پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, وسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن وڭىرىڭە, ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالاتىنىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى ن.نازارباەۆ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعانداي, تۋعان جەر – اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن, باۋىرىندا ەڭبەكتەپ, قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى, تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى. ونى قايدا جۇرسە دە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الديلەپ وتپەيتىن جان بالاسى بولمايدى. اۋىلىڭنىڭ, ولكەنىڭ تاريحىن ءبىلۋ – رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋدىڭ كەپىلى دەۋگە بولادى.
وسىعان بايلانىستى ايتارىمىز, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۋعان اۋىلىمىز تۋرالى وسىدان 10-12 جىل بۇرىن ءتورت كىتاپتى دۇنيەگە اكەلگەن بولاتىنبىز. ونداعى ماقساتىمىز – شىققان تەگىمىزدى, جەرىمىزدى, اۋىلىمىزدى جانە تاريحىمىزدى تانىتۋ ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني ساناسىن جاڭعىرتۋ ەدى. ەلباسى ۇسىنعان «تۋعان جەر» جوباسى شەڭبەرىندە ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن «ولكەتانۋ» كۋرسى بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ارينە بۇل جاعداي وسى كىتاپتىڭ اۆتورلارىن قۋانتادى (اۆتورلارى – اعايىندى ايدارحان ءشابدان ۇلى جانە ءامىرجان شالتىقوۆ).
ءبىز بۇل كىتاپتاردى جازۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت بويى ىزدەنىپ, تۋعان اۋىلىمىزدىڭ تاريحى تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتادىق. ءبىزدىڭ اۋىل بوتاي دەپ اتالادى, نۋ قالىڭ قايىڭ اعاشتاردىڭ ىشىندە, بۇرىنعى كوكشەتاۋ قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ جەرىندە ورنالاسقان, باتىس جاعىنان قوستاناي وبلىسى جەرلەرىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. تۋعان اۋىلىمىزدى اينالا قورشاعان كيەلى جەرلەر نەمەسە قۇتتى قونىستار دەۋگە بولادى – 20 شاقىرىمداي جەردە شىعىسقا قاراي شوقان اتامىزدىڭ قاسيەتتى قونىسى سىرىمبەتتىڭ كوكجيەگى كوكشىلدەنىپ كورىنىپ تۇرادى, ودان ءارى اقان سەرىنىڭ قونىسى قوسكول اۋىلى دا الىس ەمەس, سولتۇستىگىمىزدە ماعجان, ءسابيت, عابيت اتالارىمىزدىڭ قونىستارى اۋىلىمىزعا ات شاپتىرىم جەردە ورنالاسقان, ياعني 20-30 شاقىرىم شاماسىندا عانا. ەگەر تاريحتى ودان ءارى تەكشەلەي بەرسەك, بۇل ءوڭىر, ياعني اڭگىمە ەتەيىن دەپ وتىرعان بوتاي اۋىلىنىڭ ايماعى تەك ءوزىمىزدىڭ قازاق تاريحىندا عانا ەمەس, بۇكىل الەم تاريحىنا بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇگىندە ۇكىمەتىمىزدىڭ شەشىمىمەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستاندا مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن قۇرىلاتىن ءۇش تاريحي قورىمنىڭ بىرەۋى – بوتاي قونىسى.
بوتاي اۋىلىنىڭ ايماعىن عىلىمي زەرتتەۋ وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى باستالادى. سول كەزدەن باستاپ بوتاي دەگەن اتاۋ عىلىمي اينالىمعا ەنىپ, ەندى بوتاي مادەنيەتى دەپ اتاپ ءجۇر. بوتاي قونىسىنىڭ تابىلۋى بۇكىل الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارعان توسىن وقيعا بولدى دەسەك, ارتىق ەمەس. سەبەبى, بوتاي اۋىلىنىڭ تۇبىندە وسىدان بەس مىڭ جىلدان ارتىق ۋاقىت بۇرىن ەجەلگى ادامدار جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەنى دالەلدەنىپ, سول ارقىلى ءبىز تاريح دوڭگەلەگىن 53 عاسىر كەيىن اينالدىردىق دەسەك, ارتىق ەمەس. ءسويتىپ بوتاي مادەنيەتىنىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ تاريحىن ودان ءارى ۇلعايتتى. ەگەر وسى وقيعاعا دەيىن ءبىز ءوز تاريحىمىزدى ءۇش مىڭ جىل دەپ, ياعني كوبىنەسە ساق داۋىرىنەن باستايتىنبىز, ەندى ونى بەس مىڭ جىل اۋقىمىندا ايشىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
دەمەك بوتاي اۋىلى ادامزات ءۇشىن ادام اتانىڭ قونىسى دەرلىكتەي كيەلى جەر. ول – قازاقستانداعى ەرتە دۇنيە ايماعىنىڭ ەڭ كونە مەكەنى. مۇنداي قۇرمەت ءاربىر اۋىلدىڭ ەنشىسىنە تيە بەرمەيتىنى بەلگىلى. بوتاي مادەنيەتى تۋرالى كوپ جازىلىپ جاتىر, ونىڭ نەگىزىندە اكادەميك, دوكتور, كانديدات دەگەن عىلىمي اتاقتار دا الىپ جاتىر. بوتاي بابامىزدىڭ شاپاعاتى ادامدارعا تيە بەرسىن دەيمىز, ول كوپشىلىكتىڭ, جالپى ادامزاتتىڭ كونە مەكەنىنە اينالدى عوي دەپ قۋانامىز. مەنىڭ بۇگىنگى ماقساتىم – بوتاي بابامىزدىڭ ءوزى كىم بولعانىن, تەك اۋىلىنىڭ اتىمەن عانا شەكتەلمەي, جەكە باسىن جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ ەدى.
وسى تاريحي ورىننىڭ اشىلۋىنا سەبەپشى بولعان تاعى دا بوتاي بابامىزدىڭ بۇگىنگى كوپتەگەن تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ەسىلامبەك زىكىريا ۇلى اعامىز بولاتىن. ەسىلامبەك زىكىريا ۇلى 1927 جىلى تۋعان, ءبىزدىڭ اۋىلدا سوعىستان كەيىنگى جىلدارى باستاۋىش مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بولدى, سودان كەيىن قاراعاندى پەدينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, تاريح ساباعىن جۇرگىزدى. باستاۋىش مەكتەپتەگى مەنىڭ دە قۇرمەتتى ۇستازىم. جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن ول كىسىنى كورشى نيكولسكي سەلوسىنا جەتى جىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ەتىپ جىبەردى. ول سەلو بوتاي اۋىلىنان 3-4 شاقىرىم جەردە, يمان – بورلىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا.
تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە ەسىلامبەك اعامىز سىنىپتىڭ وقۋشىلارىن سەلونىڭ ىرگەسىندەگى وزەن جاعاسىنا ەكسكۋرسياعا اپارىپ جۇرەدى. ونىڭ تاريحشى رەتىندەگى قىزىققانى: وسى وزەننىڭ جاعاسى كادۋىلگى مالدىڭ سۇيەكتەرىنە تولى, اينالادا شاشىلىپ جاتىر جانە ولار وتە كوپ. مىنە, وسى جاعداي ول كىسىنى قىزىقتىرىپ, جادىگەرلەردى وبلىس ورتالىعىنداعى كوكشەتاۋ وبلىستىق مۇراجايىنا اپارىپ تاپسىرادى. سول مۇراجايدا ەكسپونات رەتىندە ولار ون شاقتى جىل تۇرادى. 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا كورشى پەتروپاۆل قالاسىنداعى پەدينستيتۋتتىڭ تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى سول ەكسپوناتتاردى كورىپ, مۇندا قايدان كەلگەنىن ءبىلىپ, نيكولسكيگە تارتادى. مىنە, بوتاي مادەنيەتىنىڭ اشىلۋى وسىنداي كەزدەيسوق جاعدايدان باستاۋ الادى.
بۇگىنگى كۇنى عالىمدار دا, جاي حالىق تا بوتاي مادەنيەتىن بىلەدى, ال بىراق ونىڭ كىمنىڭ اتىمەن سولاي اتالعانىن ءتىپتى بىلمەيتىنى قىنجىلتادى. مەن ەندى سول ادىلەتسىزدىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ, بوتاي بابامىز تۋرالى از-مۇز مالىمەت بەرسەم دەيمىن. ەكىنشى ماقساتىم – بوتاي بابامىز تاريحىمىزدان لايىقتى ورنىن الىپ جاتسا, مەملەكەتتىك قورىقتىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى كوميسسيا مۇشەلەرىنە قۇلاق-قاعىس قىلىپ, ارداقتى تۇلعانى دا ۇمىت قالدىرماي, ونىڭ زيراتىنىڭ باسىنا لايىقتى بەلگى قويۋعا كوڭىلدەرىن اۋدارۋ ەدى. ءتىپتى ونىڭ زيراتى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە, سونادايدان كورىنىپ تە تۇر. قازىردە بوتاي بابا قابىرىنىڭ ماڭىندا تاس-قۇم شىعاراتىن كارەر جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن. ولار قابىردىڭ باسىنداعى بەلگىنى الىپ تاستاپ, ونى كارەرگە اينالدىرىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ەندى كەشىكسەك, ءتىپتى, بوتاي بابامىزدىڭ جاتقان جەرىنەن دە ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن.
بوتاي بابامىز سونداي قۇرمەتكە لايىق پا, الدە ونىڭ لاۋازىمى تەك اۋىلىنىڭ اتىمەن عانا شەكتەلە مە؟
ءبىزدىڭ «بوتاي بابا» اتتى ەكىنشى كىتابىمىز بابامىزدىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنە ارنالعان, ءسويتىپ ونىڭ ءىس-قيمىلدارى ارقىلى ونىڭ ءومىر سۇرگەن زامانىنداعى قوعامدىق قارىم-قاتىناستار جان-جاقتى سۋرەتتەلەدى. ول زامان ءحVىى عاسىردىڭ اياعى مەن ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنى ەدى. ابىلاي حاننان كەيىن پاتشالىق رەسەي قازاق جەرىندە وتارشىلدىق سايا- ساتىن ۇدەتە تۇسكەنىن تاريحىمىزدان بىلەمىز. مىنە, بوتاي بابامىزدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزى وسى زامانعا سايكەس كەلەدى. وتارشىلدار قازاق جەرىنە كىرۋدى كۇننەن-كۇنگە ۇلعايتا بەرەدى, قازاقتاردىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە قونىستانۋشىلاردى كوپتەپ ورنالاستىرا باستايدى. قازاقتار اتام زاماننان قونىستانىپ كەلە جاتقان اۋىلدارىنان, جايىلىمدارىنان ايىرىلا باستايدى. وسىنداي وتارشىلدىق ساياساتتىڭ جۇزەگە اسۋىنا بوتاي جانە ونىڭ زامانداستارى كۋا بولادى.
بوتاي كوزى اشىق زيالى ازامات, قاجىلىق پارىزىن وتەگەن, بي بولعان. وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى بولادى, جەرگىلىكتى ورىس اكىمشىلىگىنە جاعىنۋدان, قىزمەت ەتۋدەن باس تارتادى جانە ءوز اۋىلداستارىنا اقىلىن ايتىپ, وتارشىلداردىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىن اشكەرەلەپ وتىرادى. ارينە, بوتاي سياق- تى كوزى اشىق, زيالى ازاماتتاردىڭ قازاق جەرىندە كوپ بولعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇرىنعى كەڭەستىك يدەولوگيا قازاقتار ورىس شارۋالارىنىڭ كەلۋىن قۋانا قارسى الىپ, ولاردان ەگىنشىلىكتى, تاعى باسقا نارسەلەردى ۇيرەندى دەگەن قاۋەسەتتەردى سانامىزعا ءسىڭىرىپ كەلگەنىن بىلەمىز.
بوتاي بابامىزدىڭ اكەسى دوسان دا قازاق تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول ابىلاي حاننىڭ زامانداسى. ون سەگىز جاسىنان حاننىڭ جاساعىندا بولىپ, جورىقتارىنا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتكەن. ەسەيە كەلە حاننىڭ سەنىمدى سەرىگى بولادى. ت.سادۋاقاسوۆتىڭ «ەل مەن جەر» اتتى كىتابىندا: «ابىلقايىر حانمەن بىرگە انت بەرگەندەر ورتا ءجۇز, ارعىن رۋىنان ... 19. قاراساي باتىر (قوسقۇل,وراز), 22. دوسان باتىر» دەلىنگەن. بۇل اۆتور ءوز كىتابىن تەك قانا مۇراجاي قۇجاتتارىنا سۇيەنىپ جازعان, سوندىقتان ءبىز وعان سەنەمىز, دوسان بابامىزدىڭ باتىر, ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعانىنا قۋانامىز.
بوتاي بابامىزدىڭ كەنجە, جەتىنشى ۇلى كەنجەبەك. وزىنەن بۇرىن ءجۇز جىل بۇرىن ءوزىنىڭ اتاسى دوسان باتىر جوڭعار باسقىنشىلارىنان ەلىن ازات ەتسە, ەندى سول قالماقتاردىڭ جولىنا ءتۇسىپ, ەلىنە باسا-كوكتەپ كىرگەن رەسەي يمپەرياسىنا قارسى كەنەسارى حاننىڭ كوتەرىلىسىنە ءوز ەركىمەن اتتانىپ, ازاتتىق جولىندا جانىن قۇرباندىققا شالادى. كەنجەبەك بابامىزدىڭ وسى ەرلىگىنە دالەل رەتىندە مىناداي قۇجاتتاردى كەلتىرۋگە بولادى. بوتاي بابامىزدىڭ نەمەرەسى شالتىك جانە جاقيا قاجىلاردىڭ جازبالارىنان تابىلعان مىنا جولداردى كەلتىرەيىك:
«بوتايدىڭ كەنجەسى كەنجەبەك 23 جاسىندا كەنەسارىنىڭ ساربازى بولىپ, كوشق ۇلىدان جۇزدەگەن جىگىتتى ەرتىپ, كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلىپتى. كوپتەگەن ەرلىگىن ەلگە ورالعان جىگىتتەردەن ەسىتىپ, ريزا بولدىق. كەنجەبەك اقمولا قامالىن العاندا ەرلىكپەن قازا تاپقان». (شالتىك قاجى, 1925 جىلى قايتىس بولعان).
جەتىنشى كەنجەبەگى باتىر تۋعان,
كەنەسارى ساربازى بوپ ءوزى اتتانعان.
بوستاندىقتى اڭساعان كەنە حانمەن,
قامالىن اقمولانىڭ بىرگە العان.
كەنجەبەك تاس قامالدا ويران سالدى,
ىلگەرى ۇمتىلىپتى توپتى جارىپ.
سەگىزىن پاتشا اسكەرىن جايراتقان سوڭ,
اقىرى ەرلىكپەنەن قازا تاپتى. (جاقيا قاجى).
ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, بوتاي ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىلىمدىسى شالتىك قاجى بولعان دەيدى, ەكى رەت قاجىلىققا بارعان, ەلىمىزدىڭ قاجىلار كىتابىندا 1905 جىلى بوتاي وكرۋگىنەن بارعان دەگەن دەرەك بار. ونىڭ ۇلى سۇلەيمەن دە اكە جولىن قۋىپ, ءبىلىمدى, شەشەن بولعان, بي بولىپ, زامانىنداعى ءارتۇرلى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ءادىل تورەلىك ەتكەن. ءىنىسى ءباشاردىڭ ءوزى سياقتى شەشەندىك, ىسكەرلىك قابىلەتىن سەزىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرادى, كەلەشەكتە ءوز ورنىنا باۋليدى, سوندىقتان ونى ىلعي جانىنا ەرتىپ جۇرەدى.
ارينە, سۇلەيمەننىڭ, ءباشاردىڭ ودان ءارى ەل باسقارىپ, حالىققا ادال قىزمەت ەتۋىنە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋى كەدەرگى جاسايدى, ولاردىڭ قاناتىن قيادى. سۇلەيمەن 1927 جىلى 54 جاسىندا اڭ اۋلاپ جۇرگەندە سۋىق ءتيىپ, قايتىس بولادى.
شالتىك, ءباشار سياقتى باسقا دا زيالى اتالارىمىز بولدى, سەبەبى بوتايدىڭ بارلىق ۇرپاقتارى, نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى, ت.ب. ءبىر-بىرىنەن كەم بولعان جوق. ولار ساۋاتتى, ءبىلىمدى, اسىل ازاماتتار بولعان.
حح عاسىردىڭ 30-40-جىلدارى جانە جاڭا ءححى عاسىردىڭ باسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بوتاي ۇرپاقتارىنىڭ ءومىرى دە وتە كۇردەلى بولدى. وعان تاڭعالۋعا بولمايدى, سەبەبى بۇنداي جاعدايدى بۇكىل حالقىمىز باسىنان كەشىردى ەمەس پە؟
بوتايلىقتار ۇجىمداستىرۋدى دا, اشتىقتى دا, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىندى دە, وتان سوعىسىنىڭ اۋىرتپالىعىن دا باستارىنان كەشىردى. ولار ءوز ەلىنە, جەرىنە ادال قىزمەت ەتىپ, جاڭا ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-ونۋىنە بار كۇش-جىگەرلەرىن جۇمسادى. بۇلاردى ءبىز بوتاي اتامىزدىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى دەگەنىمىز ءجون.
مىنە, وسى ۇرپاقتىڭ زامانى قانداي بولدى دەگەن سۇراق تۋادى.
يمان-بورلىق وزەنى جاعاسىنداعى شۇرايلى بوتاي بابامىزدىڭ قونىسىنا نيكولسكوە دەگەن ورىس سەلوسىن قونجيتتى. ونىڭ جانىنداعى ناعىز ەگىن سالاتىن القاپقا ۆىسوكوە دەگەن ورىس سەلوسىن ورناتتى. گراچەۆكا, كازانكا, كيريللوۆكا, ۆسەۆولودوۆكا, ت.ب. ورىس سەلولارى بوتايلىقتاردى جان-جاقتان قورشاپ الدى. كولحوز قۇرىلعاندا بوتاي كولحوزىندا 800 گەكتار عانا جەرى بولاتىن, ال ماڭايىنداعى ورىس كولحوزدارىنىڭ جەرلەرى ەكى-ءۇش ەسە كوپ بولاتىن. مىنە, قىسپاق دەگەن وسى, عاسىرلار بويى ءوزىڭنىڭ جەكەمەنشىگىڭنەن ايىرىلۋ وسى ەمەس پە؟ قازىرگى وسى ورىس سەلولارىنىڭ تۇرعىندارى وسى مەنىڭ جازىپ وتىرعانىمدى وقىسا, تاڭعالار ەدى, نەگە ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسىلاي جاساعان دەپ. سەبەبى وسى كورشى سەلولار ادامدارىمەن تامىر-دوس بولىپ كەتكەنبىز, وسىنداي دوستىقتى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز باستاپ كەتكەن, بوتاي جانە كورشى قازاق اۋىلدارىنىڭ بالالارى وسى كورشى ورىس تامىرلارىمىزدىڭ ۇيلەرىندە پاتەردە تۇرىپ, ورىس مەكتەپتەرىندە وقىدىق, ومىرلىك دوس بولىپ كەتتىك.
سوندا قازاقتار سوراقىلىقتى كىمنەن كوپ كوردى: پاتشا وكىمەتىنەن بە, الدە قازىر كەيبىرەۋلەردىڭ اڭسايتىن كەڭەس وكىمەتىنەن بە؟ بۇل سۇراققا اركىم ءوزى جاۋاپ بەرسىن, سالىستىرىپ ويلانسىن.
وسىنداي قيلى زاماندا ءومىر سۇرگەن بوتاي ۇرپاقتارى ءوز ەلدىگىن ساقتاپ قالدى, ۇجىمداسىپ, ءبىر اۋىل بولىپ ەڭبەك ەتتى, كەلەشەككە ۇلكەن ۇمىتپەن قارادى, وقىپ, ءبىلىم الۋعا تىرىستى, قاجەت بولعاندا, وتانىن قورعاۋعا دا شىن ىقىلاستارىمەن اتتاندى.
وسى ورايدا باتىرحاننىڭ ۇلى قامي اعامىزدى ەرەكشە اتاۋىمىز كەرەك. ول ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جاعراپيا فاكۋلتەتىن بىتىرەدى دە, سول ينستيتۋتتىڭ تاريح ماماندىعى بويىنشا سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى. بوتاي ۇرپاقتارىنىڭ ىشىنەن العاش عىلىم كانديداتى بولادى.
بۇل ۇرپاقتىڭ ەرەكشەلىگى – سوعىستىڭ جەڭىسىنەن كەيىن كەلەشەككە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, بەيبىت ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋى, وقۋ وقىپ, ماماندىق الۋى, بالا-شاعانى ءوسىرىپ, ەلدىڭ كوركەيۋىنە اتسالىسۋى. بوتاي اۋىلىنىڭ جاستارى وسى باعىتتا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتى دەۋگە بولادى. مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءتۇستى, ماماندىق الىپ, ءار سالادا قىزمەت ەتتى. ال تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايىپ, وركەندەگەن زاماندا دا بوتاي ۇرپاقتارى ءوز جەرىنىڭ تەكتىلىگىن جالعاستىردى. ىسكەر ازاماتتار دا, عالىم دا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دە, مينيستر دە, اكىم دە شىقتى. قاليت زىكىريا ۇلى مينيستر بولسا, ماناربەك بۇركىتباي ۇلى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ ءبىراز جىل ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. ءۇش عىلىم دوكتورى, ونىڭ ىشىندە ەكى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بار. پروفەسسور اباي بايگەنجين قازىر «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارۋدا. ودان كەيىنگى وسى سالانىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءادىل حامزين – ۋرولوگيا سالاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مامانى. ال عىلىم كانديداتتارى بولىپ قىزمەت ەتىپ جاتقان بوتايلىقتاردى ايتا بەرسەك, وتە ۇزىن تىزبەك بولۋى مۇمكىن.
بۇل ارادا ءبىز ەسىلامبەك اعامىز جايلى ايتۋدى پارىز دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى بوتاي اۋىلىن اتىن بۇكىل الەمگە ايگىلى قىلعان وسى اعامىز.
وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭالىققا سەبەپشى بولا تۇرىپ, ەساعامىز ءوز اۋىلى تۋرالى كىتاپتاردىڭ جازىلۋىنا دا مۇرىندىق بولعانىن ەرەكشە اتايمىز. جاسى كەلىپ قالسا دا, بۇكىل بوتاي اۋىلىنىڭ جان-جاقتا جۇرگەن تۇلەكتەرىنە حات جازىپ, دامىل تاپپادى. سوناۋ الىستاعى بوتاي اۋىلىنان الماتىعا ءجيى كەلىپ, ءوزىنىڭ تۋعان ءىنىسى, رەسپۋبليكانىڭ ءباسپاسوز كوميتەتىن ون جىلدان ارتىق باسقارعان قاليت زىكىريا ۇلىنىڭ ۇيىندە جاتىپ الىپ, بۇكىل الماتىداعى بوتايلىقتاردى جيناپ الاتىن. ارقايسىمىزعا جەكە-جەكە تاپسىرما بەرەتىن. تۋعان جەردى, تۋعان اۋىلدى ارداقتاۋدىڭ ۇلگىسى وسى ەمەس پە؟ مىنە, وسىنداي قاجىماي-تالماي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جامان-جاقسى بولسىن دۇنيەگە بەس كىتاپ كەلدى. وكىنىشكە وراي, ءۇشىنشى كىتاپ شىعىپ جاتقاندا ەساعامىز سەكسەن جاسقا كەلىپ, 2007 جىلى مامىر ايىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
ەسىلامبەك اعامىزدىڭ تاعى ءبىر وسى ىسكە بەرىلگەندىگىنىڭ كورىنىسى – ول اۋداننىڭ ورتالىعى ساۋمالكول سەلوسىندا «بوتاي» اتتى مۇراجاي اشۋى. وعان ءوز قاراجاتىن سالىپ, 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوزى ومىردەن وتكەنشە سوعان باسشىلىق ەتتى.
شىنىندا, ەسىلامبەك اعامىزدىڭ اشقان جاڭالىعى تاريحىمىزدا ءوز باعاسىن ءالى العان جوق. بوتاي مادەنيەتىنىڭ اشىلۋى – قازاق تاريحىنىڭ ەرەن ولجاسى. ول نەنى كورسەتەدى؟ ول بۇگىنگى قازاقتاردىڭ تەگى, اتا-بابالارى وسى جەردەن, ياعني بايىرعى قازاق جەرىنەن, وسى ايماقتان باستالادى دەگەن ءسوز. تاس داۋىرىنەن باستاپ وسى جەرلەردە مەكەندەگەن تايپالار بۇگىنگى قازاقتىڭ تەگى. قازاقتان باسقا ەشكىم مۇندا تۇرعان جوق. مىنە, ەسىلامبەك زىكىريا ۇلىنىڭ اشقان ەڭ باستى جاڭالىعى وسى. سوندىقتان, سولجەنيتسىن, جيرينوۆسكيلەردىڭ ساندىراقتارى تاريحتا كۇلكى بولىپ قالادى دا, ەسىلامبەكتىڭ اتى قازاق ءارى الەم تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلۋى كەرەك. سەبەبى بوتاي بابا اتىمەن ايشىقتالعان, كۇللى الەمگە ايگىلەنگەن بوتاي مادەنيەتى قازاق تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى, تۇما باستاۋى.
ءامىرجان شالتىقوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى