ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارتۋ ماسەلەسىن قوزعاعان بولاتىن. مىنە, وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بولاشاق ماماندارعا تاڭداۋلى شىعارمالارمەن انا تىلىمىزدە تانىسۋعا, ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ جانە عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ دەپ قاراستىرىلعانى دا بەلگىلى.
ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى دە وسى ادامي كاپيتالعا قاتىستى بولىپ وتىر.
ادامي كاپيتال دەگەن نە؟ ادەتتە, كاپيتال دەسە ءبىزدىڭ ويىمىزعا قارجى, بايلىق, اقشا, قۇن, مۇناي, گاز, التىن ماعىناسىنداعى تۇسىنىك كەلەدى. ال بۇگىنگى كۇنى ادام كاپيتالى دەگەنىمىز – ادامنىڭ بويىنداعى ءبىلىمى, قابىلەتى, تاجىريبەسى, دانالىعى, ىسكەرلىگى, بۇگىنگى باسەكەلەستىك زامانداعى ونىڭ ادامدىق, كاسىبي قۇندىلىعى. دەمەك, «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى بويىنشا الەمدەگى عىلىمي ءمانى جوعارى وقۋلىقتاردىڭ وزگە تىلدەن قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايىنداۋدا مول سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قۇرىلىپ, قازىرگى تاڭدا 18 وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار كىتاپتاردىڭ 42 ەلدە 34 تىلدە 47 ميلليون دانامەن جارىق كورگەنى دە ەسكەرىلدى. قۇندى وقۋلىقتاردى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا اۋدارىپ جانە تەگىن تاراتۋ – تەڭدەسى جوق تاجىريبە ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز قاجەت.
اۋدارىلعان وقۋلىقتاردىڭ ىشىندە پسيحولوگيا عىلىمى بويىنشا دەۆيد مايەرس پەن جان تۋەنجدىڭ «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا», ەلليوت ارونسوننىڭ «كوپكە ۇمتىلعان جالعىز. الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا كىرىسپە», دۋەين شۋلتس پەن سيدنەي ەللەن شۋلتستىڭ «قازىرگى پسيحولوگيا تاريحى» اتتى وقۋلىقتار پسيحولوگيا سالاسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەن ماماندار مەن وقىتۋشىلارعا جانە پسيحولوگيا ءپانىن ارنايى وقيتىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن اتالعان عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان.
اتالعان كىتاپتاردىڭ عىلىمي ماڭىزىنا توقتالا كەتسەك, بىرىنشىدەن, دەۆيد مايەرس پەن جان تۋەنجدىڭ «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا» وقۋلىعى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇزدىك پسيحولوگيالىق شىعارمالاردىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا» جەكە ءپان رەتىندە جوو-دا وقىتىلسا دا, بىراق وسىعان دەيىن قازاق تىلىندە الەۋمەتتىك پسيحولوگيا بويىنشا كەڭ اۋقىمدا جان-جاقتى قامتىلعان وقۋلىق جوقتىڭ قاسى ەدى. ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك پسيحولوگيا ەكى عىلىم سالاسىنىڭ الەۋمەتتانۋ مەن پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ بىرىگۋى نەگىزىندە پايدا بولعان پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى. دەمەك, الەۋمەتتىك پسيحولوگيا قازىرگى قوعامنىڭ قارقىندى دامۋىنا, ءارتۇرلى توپتاعى جەكە تۇلعانىڭ ءرولى مەن ورنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«الەۋمەتتىك پسيحولوگيا» وقۋلىعىنىڭ مازمۇنى ەرەكشە جانە تاراۋلارى, بولىمدەرى اۆتورلىق وزىندىك ءبىر مانەردە ورىندالعان. «ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, الەۋمەتتىك ورتادا بايقالاتىن, داميتىن, وزگەرەتىن پسيحيكالىق قۇبىلىستار الدىمەن مىسالدار ارقىلى سيپاتتالادى. وسىدان كەيىن ول تالدانىپ, نەگىزگى ۇعىمدارىنا انىقتاما بەرىلەدى; عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇستانىمى تانىستىرىلادى; قورىتىندى جاسالادى; ءتۇرلى ەكسپەريمەنت كەلتىرىلىپ, تۇسىندىرىلەدى; دەرەك كوزدەرگە سىلتەمە جاسالادى; بەينەلىك سۋرەت-كەستە-سىزبالار; تاپسىرما-سۇراقتار; قورىتىندى دا قامتىلادى».
سونىمەن قاتار بىزگە ۇسىنىلعان بۇل عىلىمي وقۋلىقتىڭ مازمۇنىنداعى پسيحولوگيالىق كەيبىر تەرميندەردى سينونيمدەرمەن بەرىپ, ءتۇرلى ماعىناسى بولاتىنى دا ەسكەرىلدى. مىسالى, «سەنىم» مەن «يلانۋ», «كوندىگۋ» مەن «مويىنسۇنۋ», «سەندىرۋ» ءوزارا ماعىنالاس بولعانىمەن, بۇل تۇلعا ەرەكشەلىكتەرىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا, مەحانيزمدەرىنە بايلانىستى تۇرلىشە انىقتالادى. سوندىقتان الەۋمەتتىك پسيحولوگيا عىلىمىنا جاڭا تەرميندەردىڭ ەنۋى دەپ ءتۇسىنىپ, سوزدىك قوردىڭ مولايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان پروفەسسور ق.ب.جارىقباەۆتىڭ «كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتۇرلى دەڭگەيدە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى شاكىرتتەردىڭ پسيحولوگيا نەگىزدەرىنەن ماعلۇماتى ماردىمسىز ەكەنى حاق. ويتكەنى, بۇل عىلىم سالاسى جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلماي كەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان شاكىرتتەرىمىز ويلاۋ, سويلەۋ مادەنيەتىنە شورقاق, مىنەز-ق ۇلىق, ەرىك-جىگەر, سەزىم سالاسىنان ساۋاتتارى تومەن بولعانىن جاسىرۋعا بولمايدى» دەگەن پىكىرىن باسشىلىققا الساق, تارجىمالانعان پسيحولوگيا وقۋلىقتارى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن قاتار, قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا دا قىزىقتى بولارى ءسوزسىز. سەبەبى بۇل وقۋلىقتار ادامنىڭ سىرتقى ورتاعا باعىنۋى, جاعدايعا مويىنسۇنۋى, ءوزىن-ءوزى اقتاپ الۋى, كوزسىز سەنىمگە ەرۋى, ۇناتۋى, اشۋعا بوي الدىرۋى, ۇگىت-ناسيحات جەتەگىندە كەتۋى سياقتى ماڭىزدى فاكتورلاردى ناقتى مىسالدار ارقىلى سارالايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك پسيحولوگيانىڭ عىلىمي سالا رەتىندە ۇستانىمدارىنىڭ جاي-جاپسارىن ءاتۇستى, جالپىلاما, ءۇستىرت ۇقپاي, وسى سالاداعى عىلىمي دەرەكتەردى ۇعىنا بىلۋگە جاعداي تۋعىزادى. سول سەبەپتى ۋنيۆەرسيتەت پەن ورتا وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ جاي اقىلشىسى, قولدان تۇسپەس كىتابى بولىپ قانا قويماي, رەتتى جەرىندە قامقورشى تالىمگەردىڭ يگى مىندەتىن اتقارار وقۋلىق بولادى دەگەن ويدامىن.
قاراس قازيەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى