ءبىز بالا كەزىمىزدە ساعىم قۋىپ وستىك. ول دا اندا-ساندا ءبىر كورىنىپ, الىستاپ جوق بولىپ كەتەتىن. سوڭىنان ءبىر توپ بالا ايعايلاپ جۇگىرىپ, ۋلاپ-شۋلاپ, كورگەنىمىزگە ءماز بولاتىنبىز. ساعىمنىڭ ىشىنەن بيىك ۇيلەر, الىپ شاھار كورەتىن ەدىك. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, قازىر استانا كەلبەتىن كورگەن سايىن سول ساعىم ورتاسىنان بايقايتىن, قىزىلدى-جاسىلدى جارقىراپ كورىنەتىن الىپ شاھار ەسىمە تۇسەدى. قىزىقتى قاراڭىز, بۇل كۇنى مەن سول ساعىمدى كەزدەستىرە الماي ءجۇرمىن. ايتپەسە, سول دالا, سول جول, سول ەل. ادامدارعا بولاشاقتى كورسەتەتىن ساعىمنىڭ جوعالۋىنىڭ سىرى نەدە؟ مەنىڭشە, ءبىز كورگەن سول ساعىم استانا بەينەسىندە اقيقاتقا اينالدى. قالا شىندىققا اينالىپ, ساعىم جوعالدى.
بابالارىمىز ۋايىم ەتكەن الماعايىپ زاماندى باستان وتكەردىك, اشارشىلىق كەزەڭىندە قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى قىرىلدى, قاسىرەتكە تولى حح عاسىردى باستان وتكەرىپ, تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى جابىلدى. قيىنشىلىق بولادى دەپ ايتىلعان وسى جىلدار ساق ۇرپاعىنىڭ, ياعني ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋىمەن اياقتالدى. ەندى قايعىراتىن ءومىر قازاق باسىنا كەلمەيدى. وعان ەلدىڭ جۇرەگىنىڭ زاڭدى ورنىنا كوشۋى, سانامىز جاڭعىرىپ, باتىس پەن شىعىس اراسىنا التىن كوپىر بولىپ وتىرعانى ايقىن دالەل. استانامىزدىڭ اقمولاعا اۋىسۋى تۇتاس ەلدىڭ دامۋىنا جاڭاشا سيپات بەرىپ, وسى جىلدار بويى سانا جاڭعىرۋىنىڭ وزەگىنە اينالدى.
ءبىز مۇسىلمان تاربيەسىن الىپ ەرجەتتىك. ول كەزدە اقساقالدارىمىز, قاريالارىمىز ءجيى باس قوسىپ, شەجىرە تاراتىپ, ەلدىكتىڭ اڭگىمەسىن كوتەرەتىن ۇزاق اڭگىمەلەرگە كەتەتىن. جاس بالا بولساق تا, سولاردىڭ ەرتەك سەكىلدى اڭگىمەلەرىن جاندارىنا جانتايىپ جاتىپ, قىزىعا تىڭداپ, ۇيىقتاماستان تاڭدى-تاڭعا اتىراتىنبىز. مىنە, قازىر ءبىز سول قاريالاردىڭ جاسىنا كەلدىك. استانادا وتكىزىلىپ جاتقان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردا الەمگە قاتىستى شەشىمدەرگە قول قويىلىپ, قازاقستانعا بۇكىل قوعامداستىق قۇرمەتپەن قارايتىنىن كورگەندە, ورىندالماستاي كورىنەتىن باستامالاردىڭ شىندىققا اينالىپ جاتقانىن تۇسىنگەندە سول اقساقالدارىمىز ايتىپ وتىراتىن اڭگىمەلەردىڭ نەگىزى بار ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى. ويتكەنى سول ەرتەگىلەر اقيقاتقا اينالىپ جاتىر.
باسىندا استانا كوشىن ارقاعا, ەل جۇرەگىنە بۇرۋ تۋرالى وي بارىنە تىڭ كورىنگەن ەدى. ءبىرى قولداپ, ءبىرى قارسىلىق تانىتتى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. ويتكەنى بۇل جىلدار نارىقتىق ەكونوميكا قازاقتىڭ قوس بۇيىرىنەن قىسىپ, ەل تۇرمىسى تومەندەگەن جىلدار بولاتىن. ساندىقتىڭ ءتۇبى كورىنىپ, تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ەيفورياسىندا جۇرگەن سول ۋاقىتتا وردانى كوشىرۋ تۋرالى اۋقىمدى جوبانى باستاۋ ارتىق سەكىلدى كورىنگەن بولار. ايتسە دە كوپتەگەن قيىندىقتارعا قاراماستان ەلباسى جاڭا استانا سالۋ تۋرالى ويىنان ءبىر اينىماي, تاباندىلىق كورسەتىپ, استانا قالاسىنىڭ اۋىسۋى تۋرالى ناسيحاتتى ۇزبەي, ارتىنا ەرگەن قالىڭ ەلىن كوندىردى.
ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وسى ستراتەگيالىق شەشىم گەوساياسات جاعىنان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوزقاراسىنىڭ كەڭدىگىن تانىتقان شەشىمدەرىنىڭ بىرەگەيىنە اينالعانىنا كوزىمىز جەتكەنىنە 20 جىلدان استى.
ەلدى باسقارىپ وتىرعان زيالى ازاماتتار قاۋىمى اۋەل باستان-اق استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى جوسپاردىڭ تۇپكى ماقساتىن وتە جاقسى ءتۇسىندى. ەل ىسىندەگى ماقسات ۇندەستىگى دەگەن وسى بولسا كەرەك, اتقا مىنگەن باسشىمىزدى ءبىراۋىزدان قوستاپ, بۇل يدەيانى بوداندىقتان كەيىنگى جاڭعىرۋدىڭ, اتا-بابالار اماناتىن ورىنداۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە بايانداپ ناسيحاتتاي جۇردىك. ەلباسى باستاپ, ارتىنا ەرگەن قالىڭ ەلى قوستاعان سول تاريحي تاڭداۋدىڭ بۇگىندە شىن مانىندە ۇلتتىق يدەيامىزعا, قازاقتىڭ الەمدىك برەندىنە اينالعانىنا جىل وتكەن سايىن كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. ەسىمدە, بۇل جوسپار 1993-1994 جىلداردان باستاپ قوعام تالقىسىنا تۇسە باستادى. باسىلىم بەتتەرىندە, باسقوسۋلاردا, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىندا قىزۋ تالاستار ءجۇردى. بۇگىنگى كۇن بەلەسىنەن اسقان اسۋىمىزعا كوز تاستاسام, ەگەمەن ەلدىڭ كەلەشەگىن جاڭا استانادان باستاۋ تۋرالى باستامانىڭ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەنى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلباسىنىڭ ءوزى ۇسىنۋى ونىڭ بارىمىزدەن بىرنەشە قادام الدا جۇرەتىندىگى, كەمەڭگەرلىگىنىڭ كورىنىسى بولعانىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.
قازاقتا دا الەم ەلدەرىندەگى سياقتى تالاي استانا اۋىسقان. سول كوشتىڭ سوڭى ارقا توسىندەگى ارۋ استاناعا كەپ توقتاعالى دا ءبىراز جىل ءوتىپتى. 20 جىل بويى ساۋلەتى ارتقان جاس قالا تاريحتا وزىنەن بۇرىن وتكەن وردالاردىڭ ءسان-سالتاناتىن الدى. ۇشقان باعىن قوندىرىپ, سولاردىڭ ىزىنە ءتۇستى, قالىپتاستى, بۇعاناسى بەكىدى. ءار كوشتىڭ وزىنە لايىقتى اۋىرتپالىعى بولدى دەسەك تە, سول 20 جىل بۇرىنعى كوشتىڭ ارقالاعان جۇگى اۋىر بولعانىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. كۇنى كەشەگىدەي ەسىمدە, ارۋ الماتىنى قيماي قوشتاسا ارتتا قالدىرىپ, بابالار اماناتى مەن كەلەشەكتىڭ تالابىن ۇشتاستىرعان ءۇمىتتى ارقالاپ ەل رامىزدەرىن الىپ ۇشقان ۇشاقتىڭ سول كەلىسى بارىمىزگە قۇتتى بولدى. ەلدىگىمىزدى تۇگەندەپ, ۇلتتىڭ بىرلىگىن قۋاتتاندىرامىز دەپ ۇشقان سول كوشتى ويلاسام ءالى كۇنگە كوڭىلىم تولقيدى.
استانا تۋرالى ويدى تەرەڭىرەك وربىتەر بولساق, قازاق مەملەكەتتىلىگى تۋرالى ايتپاسقا بولماس. ونىڭ تامىرى قاتپارلى تاريح قويناۋىنا كەتەدى. ولاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتسەك. 511 جىلى ۆيزانتيا يمپەراتورى يۋستين ءىى پاتشا ساق دالاسىنا دالا زاڭى بويىنشا رەسمي ساپارمەن قىزمەتشىلەرىن جىبەرەدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولعان مەناندر پروتەكتور ەسىمدى تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدىڭ وزىندە تۇركى قاعاناتىندا ونداعان قالالار بولعان ەكەن. ال 630 جىلى قىتاي ساياحاتشىسى سيۋان-تسزان دا شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ اراسىندا وننان اسا قالالار بولعانىن ناقتىلايدى. اراب گەوگرافى يبن حاۋكال «حۋدۋت ال-ادام» اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ بۇل اۋماقتى قالاي ارالاعانىن, ەلدە 25-تەن اسا قالا مەن ورتالىقتار بولعانىن سۋرەتتەيدى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى بەلگىلى قالالاردىڭ ىشىندەگى ەسكى استانالاردىڭ ءبىرى – تاراز. زەمارح پەن مەناندر جازىپ قالدىرعان كونە قولجازبالاردا ەستەمەس قاعاننىڭ يۋستين پاتشا جىبەرگەن دەلەگاتسياسىن ەل استاناسى وسى تاراز قالاسىندا قارسى العاندىعى تۋرالى مالىمەت بار. قاعان ەلشىلەردى مىڭبۇلاقتاعى جاز جايلاۋىندا ءۇش كۇن كۇتكەن ەكەن. ولار ارقايسىسى اتشاپتىرىم جەردى الىپ جاتقان ءۇش شاتىردىڭ ساۋلەتى بىرىنەن-ءبىرى اسقانىن جازىپ كەتەدى. «وركەنيەتتىڭ ءبارى ۆيزانتيادا دەپ جۇرسەك, مۇنداعى التىن قۇستار مەن التىن اعاشتار, اسقان ونەر مەن رۋحانيات ورداسى وسى ەل ەكەن. بىزدەن دە وزعان كەرەمەت ەل بار ەكەن» دەپ تاڭعالا جازادى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا استانامىزدىڭ وشپەس تاريحي ءتۇبىنىڭ بار ەكەنىن, بابالار تەكتىلىگىنىڭ, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ماڭگىلىك دالەلدەرى.
كەڭەس داۋىرىندە جاڭساق كوشىرىلگەن تاريحي كىتاپتاردا ساق-عۇن زامانىنداعى قازاق استانالارى دەپ ادەيى قۇم-ءشول جاقتاردى جازىپ قالدىرعان. بۇل سانانى شايۋدىڭ ءبىر ءادىسى. سەبەبى قازاقتىڭ قاي استاناسىن الىپ قاراساق تا, ولار ورنالاسقان ايماقتاردى زەردەلەسەك, حان وردالارىنىڭ ەڭ كۇيلى, شىرايلى, سىيلى, ادەمى جەرلەردە بولعانىن كورەمىز. كەڭەس داۋىرىندە تاريحي قولجازبالار تۇپنۇسقادان شالا اۋدارىلىپ, قازاقتاردىڭ قولىنداعى اراب تىلىندە جازىلعان كىتاپتار قۇران دەپ تارتىلىپ الىندى. وسىلاي تالاي تاريحىمىز قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالدى. وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش, ارينە. دەگەنمەن, ولاردىڭ ىزدەرى ەۋروپادان, اراب تاريحشىلارى جازبالارىنان, قىتاي جىلنامالارىنان تابىلۋدا.
سول تاريحي دەرەكتەردەن بۇرىنعى استانامىز الماتى ۇلى تاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان قالا ەكەنىن بىلەمىز. بۇل تاۋ كەزىندە ءتاڭىرى تاۋ دەپ اتالعان. شىڭىنىڭ اتى ءحانتاڭىرى. سونداي-اق قازىرگى الماتى مەن ەسىك قالاسىنىڭ اراسىندا ءتورت استانا ورنالاسقانى تۋرالى دەرەكتەر قالعان. زامانىندا ەكى التىن وردا سول جەردى مەكەن ەتتى.
وسىنداي تەرەڭ تاريحي تامىرى بار قازاق مەملەكەتى 150 جىلدىق بوداندىق پەن قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن باق تايعان, قيىنشىلىق كورگەن كەزەڭدەردەن ەسىن جيىپ, ەتەگىن جاپقان تۇستا ەل تىزگىنىن قولعا العان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بابالار تاريحىنا باس يە وتىرىپ, قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرىپ, ورلەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سول باياعى ەۋروپانى ءۇش رەت العان, الەمنىڭ تورتتەن بىرىنە ءامىرىن جۇرگىزگەن تەكتى بابالارىمىز سەكىلدى مەملەكەتتى تۇلەتىپ, الەم ساناساتىنداي جاعدايعا جەتكىزدى. بىلەك كۇشىمەن ەمەس, بىلىمىمەن, كەمەڭگەرلىگىمەن الدى. بۇگىنگى كۇننىڭ بەلەسىنەن قاراسام, ەلباسىنىڭ شەشىمىندە قازاقستاننىڭ جاڭا استانا سالۋى ەمەس, كەرىسىنشە استانانىڭ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى ءرولى باسىم تۇسكەن سياقتى كورىنەدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت, تاريحىنىڭ بەتى ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ كوشىرمەسى بولعان قازاقتىڭ بۇگىنگى كۇنى كوشپەلى حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز, «نومادپىز» دەپ ماقتانىشپەن ايتۋى جيىلەپ, سانگە ەنىپ بارادى. بۇل اپريوري دۇرىس نارسە ەمەس. بايلاپ قويعان دۇنيە ەمەستىگىن ەسكە سالىپ, ودان باس تارتاتىن ۋاقىت جەتكەندىگىن ايتقىم كەلەدى.
ىلگەرى زامانداعى بابالارىمىز وردانى كەمەڭگەرلىكپەن تاڭدادى. ارقاسىن تاۋعا بەرىپ, سىرتىمىزدان جاۋ شاپپاسىن دەپ, كەلسە بەتپە-بەت الدىمىزدان كەلسىن دەپ استانانى ءتاڭىرى تاۋ ەتەگىنەن سالعانى سودان بولۋى كەرەك. الايدا زامان وزگەردى. زامان الماسقان كەزدە تەحنيكانىڭ المايتىن, دۇشپاننىڭ قولى جەتپەيتىن جەرى قالمادى. ال ءبىزدىڭ كەڭ دالانىڭ ءبىر شەتى الىس قالدى. وعان كوز الارتىپ وتىرعاندار جەتكىلىكتى. قانداي زامان بولادى, ولار كۇشەيسە جەرىمىزگە تالاس تۋا ما دەگەن وي بولدى. مىنە, وسىلاردى ساراپتاي كەلە پرەزيدەنت تە بابالارىمىز سەكىلدى كەمەڭگەرلىگىن كورسەتتى. بۇل شەشىمدى جاريالاماس بۇرىن ەلباسى كوپتەگەن ەل اعالارىمەن اقىلداستى. سولاردىڭ قاتارىندا مەنىمەن دە وڭاشادا وي ءبولىستى. ونىڭ ەلگە يە بولۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىرىن ماقۇلداپ, ماقساتىمىزدىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنىپ, استانانى كوشىرۋ يدەياسىن بىردەن قولدادىم. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, بۇل كەزەڭ ەلدەگى قارجىلىق جاعدايدىڭ مۇشكىل ۋاقىتى. حالىقتا اقشا بولماي, نارىقتىق ەكونوميكا قىسپاعىنا تۇسكەن, تورىققان سىن ساعاتى ەدى. سوندىقتان ەشكىم بىردەن قولداي كەتكەن جوق. ءتىپتى قارسى بولىپ, جىلى ورىننان جىلجۋعا ىڭعاي بىلدىرمەدى. بۇل ورايدا ەلباسى الدىمەن حالىقپەن كەڭەسۋ ءۇشىن باسپاسوزگە استانانى كوشىرۋدىڭ استارىن, ونىڭ جاعىمدى تۇستارىن ساراپتاپ, ستراتەگيالىق جوبا رەتىندە جاريالادى. وسىلايشا, ناسيحات جۇمىستارى ارقىلى ۇلكەن جوبانىڭ تولعاعىن ءبىر ءپىسىرىپ الدى.
باسىلىم بەتتەرىندە ۇلكەن تارتىستار ءجۇرىپ, اقىرى كوشتى قامداۋ كەرەكتىگى ءبىلىندى. حالقىنىڭ قولداۋىن سەزىنگەن ەلباسى مەنى اقمولانى بايقاپ قايتۋعا جىبەردى. مەن بۇل كەزدە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە ەدىم. كەسىمدى ويدى ايتقانعا دەيىن اقمولا وڭىرىندە بولماعاندىقتان, استانا كوشى ارقاعا اۋاتىنى بەلگىلى بولعان سوڭ, ارنايى ساپارلاپ كەلدىم. سوندا بايقاعانىم, ەگەر استانا جاڭادان سالىناتىنداي بولسا, ەسكى عيماراتتارىن بۇزۋعا وبال بولاتىنداي ەشتەڭە كورمەدىم. بەلۋارىنان جەرگە كىرگەن ەسكى ۇيلەر, سىرىپ تاستاپ جاڭا قالا تۇرعىزۋعا ابدەن كەلەدى ەكەن. اقمولانى زەرتتەپ, ونداعى تىرشىلىكتىڭ جاي-جاپسارىن بىلگەن سوڭ, ەلباسى قابىلداۋىنا قايتا كىردىم. سول جولى پارلامەنتتىڭ كەلىسىمىن تەزىرەك الىپ, جەدەل تۇردە كوشۋىمىز كەرەكتىگىن جەتكىزىپ, بۇدان ءارى كۇتۋدىڭ ەش ءمانى جوقتىعىن ايتتىم. سونداعى ويىم, دالادا كيىز ۇيدە تۇرساق تا تەزدەتىپ بارىپ, مۇندا تۇسكەن قازاقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەيىك دەگەن وي ەدى. ءبىز بارعاننان كەيىن دە دۇنيە وزگەرەر. شىنىندا سولاي بولدى. جارتى جىلدان كەيىن كوشەدەن ەركىن كۇلگەن قازاقتىڭ داۋىسىن ەستىپ, تاۋبە دەدىك.
كوشتىڭ باسىن اتقارۋشى ورگاندار, مينيسترلىك قىزمەتكەرلەرى پويىزبەن باستادى. سودان سوڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوشتى. ودان كەيىن پرەزيدەنت ەلدى باسقارىپ وتىرعان ءبىر توپ ازاماتتارمەن بىرگە ارنايى ۇشاقپەن ۇشۋعا دايىندالدى. پرەزيدەنتپەن بىرگە مەملەكەتتىك رامىزدەر, ەلدىڭ نىشاندارى بىرگە ۇشاتىن بولدى. ەلباسى استاناعا شىعارىپ سالۋعا, اق جول تىلەۋگە كەلگەن حالىقپەن قوشتاسۋ اڭگىمەسىن وتكىزدى. كوزگە جاس كەلىپ, تولقىنىستى كۇي كەشتىك. ەلدىڭ ابىز اقساقالى, حالىق جازۋشىسى زەينوللا قابدولوۆ جينالعاندارعا بابالار داستۇرىمەن جول باتاسىن بەردى. سودان كەيىن كولىككە بەتتەدىك. بەتتەمەس بۇرىن مەن ىشىمنەن ەكى التىن ورداعا مەكەن بولعان بيىك, اسقار الاتاۋعا – ءتاڭىرى تاۋعا قاراپ تۇرىپ, كەشىرىم سۇراپ: «و, بيىك ءتاڭىرى تاۋ! سەنىڭ قاسىڭنان مەنسىنبەي كەتىپ بارا جاتقان جوقپىز. ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسى ىسكە بەل بۋدىق. بىزگە ۇلىقسات بەر», دەپ باسىمدى ءبىر ءيدىم.
مىڭ جارىم جىلدان استام تاريحى بار, قورعانداردا جاتقان 150-دەن استام پاتشالار ارۋاعىنان: «كەشىرىڭىزدەر, سىزدەردى تاستاپ كەتىپ بارا جاتقان جوقپىز, قازىرگى زاماندا ءجيى بولامىز. بىراق ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسىلاي ەتۋ كەرەك بولىپ تۇر. اق جول تىلەڭىزدەر بىزگە», دەپ ولارعا ءبىر باس ءيدىم. كوشىمىزگە اق جول تىلەگەن حالىققا قاراپ, ولاردان ءبىر كەشىرىم سۇرادىم. ء«بىزدى تاستاپ كەتىپ بارا جاتىر دەمەڭدەر, بۇل ەلدىڭ قامى», دەپ ءۇشىنشى رەت حالىققا باس ءيىپ, ۇشاققا وتىردىق. وسىلايشا كوك ءجۇزىن تىلگىلەگەن الىپ ۇشاقپەن ەلدىڭ ەلدىگىن بىلدىرەتىن نىشاندارىمەن بىرگە جاڭا استاناعا كەلىپ قوندىق. اقمولا ءبىزدى جايماشۋاق اشىق كۇنىمەن, سامال جەلىمەن قوش كەلدىڭىزدەر دەگەندەي, ماڭدايىمىزدان وپكەن تازا لەبىمەن قارسى الدى. ءسويتىپ ارقانىڭ توسىندە جاڭا ءومىر باستالدى. دۇشپان كۇيىنىپ, دوس سۇيىنەتىندەي ءىس بولدى. ەندىگى جەردە «اللا وسىعان شۇكىر, وسىنى كوپ كورە كورمە», دەپ جالبارىنايىق. بولماعاندى بولدى دەمەيىك, تولماعاندى تولدى دەمەيىك. جەردىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىنە اللانىڭ كوزى ءتۇزۋ بولعاي!
ومىربەك بايگەلدي,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى