جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «حان بوگەتى» حالىقارالىق عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۆولگوگراد وبلىسى اۋماعىنداعى تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە شىققانىن جازعان ەدىك.
«ەكسپەديتسيا ماقساتى تولىق ورىندالدى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۆولگوگراد وبلىسى اۋماعىندا بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى جاڭگىر حان بوكەي ۇلىنىڭ جازعى ورداسى بولعاندىعى تولىق دالەلدەندى. بەس كۇندىك ساپار بارىسىندا جاڭگىر حان سالدىرعان «حان بوگەتىن», سول زاماندا قاراعايدان قيىپ سالدىرعان ۇيلەردى كوردىك, جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەرمەن, تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, كوپ اقپارات الدىق», - دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى جاڭگىر حان مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرجان تولەپوۆ.
ورالدىق توپتىڭ قۇرامىندا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, «وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە جەر وڭدەۋ» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارات وڭاەۆ, تاريح كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى جاننات عاليەۆا دا بولعان ەدى. عالىمدار اۋەلى ۆولگوگراد مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن كەزدەستى. ساپار بارىسىندا ەكى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ارىپتەستىكتى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە «حان بوگەتى» سياقتى تاريحي مەكەندەردى بىرلەسە زەرتتەۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. رەسەيلىكتەر ۆولگوگراد ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ەكى ەلدىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى اراسىندا حالىقارالىق جاس ولكەتانۋشىلار وقۋلارىن وتكىزۋدى ۇسىنسا, قازاق جاعى «بوكەي ورداسى قازاقستان مەن رەسەي تاريحىندا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنىپ, مەيمانداردى بوكەي ورداسى اۋدانىنداعى تاريحي ورىنداردى كورۋگە شاقىردى. بۇل ۇسىنىس ۆولماۋ-دىڭ حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتورى ەلەنا پاترينادان, اگروتۋريزم جانە ايماقتىق ولكەتانۋ كافەدراسى مەڭگەرۋشىسى ي.كراۆتسوۆ تاراپىنان قولداۋ تاپقان.
ارينە, ەڭ قىزىقتى كەزدەسۋلەر جاڭگىر حاننىڭ جازعى ورداسى قونعان قازىرگى پاللاسوۆ جەرىندە ءوتتى. تاريحقا كوز سالساق, 1839 جىلى 19 شىلدە كۇنى جاڭگىر حان ءى نيكولاي پاتشاعا حات جازىپ, بوكەي ورداسىنىڭ جەرىن كەڭەيتىپ, 10 ەلدى مەكەن سالۋعا رۇقسات سۇراعان ەكەن. تارعىن وزەنىندەگى حان بوگەتى 1843 جىلى كوكتەمدە اياقتالعان. جازعى وردانىڭ سالتاناتتى قۇرىلىستارى دا وسى كەزەڭدە سالىنا باستاعان.
«قازىر كۋمىسولەچەبنيتسا («قىمىزبەن ەمدەۋ») دەپ اتالاتىن اۋىلعا كىرگەنىمىزدە, كلاسسيكالىق قازاق ويۋلارى بەدەرلەنگەن قاراعاي ۇيلەر كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە كونە زيرات, وندا اراب جازۋلى, تورە تاڭبالى قۇلپىتاستار ساقتالعان. جاڭگىر حاننىڭ جازعى ورداسى وسى جەر بولعانىنا كۇمانىمىز قالمادى», - دەيدى ەكسپەديتسيا مۇشەسى, جۋرناليست دانيار باحيشەۆ.
1843 جىلى جاڭگىر حان تۇرعىزعان بوگەت تۋرالى تاريحي جازبالار دا ساقتالعان.
ن.ترويتسكيدىڭ جازباسىندا: «تارعىن وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى حان جايلاۋىندا جەمىس اعاشتارى بار باق ءوسىپ تۇر. تەرەكتەردى سۋارۋ ءۇشىن وزەنگە شىعىر ورناتىلعان. باق جاقسى كۇتىلگەن, وسى جەردە قيار, قاۋىن-قاربىز ەگىلەتىن باقشا القابى دا بار» دەپ كورسەتكەن.
ءبىر قىزىعى, ءدال وسى باق كەيىن حاننىڭ نەمەرەسى, بەلگىلى اقىن شاڭگەرەي بوكەەۆكە مۇرا بولعان. جەرگىلىكتى قازاقتار شاڭگەرەيدى دە «حان» دەپ اتاپتى. وسى ساۆينكا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى س.جامانباليەۆانىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا, شاڭگەرەيدىڭ باعىندا الما, المۇرت, ورىك, تاعى باسقا جوعارى سورتتى جەمىس اعاشتارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى ءوسىپ, 1917 جىلعا دەيىن سول ماڭداعى حالىقتى قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان ەكەن. ازامات سوعىسى باستالىپ, ەل الاساپىران بولعاندا شاڭگەرەي اعايىندارىن ساعالاپ قونىس اۋدارسا, سوۆەت ۇكىمەتى بۇرىنعى حان اۋىلىنان وكپە اۋرۋىنا شالدىققان جانداردى قىمىزبەن ەمدەيتىن ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن اشقان. البەتتە, بيە بايلاپ, قىمىز دايىنداۋشىلار – جەرگىلىكتى قازاقتار بولعان.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن قىزىقتىرعان – بۇرىنعى «حان بوگەتىنىڭ» جايى بولاتىن. بۇگىندە ساۆينكا جانە ليماننىي اۋىلدارىنىڭ اراسىندا بۇل بوگەت ءالى ساقتالعان ەكەن. تارعىن وزەنىن بوگەپ, جايىلماعا سۋ شىعارىپ, سول ارقىلى باۋ-باقشا ەگىپ, ءارى مال ازىعىن مول قامداعان جاڭگىر حاننىڭ شارۋاشىلىعى وركەندەپ, مالى مىڭعىرىپ وسكەن دەسەدى.
وسى جەردە ساۆينكا ورتا مەكتەبىندە گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, مەكتەپ مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ەلەنا ۋتروپوۆا قازاقستاندىق عالىمداردى قۇشاق جايا قارسى العان. جوعارىداعى قىزمەتىنە قوسا وقۋشىلاردىڭ تاريح ۇيىرمەسىن جۇرگىزەتىن ە.ۋتروپوۆا ءوز شاكىرتتەرىن تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلۋگە باۋلىپ جۇرەدى ەكەن.
ء«بىز اۋلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتتى قىزىعامىز. اسىرەسە اۋىل ماڭىنداعى قۇلپىتاستاردى زەرتتەگىمىز كەلەدى. بىراق ونى وقيتىن ماماندار جوق. سوندىقتان, قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ كومەگىنە ءزارۋمىز. ءبىزدىڭ باستامامىزعا وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارى دا اتسالىسىپ ءجۇر. سوعان قۋانامىز», - دەپ اعىنان جارىلعان ە.ۋتروپوۆا ايشا قاجىعاليەۆا ەسىمدى شاكىرتىنىڭ ۆولگوگرادتا وبلىستىق دەڭگەيدە وتكەن تاريحي كونفەرەنتسياعا وڭىردەگى قازاق قۇلپىتاستارى تۋرالى عىلىمي ەڭبەگىمەن قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولعانىن ماقتانىشپەن ايتىپتى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ تالاپ ەتۋىمەن كونە قازاق قۇلپىتاستارى مادەني مۇرا تىزىمىنە تىركەلىپ, مەملەكەت قورعاۋىنا الۋ ماسەلەسى قولعا الىنعان.
ء«بىز وسى ساپارىمىزدىڭ ناتيجەسىن «حان بوگەتى – اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي جادىگەرى» اتتى عىلىمي جيناق ەتىپ شىعارامىز. شىن مانىندە جاڭگىر حاننىڭ جازعى ورداسىندا ساقتالعان بىرنەشە كونە عيمارات مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپ, مۋزەي اشىلسا, كەرەمەت بولار ەدى. بىراق بۇل حالىقارالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن ءىس قوي», - دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى نۇرجان تولەپوۆ.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن دانيار باحيشەۆ