باتىس قازاقستان ءوڭىرى كونە قولجازباعا تولى

باتىس قازاقستان ولكەسىندە يسلام ءدىنىنىڭ ماڭىزى مەن ىقپالى رەسەي بيلىگى ابدەن كۇشەيگەن ءحىح عاسىردا دا تومەندەگەن جوق. ما­سەلەن, باشقۇرتستان رەسپۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان «قىرعىز (قازاق) دا­لاسىنداعى مەشىتتەر مەن ءدىن يە­لەرى تۋرالى ۆەدوموست» دەگەن قۇجاتتا ءحىح عاسىردىڭ ورتا­سىندا تەك بوكەي ورداسىنىڭ وزىند­ە قىزمەت ەتىپ تۇرعان 128 مەشىت پەن وندا قىزمەت ەتەتىن 129 ءدىني لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. بۇل تۇلعالاردىڭ ءدىني ءبىلىمدى مەككەدە, ەگيپەتتە, ورتالىق ازياداعى جانە قازان مەن ۋفاداعى ءدىني ورتالىقتار مەن وقۋ ورىندارىندا العانى بەلگىلى.

ارينە, مەشىت-مەدرەسەلەرمەن بىر­گە يسلام قولجازبا مۇرالارى دا قاتار جۇرەتىنى اقيقات. قازاق دا­لاسىن ورمەكشىنىڭ تورىنداي قاپتاپ جاتقان مەشىت-مە­درەسە كىتاپحانالارىندا ءدىني-اعار­تۋشىلىق باسپا كىتاپتارى دا, قول­­جازبا شىعارمالار دا كوپ بول­عانىن بولجاۋعا بولادى. بۇل سوزى­مىزگە ءالى كۇنگە دەيىن ەل ىشىندە كەز­دەسەتىن كونە قول­جازبالار جانە ەستە­لىكتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارى دالەل.

جوعارىدا ايتىلعانداي, 1801 جىلى بوكەيحان نۇرالىحان­ ۇلىنىڭ باستاۋىمەن قۇرىلعان ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسى, ياعني بوكەيلىكتە يسلام ءدىنى ەرەكشە دامىدى. اسىرەسە بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا (1823-1845 جج) بۇل ايماقتا يسلام ءدىنى مەن تاتار مولدالارىنىڭ ىقپالى وتە كۇشتى بولدى. جاڭگىر حاننىڭ ءوزى دە دىنگە ەرەكشە ءمان بەردى, ونىڭ بيلىگى تۇسىندا وردادا كوپتەگەن مەشىتتەر سالىنعانى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە جاڭگىر حان ەل ىشىنەن جانە بۇقارلىقتاردان اراب, پارسى, تۇرىك تىلىندەگى قولجازبا كىتاپتاردى جيناتىپ, 1844 جىلى 17 جەلتوقساندا قا­زان ۋنيۆەرسيتەتىنە 60 كىتاپ تاپ­سىرعان. وسى قىزمەتى ءۇشىن جاڭگىر حان «قازان ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى» اتا­عىن العان. جاڭگىر حان اتالعان ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ شىعىس تىلدەرى بولىمىنە سىيلاعان كىتاپتاردىڭ 30-ى – اراب تىلىندە, 26-سى – پارسى تىلىندە, 4 كىتاپ تۇرىك تىلىندە بول­عان.

كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا مەشىت-مەدرەسەلەر تۇگەل جابىلىپ, ءدىني تۇلعالار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كەزدە, ءدىني ادەبيەتتەر دە جاپپاي جويىلدى. بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ اتەيستىك كۇ­رەسى مەشىتتەگى كىتاپتاردى جۇرت الدىندا ورتەۋمەن باستال­دى. مۇنى كورگەن حالىق كيەلى كىتاپ­تاردى جاسىرىپ, جەرگە كومدى, جۇرەك جۇتقاندارى ساندىق تۇبىنە تىقتى. ءسويتىپ  70 جىل بيلىك قۇرعان كسرو بيلىگى تۇسىندا بىرنەشە ۇرپاق اۋىسىپ, يسلامي قۇندى قولجازبالاردى ءتۇسىنىپ وقيتىن, كۇندەلىكتى پايدالانا الاتىن ماماندار تۇگەلدەي جوعالدى دەۋگە بولادى. ساقتالىپ قالعان ساناۋلى كىتاپتار, قۇندى قولجازبالار تەك كيەلى بۇيىم «اتانىڭ كوزى» رەتىندە مۋزەي ەكسپوناتى سياقتى جادىگەرلىك سيپاتقا ەنىپ ۇلگەردى.

– باتىس قازاقستان وبلىستىق تاري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى مۇس­تافا ىسماعۇلوۆتىڭ جە­كە قورىندا اراب جازۋلى 27 كى­تاپ جيناقتالعان ەكەن. بۇل كىتاپتار­دىڭ سيپاتتاما قۇجاتىندا «شى­­­­عىس ەرتەگىلەرى, اسپان دە­نە­­لەرى تۋرالى شىعارمالار» دە­لىنگەن. الايدا 2014 جىلى پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆ پەن شىعىستانۋشى ايتجان نۇرمانوۆا بۇل شىعارمالاردىڭ تاتارستان (قازان), تۇركيا (ىستانبۇل), ەگيپەت (كاير) ءۇن­دىس­تان باسپالارىنان شىققان ءدىني ادەبيەتتەر ەكەنىن انىقتادى. وسى قورداعى ەكى شىعارما – «كيتاب داحاري «مۋحتاسار رۋحايا» جانە احماد يبن مۋحامماد زيلي ءسيۆاتيدىڭ «زۋبداد ءال-اسرار» اتتى قولجازبا كىتابى بولىپ شىقتى.

قازاقستانداعى يسلام قول­جازبا مۇرالارى دەگەندە, زەرت­تەۋشى عا­­لىمداردىڭ الدىندا تولىق يگە­رىلمەي جاتقان ۇلكەن ماسەلە – ەل ىشىندە, جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا ساقتالعان ادەبيەتتەرگە ارنايى توقتالماسا بولمايدى. جوعارىدا ايتىلعان كەڭەستىك رەپرەسسيادان عايىپتان تايىپ امان قالعان بۇل قۇندى قولجازبالار جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ەل ىشىنە ارنايى ەكسپەديتسيالار شىعارىپ, حالىقتى جاپپاي حابارلاندىرىپ, بۇگىندە توزىعى جەتكەن بۇل مۇرالاردىڭ كوشىرمەسىن الىپ قالۋ, ونى عىلىمي زەرتتەپ, تىزبەسىن جاساۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس.

مۇنداي قۇندى جازبالار ەل ىشىن­دە ءالى بار ەكەندىگىنە ءوزىمىز كۋامىز. ماسەلەن, 2015 جى­لى ورال قالاسىندا تۇراتىن حا­لىق ەمشىسى ناۋرىزعالي ورىن­عا­لي ۇلىنان ارىپتەسىم, جۋرناليست-ولكەتانۋشى نۇرتاس سافۋللين ارقىلى 210 بەتتەن تۇراتىن قولجازبا كىتاپ قولىمىزعا ءتيدى. كىتاپ يەسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىعارما حان ورداسى مەشىتىنىڭ مۇلكى, ءبىر جىلدارى مەشىتتە ءورت بولعان كەزدە ءبىر ادامدار امان الىپ شىققان. پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆ بۇل قولجازبا كىتاپتىڭ ءتىلى – ارابشا, تاقىرىبى لوگيكا, تەولوگيا ءپانى سالاسىندا ەكەندىگىن انىقتادى.

ەل ىشىندەگى كونە قولجاز­بالاردى ىزدەستىرگەندە, ەڭ الدىمەن وسى وڭىردە وتكەن ءدىن عۇ­­لا­مالارى, حازىرەت-يشاندار تۋ­رالى دەرەكتەردى جيناستىرىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارى مەن ءىزباسار شاكىرتتەرىمەن جولىعۋ قاجەت. بۇگىنگە دەيىن جەتكەن مۇرالاردىڭ نەگىزگى بولىگى وسى توپ­تاعى ادامداردىڭ قولىندا ساقتالعان. ماسەلەن, قاراتوبە وڭىرىندە 28 جىلعا دەيىن مەشىت ۇستاپ, كەڭەس بيلىگى ورناعان سوڭ قۋدالانعان, اسىل سۇيەگى الىس­تاعى ورىنبوردا قالعان جار­مان حازىرەت تولەكە ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىندا اتالارىنان قال­عان قۇران, بىرنەشە قولجازبا داپتەر ساقتالعان. قولجازبانىڭ كەيبىر پاراقتارىمەن سۋرەتى ارقىلى تانىسقان شىعىستانۋشى عالىمدار عاليا قامباربەكوۆ, سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى «بۇل داپتەرلەردى ارنايى مامانعا بەرىپ اۋدارتىپ, ىشكى ماعىناسىن اشۋعا بولادى» دەگەن پىكىر ايتقان. ويتكەنى حازىرەتتىڭ مۇرالارىن جۇيەلى زەرتتەۋ – ءداستۇرلى ءدىني تا­نىم­­نىڭ, بۇرىنعى قازاق قوعا­مىن­داعى شاريعي قۇقىق, ءدىني سالت-ءداستۇر ماسەلەلەرىنەن مول ماع­لۇمات بەرەدى.

ءدال وسىنداي قولجازبالار قاراتوبەلىك مۇقانعالي قىلىشوۆ (1895-1980), جاڭاقالالىق مەر­عالي مولدا قۇباشەۆ (1906-1992), استراحان وڭىرىندە وتكەن قۋان­عالي نابيەۆ (1909-1980) تاعى باسقا اقساقالداردىڭ ۇرپاق­تا­­رىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى. بۇل قولجازبالاردىڭ كەيبىرىنىڭ ەلەك­تروندى كوشىرمەسىن جاساپ, مامان عالىمداردىڭ قولىنا تاپسىردىق.

ارينە, ءوز زامانىندا مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ, اينالاسىنا رۋحاني ءىلىم تاراتقان عۇلامالار كوپ. باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى, بازارتوبە اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ۇلكەن مەشىت-مەدرەسە قالىپتاستىرىپ, وڭىردەگى بىرنەشە بۋىن ءدىن عۇلا­مالارىن, قوعام قايراتكەرلەرىن تاربيەلەگەن, ءوزى قاجىلىق ساپارىندا قاسيەتتى مەكەندە­ قازا بولعان ماۋلىمبەردى شەيح بايشەركەش ۇلى, 1844 جى­­لى نارىن قۇمىندا ءوز قار­جىسى­نا مەشىت سالدىرىپ, جاڭ­گىر حان­نىڭ بۇيرىعىمەن احۋن اتان­عان جۇردىبەك بازارباي ۇلى, سارىكولدە تۇڭعىش رەت قىزىل كىرپىشتەن مەدرەسە سالدىرعان مۋنيان حازىرەت ءۋان ۇلى (1825-1925); بۇكىل اۋلەتىمەن مەككە-مەدينەنى زيارات ەتىپ, قاجى اتانعان ازەرباي شەيح تۇ­مان ۇلى (1828-1908), جىم­پيتى وڭىرىندە تالاي بۋىن ءدىن قايراتكەرلەرىنە ۇستاز اتانعان سۇيىنىشقالي شەيح (شۇيەكە حازى­رەت) وتەمىس ۇلى, اتى اڭىزبەن استاسىپ كەتكەن جۇبان مولدا جۇردىبەك ۇلى (1834-1923), 1905 جىلى قازاق جەرى مەن ءدىنىنىڭ قامى ءۇشىن ءبىر توپ يشان-حازىرەتپەن بىرگە پەتەربورعا, پاتشا اعزامعا حات جازعان احمەتجان مولدا باي­مۇ­حامەد ۇلى, ونىڭ ۇلى, بەلگىلى الاش قايراتكەرى قايىرشا احمەتجان ۇلى, تايپاق وڭىرىندەگى توعايباي حازىرەت قارساقباي ۇلى (1838-1904), قاراتوبەلىك ەدىگە يشان شىمىر ۇلى (1850-1926), كۇنباتىس الاشوردانىڭ رۋحاني كوسەمى قۋاناي حازىرەت قوس­داۋلەت ۇلى, (1863-1937), ءراش يشان مۋنيان ۇلى (1865-1935), ءدىن قايراتكەرى, 1916 جىلعى حا­لىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى قاجىعالي ماۋلىمبەردى ۇلى (1869-1919), جايىق بويىندا كوپ ساندىق كىتاپ كومبە جا­سىرعان دەلىنەتىن كەرەي قالپە توعايباي ۇلى (1870-1924), ءۇندىنىڭ «كاليلا مەن ديمنا» اڭى­زىن قازاقشا سويلەتكەن عۇلاما عۇبايدوللا قالپە احمەت­ ۇلى (1873-1951), قاراتوبە وڭى­رىندە وتكەن قۇتقوجا حازىرەت قوزىكە ۇلى (1884-1951), 1930 جىلدارى رەپرەسسيا كەزىندە قۋ­دالانىپ, رەسەي جەرىندە باس­ساۋعالاعان قۇربانعالي حازىرەت قۋانىشقالي ۇلى (1890-1971), تايپاقتىڭ بەلگىلى حالىق ەمشىسى ارىستان مولدا جۇمالى ۇلى (1890-1976), ءوز زامانىنداعى تاريحي تۇلعالار, مەشىت-مەدرەسەلەر مەن ءدىن عۇلامالارى تۋرالى كوپ دەرەك قالدىرىپ كەتكەن ناۋ­قان مولدا ەسجان ۇلى (1891-1981), سوڭىنان اڭىز ەرگەن ءمات­نياز احۋن, جۇماعالي احۋن, با­زار­شولان وڭىرىندە ەكى مەشىت ۇس­تاعان, قاجىعا 5 مارتە بارعان, بەل­گىلى سۇگىر جىراۋدىڭ بالاسى شىمىر يشان جانە باسقا ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولى, قالدىرعان مۇراسى زەرتتەلىپ, ساراپتالعان ەمەس. ىندەتىپ ىزدە­سە, بۇلاردىڭ ۇرپاق­تارىنان, شاكىرت­تەرىنەن قۇندى دەرەك, قولجازبا مۇرالار تابىلۋى مۇمكىن. كەي­بىرىنىڭ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قورقىپ جاسىرعان كىتاپتارى مەن جاز­بالارى كومىلگەن, جاسىرىلعان ورىندارى تۋرالى دا دەرەكتەر بار.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مي­نيستر­لىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عى­لى­مي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتا­لىعى ۇيىمداستىرعان «قازاق­ستانداعى يسلام قولجازبا مۇ­را­لارى: زەرتتەۋ-زەردەلەۋ, ساق­تاۋ-جاڭعىرتۋ جانە ماماندار دا­يىنداۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىق­ارالىق سەمينار دەر كەزىندە ۇيىم­داستىرىلعان, وتە وزەكتى ماسەلەنى كوتەرگەن جيىن دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز – ەل ىشىندە, جەكە قورلاردا ساق­تالعان كونە قولجازبالاردى انىق­تاۋ, كوشىرمەسىن جيناق­تاۋ, سارالاۋ جۇمىسىنا قازاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسىنىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرى, ولكەتانۋشىلار, مەكتەپ پەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اتسالىسۋى قاجەت.

سونداي-اق ءار وڭىردە اراب­ جازۋىن وقي الاتىن مامان­ شىعىس­تانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ماڭىزدى ءىستى بىرگە قولعا السا, ناتيجەلى بولار ەدى. ەل اۋزىنداعى جانە ۇرپاقتارىنىڭ دەرەگىن پايدالانىپ, كونە قول­جاز­بالار كومىلگەن جەرلەرگە دە ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. تاعى ءبىر ۇسىنىس: ەل ىشىندەگى, جەكە قورلار­داعى يس­لام قولجازبا مۇرالارىن جيناقتاۋ, كوشىرمەسىن الۋ, قۇ­جاتىن راسىمدەۋدىڭ بىر­ىڭعاي ورتاق ۇلگىسى جاسالىنىپ, بۇل ىسپەن اينالىسۋشىلاردى شاعىن ادىس­تەمەلىك كۋرستان وتكىزسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

باتىس قازاقستان وبلىسى