مارالدى كۋرورت سالۋعا دايىن با؟..

قازىر ءبىزدىڭ وڭىردەگى  دەمالۋشىلار دا جاز بويى مارالدى كولىنىڭ جاعاسىندا. بۇرىن دا جەر­گىلىكتى تۇرعىندار تۇزى مەن بالشىعى ەم دەپ باراتىنىن ەستيتىنبىز. ماقالا جازۋ بارىسىندا سۋىنا تۇسپەسەك تە ءوزىمىز دە بارىپ قايتتىق. بۇرىنعى جولساپارلار بارىسىندا دا كولگە سوقپاي كەتپەيتىنبىز. ول كەزدەرى تىپ-تىنىش جاتاتىن كولدىڭ ايتەۋىر, ءبىر تىلسىم سىرى بار سياق­­­تى كورىنەتىن. «و, مارالدىم, مارالدىم!» دەپ مۇزافار اقىن تەگىن جىرلاماسا كەرەك. ەستاي اقىن قورلانمەن كەزدەسكەن جەر دەسەك, سىرى مول, وتكەنى شەجى­رەلى-اق كول.

ال وبلىسقا اكىم بولىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ بولات باقاۋوۆ مارالدى كولىنىڭ جاعاسىندا دەما­لىس ايماعىن قۇرىپ, ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋدى قولعا الۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قيمىلعا كو­شۋ قاجەت دەپ  وڭىردەگى تۋريزم باس­­­قار­ماسىنا, اۋدان اكىمدىگىنە تاپسىرما بەرگەن-ءدى. وكىنىشكە قا­راي, وڭىردەگى ساۋدا جانە تۋريزم باس­قارماسىنىڭ باسشىلارى ءجيى اۋىسادى, جۋىردا عانا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ جۇكتەلگەن قانات شابەنوۆ تە قىزمەتىنەن  كەتىپتى.

ءسويتىپ ب.باقاۋوۆتىڭ  تاپ­سىر­­ماسىنا وراي, 2016 جىلى ال­عا­شىندا كول جاعاسىنان  تە­رەڭدىگى 100 مەتر جەر قازىلىپ دە­مالۋشىلار ءۇشىن تۇششى سۋ دا شىعارىلىپ بەرىلدى.  بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتقا كولگە اپاراتىن جول سالىندى. ءبىر-ەكى دارەتحانا جاسالدى. مارالدى – جىلىبۇلاق اۋىلى اۆتوموبيل جولىن 4,5 ميل­ليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارىنا قۇجاتتار ازىرلەۋگە كەلىسىمشارت تا جاسالدى. ودان كەيىن ۇزىندىعى 3 شاقىرىمدى قۇرايتىن جوعارى ۆولتتى جەلى تارتىلادى. وسى ماڭنان ما­رالدى  كۋرورتى سالىنادى دەگەن حابارلار دا تاراپ جاتتى. ءتىپتى التاي ولكەسىندەگى ياروۆوە دەمالىس ورنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋگە كەڭەس تە بەرىلدى.

جالپى, شارباقتى اۋدانىنىڭ اۋما­عىندا 22 كول بار, ونىڭ 19-ى اششى, تۇزدى كولدەر. مارالدى كو­لىن تۋريستىك ورتالىققا  اينال­دىرماق جوبا قولعا الىنار كەز­دە اۋدان اكىمدىگى وبلىستىق «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قور­شاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى  باس­قارماسىنا»  اۋدانداعى سۋ ايدىن­دارىن تولقۇجاتتاۋ تۋرالى حات جولدايدى. ءسويتىپ مارالدى كولى «سترويبيورەسۋرس» جشس-نە 44 جىلعا جالعا بەرىلەدى. بۇعان دەيىن وبلىستاعى «ورمان جانە جانۋا­رلاردى قورعاۋ جونىندەگى» مەم­لەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ۋاقىت­شا  قاراماعىنا الىنعان-تىن. وڭىر­دەگى  «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ» باسقارماسىنا كونكۋرس وتكىزىپ,  كولدىڭ يەسىن انىق­تاۋ تاپسىرىلعان ەدى.

جالعا بەرىلگەندەگى ماقسات كاسىپ­ورىن كولدەگى ارتەميا-سا­لينا شاياندارىن ارنايى بە­كىتىلگەن تارتىپكە ساي اۋلايتىن بولۋى كەرەك ەدى. كولدە كول سۋىنا  عاجايىپ ءبىر قىزعىلت ءتۇس بەرەتىن اrtemiasalina شايان­دارى بار. قىزىل قۇرتتار دەگەنىڭىز, قىپ-قىزىل بايلىق. قارا بازاردا ۇلكەن سۇرانىسقا  يە دەي­دى. جالپى, ارتەميا-سالينا شاياندارىن اۋلاۋعا تىيىم سا­لىنعان. ويتكەنى مامانداردىڭ اي­تۋىنشا, قۇرتتى زاڭسىز جي­ناۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن ولاردىڭ جوعالۋى دا مۇمكىن. جۇمىسسىز جۇرگەن اۋىلدىقتارعا باعالى قۇرتتى تەرگىزىپ, ساتىپ الاتىندار ونى قىتاي اسىراتىن كورىنەدى. بۇل دا ءبىر ويلاناتىن ماسەلە.  ەكىن­شىدەن, زاڭسىز شايان اۋلاۋشىلار جۇمىرتقاسىن عانا جيناماي, شايانداردىڭ اتالىعى مەن انالىعىن قوسا اۋلايتىنى الاڭداتادى.  قۇرتتار بيورەسۋرس قۇرامىنداعى اقۋىزدىڭ مول­دىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءونىم  مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اسا قاجەت ەكەن. 

جالپى, ارتەميا قۇرتى – جا­نۋارلار, بالىقتار, ۇيدەگى تاۋىقتار, ەگىستىك ءۇشىن تاپتىرماس ازىق جانە تىڭايتقىش. تۇز­دى سۋدىڭ ومىرتقاسىز, شايان ءتا­رىز­دى جاندىگى. اششى سۋلاردا عانا ءومىر سۇرەتىن ول ميكروورگانيزم­دەرمەن جانە بالدىرلارمەن قورەكتەنەدى. جۇمىرتقاسى وتە جوعارى باعالانادى. بالىقتىڭ قورەگى – بەلوك. سوندىقتان بىز­دەر مارالدىنىڭ ەرەكشە قورعا­لاتىن ەكولوگيالىق كول ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.

پروفەسسور, پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋت وقىتۋشىسى قايىرباي بازاربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ما­رال­دى كولىن ساقتاۋ كەرەك. مارال­دى كولى, جاعالاۋى, جالپى مارال­دى جەرى-پالەنتولوگيالىق, ارحەو­لوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە باي. ونى قالايدا ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. كۋرورت دەمەكشى, بولا­شاق­تاعى «مارالدى كۋرورتى» جشس-نىڭ جوبا جەتەكشىسى دۇي­سەنباي دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كول مەن ساز­دىڭ,  تۇزدى سۋدىڭ ەمدىك قا­سيەتىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرت­تەۋ جۇرگىزىلەدى. كولدەگى ەم­دىك قاسيەتى بار بالشىقتىڭ قورى 100 مىڭ تەكشە مەتر. اۋدان­دىق كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, «مارالدى كۋرورتى» جشس 2017-2022 جىلدار ارالىعىندا قوناقۇيلەر, بالشىقپەن ەمدەۋ شيپاجايلارىن, مارال وسىرەتىن ورىندار تۇرعىزۋ ءۇشىن كولدە تۋريستىك بيز­نەستى دامىتۋعا قاراجات سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. 

بىراق كول سۋىنا ناقتى زەرتتەۋ  جۇرگىزىلمەي, سىنامالار الىنباي تۇرىپ كۋرورت سالۋ جۇمىسى باس­تالىپ كەتكەنى قىزىق. كاسىپكەر كولدىڭ ماڭايىنداعى دەمالىس ورنىنا ءوز قاراجاتتارىنا ۋاقىتشا ەلەكتر سىمدارىن تارتپاقشى. بۇ­دان كەيىن مەملەكەتتىك باع­دار­لاما بويىنشا ەلەكتر قۋا­تى جەتكىزىلەدى. ينۆەستور كول جاعالاۋىن جوندەۋگە كىرىس­تى. كول­دى جالعا الدى دەگەن كاسىپ­ورىن الگى ءبىز ايتقان بولاشاقتا بو­لاتىن  «مارالدى كۋرورتى» جشس بولىپ قۇرىلا قال­عان  كاسىپورىنعا كومەككە كە­لىپ, كولدىڭ جاعاسىنا جاساندى قۇمىن توسەپ, 100 ورىنعا لايىق­تالعان شاعىن پيرس جاساۋعا تەح­ني­كالىق كومەك كورسەتسە كەرەك.­ دەمالۋشىلار ءۇشىن پيرس – قا­زىر كول جاعاسىنداعى دەمالىس اۋماعىنىڭ كوركى. كۇنگە قىز­دىرىنۋعا, كاتامارانعا وتىرىپ سۋ بەتىندە قىدىرۋعا جاعداي جاسالعان. ءدامحانا اشىلدى, بي الاڭى ورناتىلدى. Vip-الاڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. دارەت­حانا سانى دا كوبەيدى. قالادان اۆتوبۋس جۇرە باستادى.

شارباقتى اۋدانىنىڭ اكىمى بالعاباي ىبىراەۆتىڭ ايتۋىنشا, كول جاعاسىنىڭ ءتۋريزمى كەرەمەت. كول ماڭىنداعى اۋىلدار­دىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەت. حالىق اعىلۋدا. كۇنىنە 2 مىڭداي ادام كەلەدى. كولبۇلاق اۋىلىنا دەيىنگى جولعا اسفالت توسەلىپ,  دە­مالىس ايماعىنا دەيىنگى 2,7 شا­قىرىمعا ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپتى. بۇگىنگى تاڭدا ينۆەستورلار كول جيەگىنە 20-دان استام كيىز ءۇي تىگىپ, اعاش ۇيلەر تۇرعىزعان. اۆتوتۇراق بار. دەمالۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن مۇندا 100 اعاش تاپشان دا ورناتىلعان. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا پاندۋستار قويىلعان. ەندى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە مارالدى كولىندە ستاتسيونارلىق ەمدەۋ ور­تالىعى اشىلادى. بولاشاقتا بۇل جەردە پانتامەن ەمدەۋ ورتالىعىن اشۋ ماقساتىندا 55 مارال ساتىپ الىنىپتى. ارينە قۇپتارلىق جاقسى باستاما.

ال وبلىستىق «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ حابا­رىنشا, ءوڭىر اۋماعىندا ور­نالاسقان 340 سۋ قويماسىنىڭ با­سىم بولىگى يگەرىلمەگەن جانە زاڭ­دى تۇلعالارعا بەكىتىلىپ بەرىل­مەگەن. ءتىپتى وبلىستاعى كول­دەردىڭ, ونىڭ ىشىندە مارالدى دا بار, سۋىنىڭ تۇزدى نەمەسە­ تۇششى ەكەنىن ايقىندايتىن قۇ­جات­تارىنىڭ بار-جوعى بەل­­گىسىز. سوندىقتان, وڭىردەگى ءار كول­دىڭ سيپاتتاماسى,  سۋىنىڭ بيولوگيالىق قۇرامى تۋرالى قۇجاتتار قولدا بولۋى كەرەك. سودان  كەيىن  عانا كولدەر تابيعات پايدالانۋشىلارعا  بەكىتىلەدى. كولدەر كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرىلگەن سوڭ, ولاردىڭ مىندەتتەرى دە بەكىتىلەدى. ياعني, قوسىمشا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ, بيۋدجەت قازىناسىن تولتىرۋ, كولدى كۇزەتۋ جانە ونىڭ اينالاسىن تازا ۇستاۋ تالاپ ەتىلەدى.

