ەجەلگى باركۋاب قالاسىنىڭ ورنى تابىلدى

العاشقى كەزدە اتالعان اۋىلداعى كونە قالا ورنىنا ارحەولوگتەر بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە ورتا عاسىرلاردا ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان قالا ورنىنان قىتايدان اكەلىنگەن قىش ىدىستار مەن باسقا دا قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان ەدى. جالپى, باركۋاب قالاسىن كەزىندە جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپە­دي­تسياسىنىڭ جەتەكشىسى ا.بەرنشتام زەرتتەگەن. سونىمەن قاتار كاللاۋر ءوز ەڭبەك­تەرىندە بۇل جەردى يركۋت دەپ اتاپتى. اراب تىلىنەن اۋدارعاندا كونە قالانىڭ ەكى اتاۋى دا تەرىس دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. 

بۇگىنگى تاڭدا كونە باركۋاب قا­لاسىنىڭ ورنىنان تابىلعان ءبىزدىڭ داۋ­ىرىمىزگە دەيىنگى ءىى جانە ءى عاسىر­لار­عا تيەسىلى زاتتار عالىمداردىڭ قى­زى­عۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. تابىل­عان دۇنيەلەر زەرتحانادان ءوتۋ ءۇشىن جاپونياعا دا جىبەرىلىپتى. بۇگىندە تاريحشىلار ءتيىستى رۇق­سا­تىن الىپ, كونە قالا ورنىندا قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. ال جامبىل وبلىستىق تاريحي-ما­دەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قال­پىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسى تاريح جانە ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى, ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ساۋران قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتا عاسىرلىق باركۋاب قالاشىعىنىڭ استىندا ءبىزدىڭ داۋى­رىمىزگە دەيىنگى ءىى جانە ءى عاسىر­لارداعى قالا جۇرتى بولۋى بەك مۇمكىن.

– ءبىز 6-8 مەتر تەرەڭدىكتەگى كو­لەم­­دى الىپ, سولتۇستىك باتىس جاق­تى توبەدەن تومەن قاراي قازا­مىز. قازىر قازۋدى جوسپارلاپ وتىر­عان اۋماقتا ون جەتى ادامنىڭ مۇر­دەسى بار ەكەن. ولاردى قازىپ الىپ, مارقۇمداردىڭ سۇيەگىن باقا­لى اۋىلىنداعى زيراتقا قايتا جەرلەيمىز. ال ءاربىر قازىلعان قاباتتى, ونىڭ توپىراعى مەن وسى جەردەن تابىلعان قۇندى دۇنيەلەردى جەكەلەپ زەرتتەيتىن بولامىز. جەر قىرتىسى ارقىلى قالانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىن انىقتايمىز. بۇل قالانى كەزىندە ۇلى جىبەك جولى بويى­مەن تاراز قالاسى ارقىلى يسپيدجابقا قاتىنايتىن جول بويىن­­داعى ءىرى ساۋدا ورتالىعى بول­عان دەۋگە تولىق نەگىز بار, – دەيدى ساۋران قاليەۆ. 

قالاشىق ورنىندا وتكەن عاسىر­دىڭ الپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن اۋىل تۇرعىندارى جەرلەنىپ كەلگەن. ونىڭ جانىندا چەشەن ۇلتى وكىل­دەرىنىڭ دە زيراتى بار. باقالى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قۇليباي سادىقوۆ اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, بۇل ارا كەزىندە جىلقىشىتوبە اتال­عان ەكەن. ال جاۋگەرشىلىك زا­مان­دا بۇل جەر قاراۋىل توبە بو­­لىپتى. جانىندا تەرىس وزەنى اعىپ جاتىر. بۇرىن تەرىس وزەنىنىڭ جا­عا­سى نۋ توعاي بولسا, بۇگىندە ونىڭ باسىم بولىگى وتالىپ كەتكەن. اۋىل اقساقالدارى تەرىس-اششى­بۇ­لاق سۋ قويماسى سالىنعانعا دەيىن تو­عايدىڭ قاراتاۋعا دەيىن جالعاسىپ جات­قانىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي توق­سانىنشى جىل­دارداعى قيىن كەزەڭدە جۋالى اۋدا­نىنىڭ نۇرلىكەنت, تەرىس جانە باقالى اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى قالىڭ توعايدىڭ اعاشتارىن وتىنعا پايدالانىپتى. دەگەنمەن ءبىر زا­مانداعى ۇلكەن توعايدىڭ شاعىن كورىنىسى بۇگىندە ساقتالعان.

جۋالى اۋدانىنىڭ اكىمى باقتيار كوپبوسىنوۆتىڭ ايتۋىن­شا, باركۋاب قالاسىنىڭ ورنىن قازۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 10 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. سو­نىمەن قاتار 30 ميلليون تەڭ­گەگە اۋدان ورتالىعىنان مۋزەي اشىلادى. 

– وتانسۇيگىشتىك سەزىم تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەتتەن باستالادى. كەلە­شەك ۇرپاق تاريحىمىزدى ءبى­لۋى ءتيىس. وسى ورايدا بۇل ارحەو­لو­گيالىق قازبا جۇ­مىس­تارىنىڭ پايداسى كوپ دەپ بى­لە­مىن. بۇل جۇ­مىستار ەلباسىنىڭ «بو­لا­شاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­­­دارلامالىق ماقالاسىنىڭ نە­گى­زىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا, – دەيدى اكىم.

حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى

جۋالى اۋدانى