ورال قالاسىندا ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ جاي-كۇيىن تالقىلاعان ءداستۇرلى جيىن ءوتتى. «ترانسشەكارالىق جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى. شەشۋ جولدارى. ترانسشەكارالىق باسسەيندەردىڭ ەكوجۇيەسىن باسقارۋداعى وزىق تاجىريبەلەر» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىنە قازاقستان, اۆستريا, رەسەي جانە وزبەكستان عالىمدارى قاتىستى.
بۇل جيىنعا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ, رەسەي فەدەراتسياسى ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ, اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى دەپۋتاتتارى شاۆحات وتەمىسوۆ پەن ساۋلە ايتباەۆا, رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى يۋري ميششەرياكوۆ, ەىقۇ استاناداعى باعدارلامالار ءوفيسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ديانا ديگول قاتىستى.
اتالعان شارا جىل سايىن ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ بويىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن «جايىق-ورال» اتتى تاريحي-مادەني ەكوجورىعى اياسىندا ءوتىپ وتىر. ءاۋ باستا ء«پراۆدۋحيننىڭ ىزىمەن» اتالىپ باستالعان قايىق جورىعىنىڭ يدەيا اۆتورى, بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو بۇل شارانىڭ باستى ماقساتى - جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن سارالاۋ, جايىق ءوڭىرىنىڭ تۋريستىك رەسۋرستارى جانە ەكولوگياسىن ناسيحاتتاۋ, باتىس قازاقستان جانە ورىنبور وبلىس تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ەكەندىگىن ايتادى.
- كورشىلەس قوس ەل ءۇشىن دە پايدالى ۇسىنىسىمىزدى قولداپ, يگى باستامالاردا ۇنەمى جانىمىزدان تابىلاتىن يۋري بەرگ باستاعان ورىنبورلىق دەلەگاتسياعا العىسىمىز شەكسىز. وزەكتى ماسەلەگە ارنالعان مۇنداي باسقوسۋدىڭ جىل سايىن داستۇرگە اينالعانى ءبىزدى قۋانتادى. تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ءدال وسىنداي كەزدەسۋ ورىنبور وبلىسىنىڭ ەلەك قالاسىندا ءوتتى. سول جولى «جايىق كۇنى» مەرەكەسى تۇڭعىش تويلانعان بولاتىن. بيىل ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا كورشىلەس اتىراۋ وبلىسى دا قوسىلىپ وتىر. ەندى بۇل مەرەكە ءۇش وبلىس كولەمىندە اتالىپ وتىلەتىن بولادى. قارت جايىق ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز, ماقتانىشىمىز. ونى وسى قالپىندا ساقتاپ, كەلەر ۇرپاققا امان جەتكىزۋ – بىرلىكپەن اتقارىلاتىن ءىس. جايىق وزەنىنىڭ بويىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 87 ەلدى مەكەنى ورنالاسقان, ول جەرلەردە ءوڭىر حالقىنىڭ 75 پايىزى مەكەن ەتەدى. وبلىس اۋماعىنداعى وزەن-كولدەرگە قۇياتىن سۋدىڭ 80 پايىزى كورشىلەس رەسەيدەن كەلەدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى 2016 جىلى استانا قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين «جايىق ترانسشەكارالىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جونىندەگى» مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارتتىڭ جوباسىنا قول قويعان بولاتىن. بۇل دا بولسا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتكىزىلىپ كەلگەن ەكى ەل ارالىق ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە ەكولوگيا مينيسترلىگى بۇل ماڭىزدى كەلىسىمدى ودان ءارى ىسكە اسىرادى دەگەن ويدامىن. بۇل كەزدەسۋ ەكى جاققا ناقتى شارالار مەن ۇسىنىمدار ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز, - دەدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ.
جايىق وزەنىن قايىقپەن قۇلداپ, ونىڭ تاريحى مەن ەكولوگياسىنا جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋدى كوزدەگەن ەكولوگيالىق جورىق سوناۋ 1996 جىلى باستالعان ەدى. 2001 جىلدان باستاپ وعان رەسەيدىڭ ورىنبور گۋبەرنياسى قوسىلدى. ءتىپتى ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ باسشىسى يۋري بەرگتىڭ ۇسىنىسىمەن «جايىق كۇنى» بەكىتىلگەن. «بۇل كۇندى جايىق وزەنى بويىندا تۇراتىن بارلىق حالىق جىل سايىن اتاپ ءوتىپ, وزەندى قورعاۋ, ساقتاۋ باعىتىندا قانداي قىزمەت اتقارعانىمىزعا ەسەپ بەرەيىك» دەگەن ۇسىنىس ەكى جاقتان دا قولداۋ تاپقان.
- جايىق – ءجاي وزەن عانا ەمەس, ۇلكەن ەكوجۇيە. وزەننىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان دا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلۋدا. بۇل ماقساتتا قوماقتى قارجى ءبولىندى. ءتيىستى مەكەمەلەر جۇمىلدىرىلدى. جايىقتىڭ تاعدىرى – حالىقتىڭ تاعدىرى ەكەندىگىن ەش ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, - دەدى ورال قالاسىنا ارنايى كەلگەن ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ.
- جايىق وزەنىنىڭ جاعدايى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىندا ءجيى تالقىلانادى. مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى – ءبىزدىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى. بۇل باعىتتا بىرقاتار شارالار قولعا الىنىپ, جۇمىس جاسالعانىمەن, بەلگىلى ءبىر جۇيە جوق ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىز جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتامىز دەپ جىل سايىن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعانىمىزبەن, ناقتى باعىت پەن ناتيجە بولماسا جاعداي وزگەرمەيدى. مەنىڭ ويىمشا, جايىقتى قۇتقارۋ ماقساتىندا وزەن جاعالاي ورنالاسقان وبلىستار ورتاق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ كەرەك. تىكەلەي وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن قۇزىرلى ورگان جاساقتالۋى ءتيىس. جايىققا ەڭ الدىمەن مول سۋ كەرەك. ارينە, بۇل تابيعي پروتسەسس دەيمىز, بىراق ونى ادام قولىمەن دە رەتتەۋگە بولار ەدى. مەن ورىنبور جاعىنا يرەكلى سۋ قويماسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, جايىق وزەنى ارناسىن سۋمەن تولتىرۋدى ۇسىنار ەدىم. ارينە, مۇنى الدىن الا مۇقيات ەسەپتەپ, دايىندىقپەن كىرىسۋ كەرەك. وزەننىڭ اڭعارىن, اينالاسىنداعى ساي-سالانى ءبىر تولتىرىپ, سوناۋ تەڭىزگە دەيىن جەتەتىن مول سۋ كەرەك جايىققا, - دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى شاۆحات وتەمىسوۆ.
دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى اياسىندا «جايىق – ءومىر وزەنى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. جيناقتا «جايىق-ورال» تاريحي-مادەني ەكوجورىعىنىڭ تاريحى, ءار جىلدارى جاريالانعان ماقالالار توپتاستىرىلعان.
وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ورىنبور وبلىسىنىڭ ەلەك قالاسىندا, جايىقتىڭ جاعاسىندا قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتەرىنىڭ دوستىعى بەلگىسىندەي ءبىر ەسكەرتكىش سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعانىن جازعان ەدىك. ەندى ءدال وسىنداي بەلگى ورال قالاسىندا دا ورناتىلدى. «جايىقتى ۇرپاق ءۇشىن ساقتايىق» دەگەن جازۋى بار بەلگىنى ورال قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات مۇقاەۆ پەن ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ اشتى. وسىدان كەيىن «جايىق-ورال» تاريحي-مادەني ەكوجورىعى ءححىى مارتە ستارت الدى. بۇل جولى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار بايداركا قايىعىمەن 400 شاقىرىمنان استام جول ءجۇرىپ, اتىراۋ وبلىسىنداعى سارايشىق ەلدىمەكەنىنە دەيىن ءجۇزىپ وتپەك.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال قالاسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن ايباتىر نۇراش