سونداي-اق كولدەردى جالعا الۋ­شىلار جىل سايىن عىلىمي-بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قۇرت, شايان اۋلاۋ كولەمىن ءبىلىپ وتىرۋلارى قاجەت. بۇل جالعا الۋشىلارعا كول تۇبىندەگى ارتەميا-سالينا قۇرتىن بەي-بەرەكەت اۋلاماۋ­دى, تۇزدى سۋ­دى بولاشاق ۇرپاققا جەتۋى ءۇشىن ساقتاۋدى قاتاڭ مىندەتتەيدى. ياع­ني, ءار كولدىڭ ماڭىنان تۋريزم مەن دەمالىس, ەمدەۋ ورتالىعىن اشۋ­شىلار ءۇشىن اۋەلى  كولدىڭ ءوزىن تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, جەرگىلىكتى  جاعدايمەن تانىسىپ الىپ ىسكە كىرىسكەن دۇرىس دەگەندى ەسكەر­تەدى. ال ينۆەستور اۋەلى كولدى, ودان كەيىن كول تۇبىندەگى جەردى زاڭداستىرۋى قاجەت. مارالدى كولى­نىڭ اۋماعى 5,5 مىڭ گەكتار بولسا, بۇل اۋماقتىڭ ءوزى پاۆ­لودار مەن شارباقتى اۋداندارىنا تيەسىلى. قاراپايىم  جۇرت تۇز­دى كولدىڭ ەم-شيپاسى ءۇشىن با­رادى دەيمىز. ەكىنشى جاعىنان قوي­لارىن كولدەگى تۇزعا تۇسىرەتىن شارۋاشىلىقتار دا بار كورىنەدى. «ويتكەنى مارالدى كولىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى مول. مۇنى ارنايى زەرتتەۋ دە دالەلدەپ وتىر», دەيدى وب­لىستىق كاسىپكەرلىك, ساۋدا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ماماندارى.

كولدىڭ جاعاسى تۋريزم, دەمالىس ورتالىعىنا  اينالماي جاتىپ-اق كۋرورت, ەمدەۋ ورنى سالىنادى دەگەن حابار تارادى. سول كەزدە وڭىردەگى مەديتسينا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ما­ماندارى مارالدى كولىنىڭ سۋى مەن تۇزدى بالشىعىنىڭ  باكتەريولوگيالىق قۇرامىنا ءالى  بالنەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇر­گىزىلمەگەنىن ايتقان-دى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە زەرتتەلگەنى دە انىق, رۇقسات بەرىلگەن بولسا, قا­زىر ول مويىلدى كۋرورتى سياق­تى جۇمىس ىستەپ تە تۇرار ەدى. ويت­كەنى كولدە اسا باعالى تابيعات باي­لىعى – قۇرت-شاياندار بار.

بىراق قازىردىڭ وزىندە كولدىڭ جا­عالاۋى دەمالىس ورنىنا – تۇز بالشىقپەن ەمدەلۋ ورنىنا اينالعانداي. كول سۋىنىڭ ەم­دىك قاسيەتتەرى كوپ ەكەنىن جو­عارىدا ايتتىق. شومىلىپ شىق­قان سوڭ دەنەگە جابىسقان اپپاق تۇز  كادىمگىدەي قىزدىرىپ, كۇيدىرەتىنىن بايقايسىز.   زياندى ما, زيانسىز با؟ بالشىقتى قانشا  مينۋت پايدالانۋ كەرەك, جالپى, قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگى جايلى  ەشقانداي  اقپارات جازىلماعان. سوندىقتان ساۋدا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ماماندارى جازعى ماۋسىم كەزىندە  بۇل جەردە دارىگەرلىك بولىمشەنىڭ ورنالاسقانىن, ءتىپتى قاداعالايتىن ارنايى دارىگەردىڭ بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. ال اۋىلدىقتار بولسا, «قاسيەتتى كول ءىشىن, ماڭايىن بىل­عاماڭدار, كولدىڭ يەسى بار, كۇز ايىندا كولدەن شىعادى, يەسى قاعادى. بۇل جەردە باتىرلاردىڭ مولالارى بار», دەپ ءبىزدى ساقتاندىراتىن. كول جاعاسىندا ءتىپتى ارتىق ءسوز اي­تۋعا قورقاتىنبىز. كول ماڭىن­داعى بايجىرىقتاعى زيراتتاردا سۇلتاندار جەرلەنگەن دەگەن دە اڭگىمە بار.

«كول جۇرتشىلىقتىڭ  ەمدەلۋ, دەمالۋ  ورنىنا اينالدى. اتا-بابا ارۋاعىن  قۇرمەتتەگەن حا­لىقپىز. سۇلتاندار سۇيەگى جاتقان كونە قورىمداردى قورشاۋ كەرەك, قاراپ, كۇتىمگە الۋ قاجەت  نەمەسە اۋىل زيراتىنا قايتا جەرلەۋ كەرەك», دەيدى ۇلكەندەر جاعى.

باستى ماسەلەمىزگە قايتا ورال­ساق, بىرىنشىدەن, مارالدىدان  ەمدەۋ ورنىن  اشۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات كەرەك. ەكىنشىدەن, كولدىڭ سۋ قۇرامىنا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرس­تارى باسقارماسى وسى ماقساتقا مۇد­دەلى باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە جۇمىس جاساعان. ۇشىنشىدەن, ساۋىقتىرۋ نىساندارىنا قويىلاتىن سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس, كولدىڭ ەمدەۋ الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن سۋ مەن سازدىڭ زەرتحانالىق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋگە مەديتسينالىق قورى­تىن­دى بەرىلەدى. وسى ماقساتتا س.تور­ايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دە عىلىمي قىز­مەتكەرلەرى شاقىرىلىپتى.

ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋستارى باسقارماسى مارالدى سۋىنا تالداۋ جاساۋ ءۇشىن سىنامالاردى قاراعاندى قالاسىنىڭ زەرتحاناسىنا جىبەرگەن. زەرت­حانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جەسى بويىن­شا اككرەديتتەلگەن عىلىمي ۇيىمدار ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قاراعان سوڭ عانا قورىتىندى بەرە الادى. مەديتسينالىق قورىتىندىنى العاننان كەيىن كول ەمدەلۋگە ارنالعان سۋ نىساندارىنىڭ تىزى­مىنە ەنەدى.

بىراق جەرگىلىكتى باسقارمالار ء«بىز كولدەن الىنعان سىنامالاردى ءتيىستى ورىندارعا جىبەردىك. بىزگە الماتىداعى  ينستيتۋتتان جەتكەن قورىتىندى الدىن الا تەكسەرىس ناتيجەلەرى عانا. تولىق ءارى ناقتى شەشىم جوق. كولدىڭ  سۋ قۇرامىنان ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت سىنامالار الىنۋى مۇمكىن. ءبىر رەت الىنعان سىناما ەشقانداي  نا­تيجە بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز بۇل ناتيجەلەر بارىسىن شار­باقتى اۋداندىق اكىمدىگىنە دە جىبەردىك. ەندىگى ماسەلە كولدىڭ يەسى – مەردىگەر ۇيىم ءارى قاراي  كولدىڭ سۋىن, تۇزىن, بالشىعىن, باتپاعىن  پايدالانۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلەمەن  وزدەرى اينالىسىپ, زەرتتەۋدى تولىق  جۇ­زەگە اسىرۋلارى قاجەت» دەيدى.

قورىتا ايتقاندا, ادامدار تۇزبەن, سازبەن, باتپاقپەن ەمدە­لەمىن دەپ ء جۇرىپ, ودان كەرى اسەرى الۋى دا ابدەن مۇمكىن. ەكىنشىدەن, تابيعات بايلىعىن, قورشاعان ورتانى قورعاپ قانا قويماي, ساقتاپ قالۋ مىندەتى تۇر. ...ال قازىر ءبىزدىڭ مارالدى كولىنىڭ جاعاسى مازاسىز. ويتكەنى تۇزبەن, باتپاقپەن ەمدەلەمىن دەۋشىلەر كوپ...

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار وبلىسى,

شارباقتى اۋدانى