكسپورتتان 10 ەسەگە اسىپ تۇسەدى. اسا قاجەتتى تاۋاردى سىرتتان تاسيمىز. ەكو­نو­ميكالىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى كەم دەگەندە 30 پرو­تسەنت تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپ سەكتورلارىن دامىتۋعا قاجەتتى نارىقتىڭ بارلىق مۇم­كىندىكتەرىنە يە. بۇل سالانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى وتە جوعارى, ويت­كەنى حالىقتى جۇمىسپەن قام­تۋ ءۇشىن اتالعان سالانى دامى­تۋ ەرەكشە مانگە يە. ماسەلەن ءۇن­دىس­تان, قىتاي, تۇركيادا جە­ڭىل ونەر­كاسىپ سالاسىندا تۇر­عىن­­دار­دىڭ 21 پروتسەنتى جۇمىس ىستەيدى.

1996 جىلى گونكونگتان كەل­گەن بيزنەسمەن پاۆلودار وبلى­سى­نىڭ بەسقاراعاي اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنان وندىرىلگەن بار­لىق بيازى ءجۇندى (100 توننا شا­ماسىندا) ساتىپ الىپ, اياگوز­دەگى فابريكادا جۋدىرىپ الىپ كەتتى. قازىر سول بيزنەسمەن شانحايدا ءجۇن فابريكاسىن اشىپ, قوي, ەشكى جانە باسقا دا مال­دىڭ جۇندەرىن وڭدەۋمەن اينا­لىسىپ پايدا تابۋدا. ول ەلىمىز­دەن بارعان دەلەگاتسياعا وسى جۇ­مىستى باستاۋعا نەگىزگى سەبەپ بول­عان بەسقاراعاي زاۋىتى قوي­لارىنىڭ ءجۇنى ەكەنىن ايتقان ەكەن. بۇل ەلىمىزگە كەلىپ ءجۇندى سا­تىپ العان بىردەن-ءبىر بيزنەسمەن ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. نەگىزىنەن ساتىپ الۋ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, دەلدالداردىڭ ءوز پايداسىن كوزدەۋىنەن وسى ماسەلە بويىنشا ۇلكەن كەلەڭسىزدىك پايدا بولدى.

بيازى ءجۇننىڭ باعاسى الەمدىك نارىقتا, ساپاسىنا بايلانىستى 4-15 دوللارعا تەڭ, ال ەلىمىزدە 1 دوللارعا, ءتىپتى ودان دا تومەن باعاعا ساتىلادى. قازىرگى كەزەڭدە الەم نارىعىندا ءجۇن جىڭىشكەلىگى جوعارىلاعان سايىن ونىڭ باعاسى وسەدى. ءبىر كيلو ءجۇننىڭ 58-60 ولشەمدىك ساپالى بولعانداعى (24-26 مكم) باعاسى – 4-5 دوللار, ال 64-70 ساپالى بولعاندا – 10-15 دوللار تۇرادى. سوندىقتان الەمدە جىڭىشكەلىگى جوعارى ءجۇن بەرەتىن تۇقىمدار وسىرىلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. ۆاتيكان جانە جاپونيانىڭ يمپەراتورلىق ءۇيى جىڭىشكەلىگى 14-16 مكم جۇنگە اۋستراليالىق فەرمەرلەرگە 10 جىل بۇرىن تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. وسىنداي ءجۇننىڭ 1 كيلوسىنىڭ  باعاسى – 140-200 دوللار. اۋستراليادا بيازى ءجۇندى قويلاردىڭ ءجۇن تالشىعىنىڭ جىڭىشكەلىگى نەگىزىنەن 18-21 مكم. جاڭادان تەز جەتىلگىش, ءجۇنىنىڭ جىڭىشكەلىگى 18-21 مكم بولاتىن ەتتى-ءجۇندى باعىتتاعى «دونە» جانە اۋستراليالىق ەتتى مەرينوس قوي تۇقىمدارى شىعارىلدى.

بۇل تۇقىمنىڭ ەتى جاقسى جە­تىل­گەن. قوشقارلاردىڭ ورتاشا تىرىلەي سالماعى – 130 كيلو, ساۋ­لىق­تارى – 80-90 كيلو. ون اپتالىق قوزىلاردىڭ سالماعى ورتاشا – 50,0 كيلو. جوعارى ەتتى سيپاتتارىمەن بىرگە ودان 70 ولشەمدىك ساپالى ءجۇن قىرقىلادى, ورتاشا تازا ءجۇن ءتۇسىمى – 4-5 كيلو. ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي تۇقىمداردى پايدالانۋ ارقىلى ەت-ءجۇن ءونىمىن وسىرۋگە جانە ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى.

جىڭىشكەلىگى 70 ولشەمدىك سا­پاعا سايكەس (18-21 مكم) ءجۇن قازىرگى الەمدەگى سۇرانىسقا سايكەس كەلەدى. نەگىزىنەن بيازى ءجۇننىڭ باعاسىن ساپاسىنا بايلانىستى رەتتەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ءجۇندى سەرتيفيكاتتاپ, ونى وڭدەيتىن فابريكاعا وتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. بىزدە وندىرىلەتىن بيازى ءجۇننىڭ باعاسىن الەمدىك نارىق باعاسىنىڭ 50-60 پروتسەنتىنە جەتكىزۋ ارقىلى وسى سالانىڭ رەنتابەلدى بولۋىن قامتاماسىز ەتە الامىز. ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمداردى دۇرىس پايدالانۋ ارقىلى ءجۇن, ەت ءوندىرۋدىڭ تابىستى بولۋىنا قول جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى الماتى وب­لى­سىنداعى «قاراتال» اسىل تۇقىم­دى زاۋىتىندا قويدىڭ قورەككە سۇرانىسىنىڭ 90 پروتسەنتى تەك تابيعي جايىلىمدى پايدالانۋ ارقىلى شەشىلەدى. بۇل ەت, ءجۇن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە, جۇننەن الىنعان ماتالاردىڭ باسەكەلەستىككە لايىق بولۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.

قوي مالى تابيعي جايى­لىم­نىڭ ساپاسىنا دا وڭ اسەر ەتەدى. قوي ەشقانداي مال ت ۇلىگى اۋىزعا المايتىن ارام شوپتەردى, جالپى 500-دەن استام ءشوپ ءتۇرىن جەيدى. ادام ومىرىنە قاۋىپتى قا­را­قۇرتتى جەگەن قوي سەمىرە تۇسەدى. تابيعي جايىلىمداردى قوي ت ۇلىگىن دۇرىس پايدالانۋ ارقىلى كوپتەگەن ارام شوپتەردەن ارىل­تۋعا بولادى, بۇل تابيعي جايى­لىمنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەدى.

مەملەكەتىمىزدە 64 ساپالى جانە ودان دا جوعارى (70-80 ساپالى) بيازى ءجۇن ءوندىرىسىن سۋبسيديا­لاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىسىمەن الماتى وبلى­سىندا «بيازى ءجۇن تۇقىمىن ءوسىرۋ» اس­سوتسياتسياسى قۇرىلدى. ولار سۋب­سيديالاۋعا 60 ءتۇرلى ساپالى ءجۇندى قوستى. ءجۇن ساپاسىن زەرتحا­نادا تەكسەرۋ جۇمىسىن توقتاتتى. وسىنداي ءبىلىمسىز شەشىم قابىلداۋ ارقىلى بيازى ءجۇن شارۋاشىلىعىنا كوپ زيان كەلتىرىلدى. ەت ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا بيازى ءجۇندى قويلاردى جارتىلاي بيازى, بيازىلاۋ تۇقىمدارمەن بۋدانداستىرۋ ءورىس الدى. ەشقانداي عىلىمي زەرتتەۋسىز جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىقتارىندا تو­مەنگى ساپالى بۋداندار وسىرى­لۋدە. ءجۇن ساپاسى وتە ناشار, ەت ءون­دىرۋدىڭ دە ارتقانى شاما­لى. ال شىندىعىنا كەلسەك, ەلى­مىز­­دەگى جانە الەمدە وسىرىلەتىن جو­عا­رى ءونىمدى قوي تۇقىمدارىن (اۋس­تراليالىق ەتتى مەرينوس, دو­نە, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى, وڭ­تۇستىك قازاق مەرينوسى) دۇ­رىس پايدالانۋ ارقىلى, قويدىڭ ءجۇن مولشەرىن, ساپاسىن, تىرى­لەي سالماعىن, تەز جەتىلگىش­تى­گىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن جۇر­­گ­ى­­زىل­گەن عىلىمي جۇمىستار كور­سەتتى.

جوعارى ساپالى بيازى ءجۇن ءوندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى ساپاسىنا بايلانىستى الەم­دەگى نارىقتىڭ باعاسىنا سايكەس­تەندىرۋ كەرەك. ەلىمىزگە قاجەتتى مولشەردە ءجۇن وڭدەۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك. الماتى وبلىسىنداعى قارعالى فابريكاسى جانە جامبىل وبلىسىنداعى ءجۇن فابريكالارىن دۇرىس جولعا قويساق, بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە بولادى. موڭعوليادا قوي, ەشكى, تۇيە ءجۇنىن ءوندىرۋ, ودان ءجىپ, ماتا الۋ جۇمىستارى دۇ­رىس جولعا قويىلعان.

قوي ءجۇنى تالشىقتارىنىڭ جىڭىشكەلىگىن زەرتحاندا تەكسەرۋ كەرەك. قوي شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ لابوراتورياسىندا اۋستراليادان الىنعان OFDA-200 اپپاراتى ارقىلى 1 مينۋتتا 15 000 ءجۇن تالشىعىنىڭ جىڭىشكەلىگىن, بىركەلكىلىگىن انىق­تاۋعا بولادى.

بيازى ءجۇن شارۋاشىلىعى وتە جاقسى دامىعان اۋستراليادا ساپالى ءجۇن ءوندىرۋ, وڭدەۋ, ساتۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. بۇل ەلدە ءجۇن وندىرۋشىلەر كورپوراتسياسى (اقش) فەرمەرلەردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋشى بولىپ وتىر. اقش نارىقتىق ەكونوميكاعا ساتىلاتىن ءجۇننىڭ, اۋكتسيوندا ساتۋ جانە ءجۇن ساتۋ ەرەجەسىنە وزگەرىس ەنگىزۋ, ساتىپ الۋشىعا ساتۋ نەمەسە وڭ­دەۋ­گە جىبەرۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ ار­قىلى وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. ولار قىر­قىلعان جانە ساتىلعان ءجۇننىڭ مولشەرىنە بايلانىستى 8,0 پروتسەنت سالىق جينايدى. وسى جينالعان سومانىڭ 6,0 پرو­تسەنتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمى­سىنا بەرەدى.

سوندىقتان الەمدەگى ەڭ باعالى گەنوتيپتەردى (اۋستراليالىق ەتتى مەرينوس, دونە) ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى زاۋىتتاردىڭ قوي­لارىمەن شاعىلىستىرۋ ارقىلى بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمدارىن كوبەيتۋگە بولادى.

جىل سايىن 3-4 اي جالاقىسىز جۇمىس ىستەيتىندىكتەرىنە قارا­ماس­تان, عالىمدار مەن شارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بيازى ءجۇن­دى ءبىر تۇقىم, ءۇش تۇقىمىشىلىك تيپ­تەر شىعارىلدى. بۇلار جايى­لىمدا باعۋعا بەيىمدەلگەن ءجۇن ساپاسى جوعارى, ءىرى سالماقتى, تەز جەتىلگىش, نارىقتىق ەكونو­مي­كانىڭ سۇرانىسىنا سايكەس ءونىم بەرەتىن قوي تۇقىمدارى.

ۇزاق جىل جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتتارى, شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. ولار اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ, ونى باسقا شارۋاشىلىقتاردا پايدالانۋ ارقىلى قوي ونىمدەرىن ارتتىرۋعا كوپ اسەر ەتتى. بىراق ءتۇرلى سەبەپپەن قازىرگى كەزدە وسىنداي شارۋاشىلىقتاردىڭ ستاتۋسىن جويۋعا باعىتتالعان «اسىل تۇقىمدى مال» دەگەن زاڭ قابىلداندى. قوي شارۋاشىلىعى وتە جاقسى دامىعان اۋستراليا, جاڭا زەلانديادا اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىقتارى 100­150 جىل بويى ساقتالىپ, وسى سالانىڭ دامۋىنا نەگىزگى سەبەپشى بولىپ وتىر عوي. نەلىكتەن ەلى­مىزدە «اسىل تۇقىمدى مال شارۋا­شىلىقتىڭ» ورنىنا «اسىل تۇ­قىمدى مال» دەگەن ستاتۋس قا­بىل­دانۋدا؟ نەگىزىنەن مۇنداي ستاتۋس قوي ت ۇلىگى نەگىزگى شارۋاشىلىققا جاتپايتىن ەۋروپالىق ەلدەردە پايدالانىلادى. ولاردا ءار شا­رۋاشىلىقتا قوي باسى 50­60 شاماسىندا بولادى. مىسالى فران­تسيادا ورتا ەسەپپەن ءار شارۋا­شىلىقتا قوي سانى 40­50 باس مولشەرىندە. ال ءبىزدىڭ ەلدە قوي باسى ءار شارۋاشىلىقتا – 600-دەن 10 مىڭعا دەيىن جانە ودان دا كوپ. اۋستراليادا ءار شارۋاشىلىقتا قوي سانى مىڭداپ سانالادى. نەگە ءبىز قوي شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋ ارقىلى الەمگە اتىن شى­عارعان اۋستراليا, جاڭا زەلان­ديا تاجىريبەسىنەن باس تار­تىپ, قوي ءوسىرۋدى پايدالى دەپ سا­نامايتىن ەۋروپالىقتار تاجىري­بەسىنە جۇگىنەمىز؟ وسىنى جاڭا زاڭدى ازىرلەۋشىلەردەن ءتۇسىن­دىرىپ بەرۋدى سۇرايمىز.

ەلىمىزدە قوي شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەر پالاتاسى قۇرىلدى. ارينە, پالاتا وسى سالانى دامى­تۋعا باعىتتالعان جۇمىس جۇرگىز­سە, قۇپتارلىق جاعداي. ال پا­لا­تانىڭ باعدارلاماسى مەملە­كەتىمىزدە جۇرگىزىلەتىن جۇمىس­تار­دىڭ كوشىرمەسى سياقتى. وسى پا­­لاتاعا قابىلدانعان شارۋا­شى­لىقتار ءار باس مالعا 2500 تەڭگە سۋبسيديا الادى. وسى سۋب­سي­ديادان پالاتاعا ءار باس قوي­دان 200 تەڭگە تولەنۋى كەرەك. پا­لاتاعا مۇشە بولۋ ءۇشىن ءار باس مالعا 5­6 پاراق قاعاز تولتىرۋ كەرەك. ەگەر شارۋاشىلىقتا 1 مىڭ باس مال بولسا, وعان 5000­6000 پاراق قاعاز تولتىرۋ كەرەك. وندا ءار مالدىڭ كارتوچكاسىنا ءۇش رەتتەپ اتا­تەگىن, ءار جىلعى ونىمدىلىگىن, تۇقىمدارىنىڭ كورسەتكىشتەرىن, ت.ب. جازۋ كەرەك. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتا قوي باسى 2 مىڭنان 10,0 مىڭعا دەيىن جانە ودان دا كوپ. سوندا قانشاما قاعاز تولتىرۋ كەرەك. بۇل قانشاما ماتەريالدىق شىعىن شىعارۋ جانە ادام كۇشىن پايدالانۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. مىنە, وسىنداي قويىرتپاق تۋدىرىپ وتىرعان ۇيىمدى قۇرىپ, ەلەۋلى وكىلەتتىك بەرۋدىڭ پايداسى قانشا؟... اۋس­تراليادا قاعازباستىلىق جوق­تىڭ قاسى. سەبەبى ءار فەرمەر ءوز شا­رۋاشىلىعىندا قانداي مالدىڭ پايدالانىلعانى تۋرالى بىلەدى, كەرەك كەزىندە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىرادى. ولاردا اسىل  تۇقىمدى شارۋاشىلىقتىڭ اتى پاسپورت رەتىندە قولدانىلادى. ما­سەلەن, «كوللينسۆيلل» شارۋا­شىلىعىنىڭ قويى دەگەننىڭ ءوزى وسى مالدىڭ اسىل تۇقىمدىق سيپاتىنا كەپىل بولادى.

قولدا باردى جوعالتىپ ال­ماي, ونى دامىتىپ حالىق يگى­لىگىنە پايدالانساق, قويدىڭ بيا­زى ءجۇندى سالاسى نارىقتىق ەكو­نوميكاعا ءتيىمدى بولاتىنى انىق. ودان جوعارعى ساپالى بيازى ءجۇن جانە باعلان قوزى ەتىن الۋعا جانە ەكسپورتقا شىعارۋعا بولادى.

التىنبەك نارتباەۆ,

قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي  قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى