وتكەن جىلى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ رەسمي قورىتىندىسى جاريالاندى. وسىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە كوز ءجۇگىرتە وتىرىپ, ءبىراز تۇيىندەر جاساۋعا بولاتىن سەكىلدى. ويتكەنى, بولجامدى ءسوز, قۇرعاق دولبار ەمەس, ناقتى سانعا جۇگىنە وتىرىپ ايتقان پىكىردىڭ ءۋاجدى بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مۇنداعى ساندىق دەرەكتەردىڭ ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن اڭعارتۋدان وزگە, تىلدىك, دىلدىك كورسەتكىشتەرىن دە انىقتاۋعا تيگىزەر سەپتىگى مول.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ءمالىمدەۋىنشە, قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 10458 مىڭ ادامعا جەتىپ, جالپى حالىق ۇلەسىنىڭ 63,9%-نا سايكەس كەلگەن. ارينە, بۇل قۋانۋعا بولاتىن دەرەك. ون ميلليوننان اسىپ, وردالى ەلگە اينالدىق دەگەن وسى. قاي كەزدە دە كوپتىڭ اتى كوپ. بۇعان ەلىمىزدە مەكەندەپ جاتقان تۇركى تەكتەس ۇلت وكىلدەرىن قوسىڭىز. سوندا 70 پايىزدان ەركىن اسىپ جىعىلامىز.
ساناق بارىسىندا ءدىني نانىمىن كورسەتكەندەردىڭ 70,2%-ى يسلام, 26,2%-ى حريستيان, 0,1 %-ى بۋدديزم دىنىندە ەكەندىگىن راستاعان. دىنگە سەنبەيتىندەر 2,8% بولسا, ءدىني سەنىمىن كورسەتۋدەن 81,0 مىڭ ادام باس تارتقان.
وسىنداعى ساندىق دەرەكتەردى مۇرنىنان ءتىزىپ, تولىق كەلتىرىپ وتىرۋىمىزدىڭ ءمانى, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇرامى مەن ءدىني نانىمىنىڭ تىلدىك تۇتاستىققا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. 1989 جىلى انا ءتىلىمىزدىڭ جوعىن جوقتاپ, جاناشىر جۇرتشىلىقتىڭ ىجداعاتىمەن «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرعاندا دا الدىمىزدان قايتا-قايتا كولدەنەڭدەپ شىعا بەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى پايىزدىق ۇلەس سالماق ەدى. قۇلاشتى كەڭ سەرمەيتىن ساتتەردە كەيدە ەرىكسىز ىشتەن تىنۋعا تۋرا كەلەتىن. ارينە, بەرەكە ويلاعاننان, ەل تىنىشتىعىن كوزدەپ, كوپ نارسەنى اقىلعا جەڭدىرگەننەن. قۇدايعا شۇكىر, ونداي بەلەستەر ارتتا قالدى. پاراسات پەن پايىمعا سۇيەنۋدىڭ الماس قامالى جوق ەكەندىگىن ءومىر اركەز دالەلدەپ كەلەدى.
دەگەنمەن ءبىز الەمدىك ءتاجىريبەدەگى مىناداي اقيقاتتى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بەلگىلى ءبىر ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ پايىزدىق مولشەرى شەشۋشى فاكتور بولىپ سانالمايدى. قازاق ون پايىز بولسا دا, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءتيىس جانە ەلدىڭ بارشا ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانۋعا مىندەتتى. بۇل – حالىقارالىق ءتاجىريبەدە ابدەن ورنىققان قاعيدا. ءتاڭىر تىلەكتى بەرىپ, ءبىز بۇل كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ كەلەمىز. قالاي بولعاندا دا ەلىمىزدە تىلدىك احۋالدىڭ بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي وڭالعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. البەتتە, بۇدان كوڭىلدى مارقايتىپ, ارقانى كەڭگە سالۋ دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. كەرىسىنشە, قۇرعاق ۋاعىز بەن جىلاڭقى ۋايىمدى قويىپ, ەل يەسى, جەر يەسىنە جاراسار لايىقتى دەڭگەيدەن كورىنىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا ءتان ورەلىلىك تانىتۋىمىز قاجەت.
وسى ورايدا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قانداي بولۋ كەرەك, وعان جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك تۇرلەرى قانداي, بۇل تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن نەنى قولعا الۋ كەرەك, نەدەن باس تارتۋ قاجەت, قانداي قۇندىلىقتار مەن ولشەمدەردى ۇستانۋ كەرەك جانە ت.ب. ءتارىزدى ساۋالدار انداعايلايدى. مۇنداي ساۋالدار وتارلىق بۇعاۋىنان قول ءۇزىپ, ءتاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, بەتكە ۇستار باعىتىن ايقىنداپ جاتقان ەلدەردىڭ الدىنان شىقپاي قويمايدى. ەلدىڭ بۇدان كەيىنگى بەتالىسى مەن بولاشاعى دا وسى ساۋالدارعا قانداي جاۋاپتار تابا الۋىندا جانە سوعان سايكەس امالدار قولدانۋىنا بايلانىستى بولماق.
وسى ورايدا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا ءتان قاسيەتتەردى ءوز تاراپىمىزدان تىزبەلەپ كورۋدى ءجون كوردىك. بىزدىڭشە, ەڭ الدىمەن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ءوز انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى ءتيىس, ەكىنشىدەن ءتول تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىنە قانىق بولۋى, ۇشىنشىدەن, ءداستۇرلى ءدىني نانىمىنا بەرىك, تورتىنشىدەن, كەڭ ويلاپ, كەسەك پىشەتىن ءىرى بولۋى (كىنامشىلدىك پەن شىكامشىلدىك ءالسىز, از ۇلتتارعا ءتان قىلىق), بەسىنشىدەن, ءبىلىمدى ءارى ءوز ءىسىنىڭ كاسىپقوي شەبەرى بولۋى, التىنشىدان, رۋحى اسقاق نامىسقوي بولۋى ءتيىس. ءوزىنىڭ ءتول ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قادىرلەي العان ادام عانا وزگەنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ سەزىنىپ, قادىرىنە جەتە الماق. ويتكەنى, ءوزىن جارىلقاي الماعان ادامنىڭ ءوزگەنى جارىلقاي قويۋى قيىن. سوندىقتان دا ءوزىن سىيلايتىن ءاربىر ەل جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن قاسيەتتەردى جوعارى باعالاپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ۇستانىمىنا اينالدىرادى دەپ ويلايمىن.
بۇل ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ باس كەزەڭىندە تاريح ساحناسىنا شىعىپ, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جولىندا ايانباي ەڭبەكتەنگەن الاش ارىستارىن دا تولعاندىرعان. قازاق قايتسە ىرگەلى ەل بولادى دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «قازاقتىڭ ىرگەلى ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرۋى ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك. قازاق مىقتى, باي ءھام ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. مىقتى بولۋ ءۇشىن بىرلىك كەرەك, باي بولۋ ءۇشىن كاسىپ كەرەك, ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك. وسى ءۇش كەرەكتىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەپ ناقتى ءارى ايقىن تۇجىرىمداعان. اتالعان كەرەكتەر قازىرگى كەزدە دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويعان جوق.
ەندى جوعارىدا كەلتىرىلگەن قاسيەتتەردى قازىرگى قازاقتىڭ بويىنان تابا الامىز با دەگەن ءماسەلەگە كەلسەك, اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە قاقىمىز جوق. قازىرگى كەزدە قازاقتىڭ ەتەك-جەڭى جيىلىپ, ەڭسەسى تىكتەلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى سانا مەن قازىرگى سانانى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە, جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىز دە بار. ەندىگى ماقسات – جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەۋ, كەمشىلىكتەرىمىزدەن ارىلۋ بولعانى ءجون.
وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك وتى السىرەگەن كەزدە رۋح جاسيدى, قايرات قايتادى. كەمباعالدىق پسيحولوگيا باس كوتەرەدى. ەلىكتەۋشىلىك, وزگەنى زور, ءوزىن قور تۇتۋشىلىق, جاتتىڭ ىعىنا جىعىلۋشىلىق, وزگەنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن ءوزىنىڭ مادەنيەتىنەن ارتىق كورۋشىلىكتىڭ نەگىزىندە كەمباعال ءتۇسىنىك جاتىر. ال بۇل دەگەنىمىز ءاربىر كەۋدەدە سەنىمسىزدىك ۇياسىن سالادى دەگەن ءسوز.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن الماتى قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتەردەگى تىلدىك احۋالعا تالداۋ جاساعاندا, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ 70 پايىزدان استامىن قازاق بالالارىنىڭ تولتىرىپ وتىرعانىن كورىپ شوشىعانىم بار. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولعانىنا 19 جىل, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 17 جىل بولعاندا ورىن الىپ وتىرعان جاعداي! قازاق اتا-انالارىنىڭ ءالى كۇنگە ءوز بالالارىن ورىس ءتىلدى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە سۇيرەلەپ ءجۇرگەنىن كورىپ نە جىلارىڭدى, نە كۇلەرىڭدى بىلمەيسىڭ. بۇلاردىڭ ىشىندە ەلىم, جەرىم, ءتىلىم دەپ شەت ەلدەردەن ءوز وتانىنا ورالعان قانداستارىمىز دا كەزدەسەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىنىڭ استارىندا قازاق ەلىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمسىزدىك جاتىر. سەنىمسىزدىك پەن كۇمانشىلدىك جەگى قۇرت سەكىلدى. تۇتاس اعزانى ءىرىتىپ, ىشتەن ىدىراتادى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, ادامنىڭ وزىنە دەگەن, مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن ورنىقتىرۋ كەرەك. سەنىم ورنىققاننان كەيىن رۋح ويانادى, جىگەر شيرايدى, قايرات ارتادى. سوندا عانا قولعا العان ءىس ءونىمدى, بەرەكەلى بولادى. قول جەتپەس اسقاق ارماندار اقيقاتقا اينالادى. ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىندا اتقارىپ كەلە جاتقان ىستەرىن كوكتەي شولعاندا, ونىڭ ۇزىن-ىرعاسىنان وسىناۋ ارماندى اڭساردى اڭعارامىز.
دۇنيەدە ەڭ قيىنى – سانانى وزگەرتۋ جانە شىڭداۋ. سانا بارىنشا كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى. باياۋ وزگەرىسكە ۇشىرايدى. بۇل ونىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى. تاپتاۋرىنعا اينالعان قاتەلىكتەردىڭ ومىرشەڭ بولاتىنى دا وسىدان. سانانىڭ شۇعىل وزگەرۋىنە اسا ۇلكەن وقيعالار, زور سىلكىنىستەر اسەر ەتەدى. تابيعي ىرعاقتى اياڭمەن ءجۇرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قامتيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا قادام باسار قارساڭعا دەيىن اتقارىلعان ىستەردى ەلدىڭ ساناسىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرۋعا لايىقتاپ وزگەرتۋگە باعىتتالعان شارالار, ەلدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋ جولىنداعى ورەلى ىستەر دەپ باعالاۋعا نەگىز بار.
ايتارلىقتاي, حاندارىمىز بەن بەكتەرىمىزدى, باتىرلارىمىز بەن بيلەرىمىزدى, اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىزدى, عالىمدارىمىز بەن دارىندىلارىمىزدى ايتۋلى كۇندەرىنە وراي ارداقتاۋىمىز تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا, ەلدىك ءداستۇردى جالعاستىرۋعا ارنالعان يگى ىستەر دەپ بىلەمىز.
تاۋەلسىزدىك الىپ, توڭىرەگىمىزدى تۇگەندەي باستاعان شاقتاعى ءبىزدىڭ دە الدىمەن قولعا العان شارۋالارىمىزدىڭ باستىسى وسى ەدى. تالايلى تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى ارشىپ, ارداگەر ۇلدارىمىزدى حالقىمەن قايتا قاۋىشتىرۋ, كوكىرەگىنە ءسوز قونعان, ونەر تۇنعان ونەرپازدارىمىزدىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ, ەل باستاعان كوسەمدەرىمىزدى, ءسوز باستاعان شەشەندەرىمىزدى, نايزا ۇستاعان باتىرلارىمىزدى ەسكە الۋ سەكىلدى سان الۋان شارالار – وسى ماقساتتىڭ كورىنىسى ەدى. ەكونوميكالىق جاعدايىمىز قيىن, تۇرمىسىمىز شاتقاياقتاپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە وسىنداي قادامدار جاسالدى. بۇل – سانامىز ويانسىن, رۋحىمىز شالقىسىن دەگەن امال. بۇل ءىس ناتيجەسىز بولعان جوق.
دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن بار قازاقتىڭ باسى قارا شاڭىراقتا ءتۇيىستى. سونىڭ ارقاسىندا قانداستارىمىز وتانعا ورالىپ جاتىر. ەلگە ەل قوسىلسا قۇت دەگەن وسى ەمەس پە؟!
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن استانانىڭ ارقا توسىنە اۋىستىرىلۋى, استانا اتتى ساۋلەتى مەن ءسانى كەلىسكەن جاڭا قالانىڭ بوي كوتەرۋى, «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى سان مىڭداعان بالانىڭ شەت ەل اسىپ, الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزۋى, ت.ب. دۇنيەلەردىڭ بارشاسى دا قازاق قوعامىن ءوركەندەتۋدى, بولاشاعىن كەمەلدەندىرۋدى كوزدەگەن ارەكەتتەر ەمەس پە؟ ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ءالى دە وڭالا الماي تۇرعاننىڭ وزىندە ارنايى ءبىلىم باعدارلاماسىن ءتۇزىپ, تالاپتى شاكىرتتەردى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنا اتتاندىرۋى دا ەلباسىنىڭ ەل مەن جەرگە يە بولار وسكەلەڭ ۇرپاق قامىن ويلاعاندىقتان تۋعان قادام ەكەنى داۋسىز.
XXI عاسىر – ءبىلىم مەن عىلىم عاسىرى. اقىل مەن سانانىڭ, ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ باسەكەگە تۇسەر عاسىرى. ءبىلىمى اسقان ەل كوركەيەتىن, بىلىگى كەمشىن ەل كەرى كەتەتىن كەز دە وسى. بۇل الەم جۇرتشىلىعى مويىنداعان اقيقات. سوندىقتان دا ەرتەڭىن ويلايتىن, بولاشاعىنا ۇمىتپەن قارايتىن كوشەلى ەل, ەڭ الدىمەن, ۇرپاق ءتاربيەسىنە, شاكىرت بىلىمىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ەلباسىنىڭ بۇعان ۇنەمى نازار اۋدارۋى دا سوندىقتان دەپ بىلەمىز.
ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تىزگىنىن قولعا الىپ, ونىڭ القالى جيىنىن استانادا وتكىزىپ, ازۋلى ەلدەردىڭ باسشىلارىن جيناۋىمىز دا مارتەبەلى دە مەرەيلى ءىس بولدى. الەمدىك گەوساياسي كەڭىستىكتە ءوز ورنى الدەقاشان ايگىلەنىپ, حالىقارالىق احۋالعا ىقپالى ءجۇرىپ تۇرعان الپاۋىت ەلدەر ءۇشىن بۇنداي جيىن كەزەكتى شارالاردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. تاريحي ولشەم تۇرعىسىنان العاندا, ءتاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت وتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇنداي ءمارتەبەلى جيىن وتكىزۋى الىس-جاقىن ەلدەردىڭ قازاقستاندى مويىنداۋى, ساناسۋى دەپ تانىعان ورىندى, حالىقارالىق ساياساتتا ءوزىنىڭ دەربەس ورنىمەن بەلگىلى دەگەن ءسوز.
وسىندا اتالعان جايتتەردىڭ ءبارى دە جوعارىدا ءسوز بولعان مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا ءتان قاسيەتتەرىمىزدى نىعايتۋدان, ەل ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتۋدەن باستاۋ الىپ جاتقان يگى امالدار دەپ تانيمىز. ارينە, باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىسقالداپ شىعاتىنى داۋسىز. سەڭ بۇزىلدى, كوش قوزعالدى. ەندىگى بوگەتتەرگە بوي الدىرماس جاعدايعا جەتتىك. وسىعان تىلەكشى عانا ەمەس, تىزە قوسۋشى بولا الساق, تىلەكتى قۇدايدىڭ بەرگەنى.
شاما-شارقىمىز جەتكەنشە ەلدىكتى تانىتار, ەلدىككە باستار شارالار تۋرالى بىرقاتار ماسەلەلەردى قوزعادىق. دەسەك تە قانداي ءبىر ءىستىڭ ومىرشەڭ ءارى عۇمىرلى بولۋى ءۇشىن ول نەگىزىنەن جاستار تاراپىنان قولداۋ تابۋى ءتيىس ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. جاستاردىڭ ويىن قوزعاپ, جۇرەگىنەن ورىن الىپ, العا قۇلشىندىرماسا, بۇل ءىستىڭ اياعى سۇيىلاتىنى ءسوزسىز. قازىر ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ۋاقىتى وتكەن. جاستار – پراگماتيك. بار نارسەگە بايىپپەن قاراپ, ونىڭ ءتيىمدىلىگى, بەرەر پايداسى تۇرعىسىنان كەسىپ-پىشەدى. جالاڭ ۇران, جاداعاي ءسوز, داڭعازا اتتانعا بوي الدىرا قويمايدى. سوندىقتان ۇلتتىق مۇراتتارعا باستايتىن جوبالاردى قولعا العاندا, ونىڭ جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ويىنان شىعۋىن, جۇرەگىن ءيىتۋىن, العا قۇلشىندىرۋىن, ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن اۋقىمدى بولۋىن ەسكەرگەن ورىندى. ونىڭ شەشىمىن كورسەتۋ دە جەتكىلىكسىز. ناقتى ءىس قانا ماسەلەنى شەشەدى. قوعامدىق ۇيىمدارىمىزدىڭ قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالۋمەن عانا شەكتەلمەي, قول ءجاردەمدەرىن دە ىسىمەن كورسەتكەندەرى ابزال.
قازىرگى كەزدە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ولاردىڭ ىشىندە جاستار ۇيىمدارىنىڭ سانى ارتتى. الايدا بۇلاردىڭ قاتارىندا ءتىل, ۇلت ماسەلەسىمەن اينالىساتىندارى از. وسى كەزگە دەيىن ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى ءتىل ماسەلەسىنە باس قاتىرمايتىن. سوڭعى جىلدارى عانا قازاق جاستارىنىڭ بەلسەندىلىكتەرى ارتۋدا. «بولاشاق». «ءتىل جانە رۋح» دەگەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىستارى كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. سوندىقتان ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ, سالتىمىز بەن سانامىزدىڭ, ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ بولاشاعىن عۇمىرلى ەتەمىز دەسەك, جاستار ۇيىمدارىنىڭ وسى تاراپتاعى قاتارىن كوبەيتۋگە كۇش سالعانى ءجون. مەملەكەتتىك ورگاندار جاعىنان جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بولىنەتىن گرانتتاردى انىقتاعاندا وسىناۋ باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, بىزدەر ءۇشىن بولاشاق تۋرالى ءسوز – ءتىل مەن ءدىل, سالت پەن سانا, ءداستۇر مەن ءۇردىس, ءىلىم مەن ءبىلىم, ءتالىم مەن تاربيە, وسيەت پەن ونەگە, ادەبيەت پەن مادەنيەت سياقتى قازاق حالقى ءۇشىن اسا قاسيەتتى ۇعىمدار دەگەن ءسوز.
قاي كەزدە دە جۇيەلى, جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار عانا ناتيجەلى بولادى. ماقساتتىڭ ايقىندىعى, وعان جەتۋ جولدارىنىڭ دالدىگى كوزدەگەن ءناتيجەگە جەتكىزبەي قويمايدى. ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرى – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءورىستى بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋدىڭ ءبىرىڭعاي ولشەمدەرى بەلگىلەنۋى ءتيىس.
سول سەكىلدى ءبىز ءسوز بارىسىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قانداي بولۋى كەرەك, وعان قانداي مىندەتتەر جۇكتەلەدى دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە از-كەم ءوز ويىمىزدى ورتاعا سالۋعا تىرىستىق. بىراق بۇل ازدىق ەتەدى. وسى ماسەلەنى دە جان-جاقتى تالقىلاي ءتۇسۋ قاجەت. بۇل ايتىلعانداردىڭ بارلىعى دا ەلدىكتى, تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى كوكەيدە جۇرگەن ويلار. وي ويدى قوزعاسا, امالعا جول اشسا, ماقساتتىڭ ورىندالعانى.
ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.