بيىككە ورلەگەن سايىن جولدىڭ قيىنداي بەرەتىنىن تاۋعا شىققاندار مەن اسۋلاردان اسقاندار جاقسى بىلەدى. جىلدان- جىلعا دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىنداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنداعى ەڭ اۋەلگى مىندەت ەپتەپ قارجى تاۋىپ, بيۋدجەت جىرتىقتارىن بۇتىندەۋ بولاتىن. وعان قول جەتكىزدىك. مۇنان كەيىن ەكونوميكانى قورلاندىرۋ قاجەت بولدى. ول دا ساتىمەن جۇزەگە اسىپ, ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىق. ەندى الدىمىزدان زاڭدى تۇلعالار مەن قاراپايىم حالىقتىڭ قولىندا, زەينەتاقى جيناقتاۋشى قورلاردا جيناقتالعان قارجىنى قايدا جۇمسايمىز, قالايشا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى, ءبىر سالاداعى باسى ارتىق قارجىنى وعان مۇقتاج بولىپ وتىرعان ەكىنشى سالاعا بەرۋدىڭ قانداي جولدارى بار دەگەن سۇراقتار باس كوتەردى. ۇكىمەتكە ونىڭ دا ايلا-امالى بەلگىلى. ول ءۇشىن باعالى قاعازدار رىنوگىن دامىتۋ قاجەت. سوندا عانا حالىق پەن زاڭدى تۇلعالار قولىنداعى قارجى ونى قاجەت ەتەتىن ءتيىمدى سالالارعا ينۆەستيتسيا بولىپ اعىلادى.
بىراق بۇل امالدى جۇزەگە اسىرۋ بۇرىنعىلارعا ياعني بانكتەر مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن قۇرۋعا قاراعاندا, الدەقايدا كۇردەلى بولىپ شىقتى. ويتكەنى ول جاريالىلىقتى, اشىقتىقتى سۇيەدى. سوندىقتان جاسىرىنباق ويناۋعا ابدەن ۇيرەنىپ العان كوپتەگەن وتاندىق كومپانيا مەن اكتسيونەرلىك قوعام بۇل ماسەلەگە بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتە الماي وتىر. دەگەنمەن «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, جۇرگەن سايىن ءجۇرىسىمىزدى شيراتىپ العا جىلجىپ كەلەمىز.
قاراقشىنىڭ وكىنىشى
«باقىتتى» دەگەن بۇركەنشىك اتقا يە بولعان امەريكالىق قىلمىستىق توپتار باسشىلارىنىڭ ءبىرى لۋچانو اقىر اياعىندا پوليتسيا قولىنا ءتۇسىپ, قاماۋعا الىنعاندا ءوز ءومىرىنىڭ دۇرىس قالىپتاسپاعاندىعىنا وكىنىشىن بىلدىرەدى. جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ول وسى وقيعادان ءسال بۇرىن دوستارىمەن بىرگە نيۋ-يوركتەگى قور بيرجاسىنا بارعانىن, وندا وعان بيرجالىق ويىنداردىڭ جولدارى تۇسىندىرىلگەندىگىن ايتادى.
– ءوزىمنىڭ ءومىر جولىمدى تاڭداۋدا ۇلكەن قاتەلىك جىبەرگەنىمدى سوندا بارىپ ايقىن سەزىنگەندەي بولىپ ەدىم, ەندى مىنە, «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, قاماۋعا دا الىندىم, – دەيدى لۋچانو. – دەمەك مەنى جۇرت «باقىتتى» دەپ قانشاما ماقتاعانىمەن قارجى جيناۋدىڭ قاراقشىلىقتان باسقا دا جولدارى كوپ ەكەندىگىن دەر كەزىندە كورە بىلمەگەن ەكەنمىن. ەگەر ءومىرىمدى قايتا باستايتىن بولسام, وندا باسقا تىرلىكتىڭ ءبارىن جيناپ قويىپ, وسى باعالى قاعازدار ويىنىنا شىن نيەتىممەن بەرىلگەن بولار ەدىم.
...قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن رەسەيدەن كەتىپ, امەريكاعا بارعان نيكولاي بويسكي تۇرمىستىڭ قيىندىقتارىن كوپ كورەدى. الايدا, ونىڭ بالاسى يۆان بويسكيدىڭ ومىردە جولى بولدى. ول ەر جەتىپ, ۇيلەنىسىمەن زايىبى ەكەۋىنە قايىن جۇرتى سىيلاعان قارجىنى پايدالانىپ, بيرجالىق ويىندارعا قاتىسا باستايدى. وزىنە كەلىپ تۇسەتىن جاسىرىن مالىمەتتەردى شەبەرلىكپەن ىسكە جاراتۋىنىڭ ناتيجەسىندە, اقىرى قارجى الەمىنىڭ شىڭىنا شىعادى.
سونىمەن, باعالى قاعازدار دەگەنىمىز, ءساتىن سالسا, بايلىقتىڭ ەڭ ءبىر توتە جانە قاۋىپسىز جولى. باتىستا ونىڭ نارىعى ابدەن دامىعان. ماسەلەن, شۆەتسيادا ءاربىر ءۇي يەسى اكتسيا ۇستاۋشى بولىپ ەسەپتەلەدى. اقش-تا ۇلتتىق بايلىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى باعالى كاعازدار رىنوگىنا شوعىرلانعان. ەلدەگى ەڭ ۇلكەن 200 كورپوراتسيا ميلليونداعان اكتسيونەردەن تۇرادى. ماسەلەن, اتت كومپانياسىنىڭ – 2 ميلليون, «دجەنەرال موتورستىڭ» – 1 ميلليوننان استام مۇشەسى بار.
دامىعان ەلدەر قاتارىنداعى جيىرما ءتورت مەملەكەتتە باعالى قاعازدار رىنوگى عاسىرلارعا سوزىلعان ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. بۇل ەلدەردە وعان بايلار مەن قارجىگەرلەر عانا ەمەس, بۇكىل حالىق سەنەدى. ماسەلەن, ءبىر عانا نيۋ-يورك قور بيرجاسىندا ءار كۇن سايىن 170-200 ميلليون اكتسيا ساتىلىپ, وعان سالىنعان اقشالاي قارجى 22-25 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى ەكەن. بۇل الىپ ەل رەسەيدىڭ ءبىر ايلىق, ال ءبىزدىڭ ءبىر جىلدىق بيۋدجەتىمىزگە قارايلاس قارجى. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا 2016 جىلى بۇل بيرجاداعى ساۋدانىڭ جىلدىق كولەمى 20 تريلليون دوللارعا جۋىقتاپ, الەمدىك جيىنتىق ءونىمنىڭ 20 پايىزىنا جۋىعىن قۇرادى.
قور رىنوگى حالىقتان تىس تۇرا الا ما؟
ال ەندى قارجى سەكتورىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ ءوز ىشىمىزدەگى دامۋ جاعدايىنا كەلەر بولساق, اڭگىمەمىزدى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ وربىتكەنىمىز ءجون. سەبەبى 1991-1994 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى بۇرىنعى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار اكتسيونەرلىك قوعامدارعا اينالدىرىلدى. قور رىنوگىنىڭ بۇدان باسقا دا ەلەمەنتتەرى مەن ينستيتۋتتارى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باعالى قاعازدار جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل كەزەڭنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى – رىنوكتا نەگىزىنەن مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى ورنالاستىرۋ جونىندەگى اۋكتسيوندار عانا وتكىزىلىپ وتىردى.
مۇنان كەيىنگى كەزەڭدە (1995-1998 جىلدار) قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا باعالى قاعازدار رىنوگىن دامىتۋ تۋرالى العاشقى باعدارلاما قابىلدانىپ, سوعان سايكەس قور رىنوگىنىڭ زاڭدىق بازالارى قالىپتاستىرىلىپ, نارىقتىق ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالسا, ءۇشىنشى كەزەڭىندە (1999-2000 جىلدار) نەگىزگى نازار شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىن باعالى قاعازدار نارىعىنا تارتۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. كەيىنگى جىلداردا دا وسى ءىس جالعاسىن تاۋىپ, رىنوكتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2012 جىلدان باستاپ, ەلىمىزدە «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا قۇرىلعان قور رىنوگىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى تمد ەلدەرى اراسىندا ەڭ ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلعانىمەن, ولار قارجى سەكتورىمىزداعى بانك كىزمەتى سەكىلدى جەدەل دامىپ كەتە الماي وتىر. مۇنداي كەمشىلىكتى تەك بىزگە عانا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرىنە ءتان دەۋگە بولادى. ماسەلەن, رەسەي قارجىگەرلەرى ءوز ەلدەرىندەگى باعالى قاعازدار رىنوگىنىڭ تارتىمدىلىعى بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارتا تۇسكەنىمەن, ءالى دە بولسا, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ بۇل رىنوكقا قاتىسۋعا ق ۇلىقسىز ەكەندىگىن جاسىرمايدى. ناق وسى ولقىلىق بىزدە دە بار.
ماسەلەن, بىزدە اكتسيونەرلىك قوعامدار سانى سونشاما كوپ بولعانىمەن ولاردىڭ اكتسيالارىنىڭ كەڭىنەن قولدانىسقا يە بولىپ, جاپپاي ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقاندىعىن ءالى كورە الماي كەلەمىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز وزدەرىنىڭ قولىندا باسى ارتىق قارجىسى بولسا, ونى ساقتاۋ مەن كوبەيتۋدىڭ قارجى سەكتورىنداعى بىردەن ءبىر سەنىمدى جولى تەك بانك دەپوزيتتەرى عانا دەپ بىلەدى. سونداي-اق كوپتەگەن ادامدار اقشاسىن قۇنسىزدانۋعا ۇشىراتپاي ساقتاپ قالۋ جانە ودان پايدا قاراتۋ ءۇشىن ساۋدامەن اينالىسۋعا نەمەسە ونى جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنا سالۋعا ءماجبۇر بولۋدا.
كورپوراتيۆتىك مەنەدجمەنت ء– ومىر تالابى
كاسىپورىندارعا بانكتەن كرەديت الىپ, ونى پايىزدىق وسىمىمەن قايتا قايتارعاننان گورى اكتسيالار شىعارىپ, قاجەتتى ينۆەستيتسيالىق قارجىنى وسى ارقىلى تارتقان الدەقايدا پايدالى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. سەبەبى اكتسيا قارىز بولىپ سانالمايدى. ياعني كومپانيا اكتسيانى ساتىپ الۋشىعا ونىڭ قۇنىن قايتا قايىرۋعا مىندەتتى ەمەس. ەندەشە قازاقستانداعى وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ باسشىلارى وسى مۇمكىندىكتى نەگە پايدالانبايدى؟
كوپتەگەن ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن كومپانيا مەن اكتسيونەرلىك قوعام باسشىلارىنىڭ ءوز كاسىپورىندارىنىڭ ناقتى قارجى جاعدايىن جانە وسىعان قاتىستى بارلىق ەسەپتەردى حالىقتىڭ الدىندا اشىپ كورسەتكىلەرى كەلمەيتىندىگىمەن تۇسىندىرەدى. ۇكىمەت ولاردى وسىنداي شارالارعا, ياعني كاسىپورىننىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قور رىنوگىنا شىعۋعا يتەرمەلەپ كەلە جاتقانىمەن كاسىپورىندار باسشىلارى بۇعان مۇددەلى بولماي وتىر. ولار اكتسيالار پاكەتتەرىنىڭ بولىنبەگەن تولىق كۇيىندە كاسىپورىننىڭ وزىندە ساقتالعاندىعىن قالايدى. اسىرەسە, ەلىمىزدەگى كومپانيالارى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەلدىك ينۆەستورلار شاماسى كەلسە, اكتسيانىڭ مەملەكەتتىك پاكەتىنە ەشكىمدى ورتاقتاستىرماي بىرتە-بىرتە ءبارىن دە وزدەرى يەمدەنگەندى ءجون كورەدى.
بۇل ءبىر ماسەلە بولسا, ەكىنشىدەن, اكتسيالار ەركىن ساۋداعا شىعارىلعان جاعدايدا ەرتەڭگى كۇنى قوعام ىشىندە بىلىكتى اكتسيونەرلەر پايدا بولۋى جانە اكتسيونەرلىك قوعام باسشىلىعىنىڭ الدىنا ءوز تالاپتارىن قويا باستاۋى مۇمكىن. ويتكەنى شىعارىلعان اكتسيالار تارتىمدى بولۋى ءۇشىن كومپانيانىڭ تابىستى جۇمىس ىستەپ, جاقسى بولاشاق تانىتىپ تۇرۋى شارت. ال كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەگەنىمىز توپتىق مۇددەنى بىلدىرەتىندىكتەن «توپتار اراسىنداعى جارىس جاعدايى توپتىڭ ىشكە قاراي جۇدىرىقشا جۇمىلۋىن دا كۇشەيتە بەرەدى» (م.ءدويچتىڭ كاعيداسى). بۇل جاعداي باسشىلىقتى ۇنەمى ىزدەنىسپەن جۇمىس ىستەۋگە, بىلىكتىلىكتى ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋعا ءماجبۇر ەتىپ, زامان تالابىنا سايكەس كورپوراتيۆتىك مەنەدجمەنتتىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلەدى.
ءسويتىپ ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ ءار سالاسى بويىنشا ۇلكەن وزگەرىستەرگە جول اشىلىپ وتىرعانىمەن قازاقستانداعى قور رىنوگى ازىرگە ونىڭ كاسىپقوي قاتىسۋشىلارى مەن قارجى توپتارىنىڭ اراسىندا عانا ءورىس الىپ كەلە جاتقاندىعى سەزىلەدى. ال زاڭدى تۇلعالار مەن حالىقتىڭ بانكتەردەگى سالىمدارى بولسا, ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ باتىل قادامى
جالپى, حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ تاريحىنا كوز سالساق, العاش بۇل قۇبىلىس ءوز باستاۋىن ورتا عاسىرلارداعى يتاليادان العان. ۆەنەتسيا مەن فلورەنتسيادان كەيىن ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان امستەردامنىڭ ء رولى ارتادى. كەلەسى ەكى عاسىر بەدەرىندە الەمدىك قارجى ورتالىعىنىڭ استاناسى اتانۋعا كوپتەگەن قالالار ۇمتىلىس تانىتسا, بۇل قۇرمەتتى اتاق اركەز ەكونوميكالىق دامۋى جىلدام قارقىنمەن جۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ استانالارىنا اۋىسىپ تۇردى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىنا تامان بۇل ورىندى لوندون يەلەنىپ, تەك ارادا ەلۋ جىل وتكەن سوڭ بارىپ قانا ونى نيۋ-يوركتىڭ الاقانىنا سالۋعا ءماجبۇر بولدى. سوڭعى جىلدارى لوندونداعى قارجى ورتالىعى قايتا كوتەرىلۋدە.
كەيىنگى جىلدارى الەمدىك قارجى استانالارى «كلۋبىنا» ازيانىڭ ءىرى قالالارى دا كىرىگە باستاعاندىعىن بىلەمىز. ولاردىڭ «ەليتالار» قاتارىنا قوسىلۋى مەن السىرەۋى وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ءجيى قايتالاندى. «جاپونيا ەكونوميكالىق عاجايىبىنىڭ» ناتيجەسىندە كوتەرىلگەن توكيونىڭ ورنىنا كوپ كەشىكپەي گونكونگ پەن سينگاپۋر كەلدى. ال جاڭا «كوكجالدار» ىشىندە قىتايدىڭ ءىرى قارجى ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن شانحايدى بولە-جارا اتاعان ءجون.
دەگەنمەن رەيتينگتىك زەرتتەۋلەر نيۋ-يورك پەن لوندوننىڭ ءالى دە مىعىم تۇرعاندىعىن, قارجى ورتالىقتارىنىڭ كوشىن وسى ەكەۋى باستاپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. ال پاريج بەن ماينداعى فرانكفۋرت سەكىلدى قالالار سوڭعى جىلدارى كوشباستاۋشىلاردان ايتارلىقتاي كەيىن قالىپ, قازىر تەك وڭىرلىك قارجى ورتالىقتارى قاتارىنا قوسىلدى.
دەمەك قارقىندى دامۋ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كوش باسىندا كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ «استانا» قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى دەر كەزىندە جاسالىپ وتىرعان زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى جاھاندانۋ ىقپالىنىڭ كۇشەيۋىنە, الەمدىك قارجى مۇحيتىنا بارلىق وڭىرلەردىڭ تارتىلا باستاۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن قۇرۋ نيەتى الەمنىڭ ءار شالعايىندا ايقىن كورىنىس تابۋدا.
ەكونوميكانىڭ قازىرگى قارىشتى دامىپ كەلە جاتقان جاعدايىندا, اسىرەسە, ونىڭ قارجى سەكتورىندا بۋىرقاندى وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان تۇستا ءبىز باعالى قاعازدار رىنوگىنان دا كوپ نارسەنى كۇتۋگە ءتيىستىمىز.
وسى رەتتە باعالى قاعازداردىڭ نارىعىنا جەكە تۇلعالاردىڭ قاتىسۋى دا جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنا قۋانىش بىلدىرۋگە بولادى. مىسالى, وتاندىق قور بيرجاسىنىڭ اكتسيالار نارىعىنداعى جەكە تۇلعالاردىڭ قارجىلاي ۇلەسى 2003 جىلى – 2,5 پايىزدى, 2004 جىلى – 12,8 پايىزدى, 2005 جىلى – 15 پايىزدى قۇراسا, 2006 جىلى 25,7 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, 320 ملن اقش دوللارىنا جەتتى. كەيىنگى كورسەتكىشتەر بۇدان دا جوعارىلاي تۇسۋدە.
«نەلىكتەن تەڭىز سونشالىقتى ۇلكەن؟ ويتكەنى ول ەشقانداي وزەننەن, ءتىپتى جىلعادان دا باس تارتپايدى» دەپ تۇسىندىرەدى مەريانن زاڭى. بىزدەگى باعالى كاعازدار رىنوگىنىڭ اۋقىمى مەن جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى, شارتتى تۇردە العاندا, تەڭىزدىڭ وسى كەڭەيۋ زاندىلىعىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس. بۇل نارىقتان ءىرى ينۆەستورلارمەن قاتار قولىنداعى ازعانتاي قارجىسىن ىسكە جاراتۋعا ۇمتىلعان جەكە ادامدارعا دا ورىن تابىلعان كەزدە عانا ءبىز ونى زامان تالابىنا سايكەس دامىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»