قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى-ساراپتاما سالاسىنىڭ كوشباسشىسى

بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدا بەدەلدى ساراپتامالىق, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالعان مەكەمەنىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىنا از-كەم كوز جۇگىرتسەك, ورتا­لىقتىڭ پايدا بولىپ, تولىق­قاندى ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋىنا ونىڭ العاشقى باسشىسى ومىرسەرىك قاسەنوۆ ايتارلىقتاي ۇلەس قوس­تى. ينستيتۋت قۇرۋ قاجەتتىلىگىنە مەملەكەت باسشىسى تۇسىنىستىكپەن قاراپ قولدادى. ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇس­تارىن بولجامدى-تالداۋشىلىق قامتۋ ماقساتىن­دا 1993 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن رەسمي تۇردە قۇرىلدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ونىڭ اكىمشىلىگى جانىنداعى ساراپ­تامالىق قۇرىلىم قىزمەتىن ات­قارا وتىرىپ, قسزي وسى جىلدار ارا­لىعىندا قازاقستان دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماسەلەلەرىنە: ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ شارالارى, كورشى جانە ۇلى دەرجاۆالارمەن بايلانىسى, ايماق پەن الەمدەگى ەكونوميكالىق ۇردىستەر, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى كوپتەگەن ساراپتامالىق زەرتتەۋلەردى دايىندادى. ولار­دىڭ كوبى مەملە­كەت­تىك دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ماسەلە­لەردى شەشۋدە نەگىزگە الىندى. بۇگىندە شاڭىراق كوتەرگەنىنە شيرەك عاسىر بولعان مەرزىمدە قسزي ەلىمىزدىڭ سايا­سي جانە ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ ال­دىڭعى شەبىندە قىزمەت ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىش­كى ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ونىڭ ەكونو­ميكالىق قاۋىپسىز­دى­گىن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.

وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قىزمەتىنىڭ باستى نازارى مەملە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالدى. سون­دىقتان دا ەلىمىزگە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك­تىڭ قاتەرلەرىن تانىپ ءبىلۋ مەن ونىڭ الدىن الۋ ادىس­تەرىن قالىپتاس­تىرۋعا ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر­عان بەدەلدى ينستيتۋت رەتىندە تانىلدى. 

ارينە, توقسانىنشى جىلدار­دىڭ باسىنداعى قيىنشىلىقتار, بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, قارجىنىڭ ازدىعى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ناشار بولۋى ەلدە ساياسي ساراپتاما جاساپ, تالداۋشىلار مەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا ماماندار دايىنداۋ جاعدايىندا قىرۋار جۇمىس ىستەگەنىن بىلە­مىز. كوش جۇرە تۇزەلەدى دەمەكشى, العاشقى جىل­دارى الماتىداعى قازاق­تىڭ مەم­لەكەت­تىك ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان, الەم تىلدەرى ۋنيۆەر­سيتەتىنەن شەتەل تىلدەرىن مەڭگەر­گەن كادرلار مەن بىلىكتى ماماندار, شىعىس­تانۋشىلار قازاقستان ستراتەگيا­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا شاقىرىلدى.

سول تۇستا ءوزىم مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقار­عان جىلدارى, قازاقستان پرەزي­دەنتى اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىن­دە, كەيىنىرەك رەسپۋبليكا پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان كەزدەرىمدە قسزي جۇمىسىن ءجىتى قاداعالاپ, تىكەلەي قولداۋ مەن كومەك كورسەتكەن جايىمىز بار. العاشقى كەزدەگى ديرەكتور ومىرسەرىك قاسەنوۆ ينس­تيتۋتتىڭ قىرۋار جۇمىسىن قولعا الىپ, بەدەلىن كوتەرۋ جولىندا كوپ ءىس تىندىردى. سول با­عىت­تى ودان ءارى جالعاستىرىپ, قسزي-ءدى حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزە بىلگەن كەيىنگى باسشىلار الما سۇلتانعاليەۆا, لەۆ تاراكوۆ, ماۋلەن اشىمباەۆ, بولات سۇلتانوۆ, ەرلان قارين, سىندى بىلىكتى ساياساتكەر عالىمدار زور قىزمەت اتقاردى. ال قازىرگى ينستيتۋت ديرەكتورى, عىلىم دوكتورى زارەما شاۋكەنوۆا. 

ينستيتۋتتا ستراتەگيالىق با­عىت­­تار نازارعا الىنىپ, ساياسي ساراپ­تاما, تالداۋلار قامتىلىپ, وسى سالا ءوز دەڭگەيىندە دامىعانى نازارىمىزدان تىس قالمادى. ءوزىنىڭ اتاۋى ايتىپ تۇرعان­داي, سىرتقى ساياساتتا ينستيتۋت قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى ماسە­لەلەرى مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساراپتاپ, ورتالىق ازيا مەن الەمدىك گەوساياساتتاعى ورنىن, كورشىلەس ەلدەر مەن الەمدىك دەر­جاۆالاردىڭ ستراتەگيالارىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋعا ءتيىس بولدى. كوپ كەشىكپەي, سىرت­قى ساياسي ماسەلەلەرمەن قاتار ىشكى سايا­سي ماسەلەلەردىڭ دە ماڭىزى ارتا باس­تاعانىن باعامدايمىز. توق­سانىنشى جىلداردىڭ العاش­قى جار­تىسىندا ساياساتتاعى, ەكونو­ميكاداعى جانە قوعامدىق قاتى­ناستارداعى قارقىندى رەفورمالار قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە سايا­سي ومىرىندە ماڭىزدى بولدى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى مىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى.

بىرەر جىلدان سوڭ ينستيتۋت گەوساياسي ماسەلەلەردى جەدەل مەڭگەرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىز­دىك سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ قارقىنىن كۇشەيتتى. سول ۋاقىت­تا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىن وسى سالاداعى باتىستىق تالداۋشىلىق قۇرىلىمدارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتا باستادى. ينستي­تۋت باسشى­لىعى مەن سالا قىزمەتكەر­لەرىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى – ولاردىڭ ءوز مۇم­كىنشىلىكتەرى مەن ىقپالىنىڭ ارقا­سىندا قازاق­ستان ءۇشىن يادرولىق ماسەلەنىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە ۇلەس قوسۋىمەن بايلانىستى: 1994-1995 جىلدارى قازاقستان كەڭەس زامانىنان قالعان يادرولىق قارۋ-جاراق ارسەنالىنان باس تارتىپ, جەتەكشى دەرجاۆالاردان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. 

قازاقستاننىڭ ستراتەگيا­لىق زەرت­تەۋ­لەر ينستيتۋتى جيناعان تا­جى­­ري­­بەسى ارقاسىندا ونىڭ ىشكى جانە حالىق­ارالىق بەدەلى ارتتى. بۇعان مىسال رەتىندە 1993 جىلدىڭ سوڭىندا ينستيتۋتقا تانىمال امەريكالىق ساياساتكەر جانە تالداۋشى زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ كەلۋى, ءۇش جىلدان كەيىن تاعى ءبىر بەلسەندى امەريكالىق ساياساتكەر, اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملە­كەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر­دىڭ كەلىپ ءسوز سويلەۋىن اتاپ وتۋگە بولادى.

بۇگىندە ينستيتۋتتا ءوزىنىڭ ءۇش تىل­دەگى سايتى جۇمىس ىستەيتىنىن كورەمىز. بۇل وسى سالاعا قاتىستى قىز­مەت­­كەر­لەردىڭ زەرتتەۋلەرىن عىلىمي ورتاعا تانىتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. ينس­تي­تۋتتىڭ ءوز جەكە سايتى بولۋى حالىق­ارالىق بايلانىس ور­ناتۋ­عا قولاي­لى. زەرتتەۋشىلەر مەن عالىم­دار قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىل­دەرىن­دە ۇسى­نىلعان جەكە سايتىن ۇدايى پاي­­دا­لانادى. مۇنداي سايتتىڭ بولۋى سترا­تەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينس­تيتۋ­تى­نىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن كەڭەيتۋىنە بارىنشا جاعداي جاساپ وتىرعانىن كورسەتسە كەرەك.

سايتتان مەملەكەتىمىزدىڭ نە­گىزگى دەپ تابىلاتىن ماڭىزدى قۇ­­جات­­تارىن, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋلارىن, قازاقستان دامۋى­نىڭ 2030-2050 جىل­دارعا ارنالعان ستراتەگيالىق باعدار­لامالارىن, سول ماسەلەلەرگە ار­نالعان ساراپتاما, تالداۋلارىن كورەمىز. 

بۇگىنگى تاڭدا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى «قوعام جانە ءداۋىر» اتتى قازاق تىلىندەگى, «كازاحستان-سپەكتر», «Analytic» اتاۋىمەن ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە Central Asia’s Affairs جۋرنالدارىن باسىپ شىعارۋدا. ونى بىزدەر, ياعني ەلىمىز­دەگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, ءدىنتانۋ ينس­تيتۋتتارى مەن بىرقاتار عىلى­مي-زەرت­تەۋ مەكەمەلەرى ۇدايى نازاردا ۇس­تاپ وتىرامىز. قسزي-دىڭ مەر­زىم­دىك باسىلىمدارى تەك ينستيتۋت قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ وكىلدەرى, ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن باسقا دا شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ءوز عىلىمي كوزقاراستارىن ورتاعا سالىپ, جاريا ەتەتىن مىنبەر مەن الاڭ رەتىن­دە تانىلىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.

وسى ارادا نازار سالىپ قاراساق, اتالمىش ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى تەك ەلىمىز ىشىندە عانا ەمەس, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە سۇرا­­نىس­­قا يە بولىپ وتىرعان كىتاپتار, بروشيۋ­رالار جانە ءتۇرلى قۇجاتتار جيناق­ت­ارىن جارىققا شىعارىپ وتىر. ينس­تي­تۋتتىڭ ءوزىنىڭ قالىپتاسۋىنان بەر­گى جىلداردا وقىرماندار مەن عا­لىم­دارعا بارلىعى 200-دەن اسا كىتاپ­­تار ۇسىنىپتى. سونداي-اق ينستي­تۋت ماماندارىنىڭ «سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك» ايدارىمەن جاريا­لانعان وزەكتى ماسەلەلەرگە وراي جاسا­عان ساراپ­تامالارىن, شەتەلدىك عالىم­داردىڭ ماقالا­لارىمەن تانىسامىز.

باعامداپ وتىرساق, قازاقتىڭ سترا­تەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا 2000 جىلداردان جاڭا كەزەڭ باستالدى. قسزي قاۋىپسىزدىك كەڭەسىمەن جانە ت.ب. الەۋەتتى جانە تالداۋشىلىق مەكەمەلەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل ۇدەرىس حالىقارالىق جاع­دايدىڭ ۋشىعۋىمەن, ورتالىق ازيا قاۋىپسىزدىگىنە اۋعانستاننان تون­گەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ وسۋىمەن, 2001 جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعالارىمەن, اقش-تىڭ انتيتەررورلىق وپەراتسيالارىمەن جانە گەوساياسي جاعداي­دىڭ وزگەرۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسى­لاردىڭ بارلىعى ينستيتۋت قىز­مەتىن­دە كورىنىس تاپتى. ينس­تيتۋت ديرەك­تورى ماۋلەن اشiمباەۆ­تىڭ تۇسىندا سىرتقى جانە iشكi قاۋiپ­سiز­دiك, جاڭا حالىقارالىق جاعداي­داعى قازاقستاننىڭ ستراتەگياسى, ەكونو­ميكانىڭ iلگەرىلەمەلi دامۋى, كاسپي ايماعىنىڭ ماسەلەسى سەكىلدى بارلىق نەگiزگi باعىتتارعا ءوز جۇمىسىنىڭ قارقىنىن كۇشەيتتى. ينستيتۋت پەن پرەزيدەنت اكiمشiلiگi اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىلدى, قسزي-دىڭ تالداۋشىلىق جۇمىستارىن تيiستi مەكەمەلەردىڭ تۇتىنۋىن قام­تا­ماسىز ەتتى. بۇل كەزدە ينستيتۋت شى­عا­راتىن باسپا ءونiمىنىڭ سانى ارتىپ, جۋرنالداردىڭ سانى تورتكە جەتكەن. م.اشiمباەۆ تۇسىندا ينستيتۋتتىڭ كۇندەلiكتi جۇمىسىنا مەملەكەتتiك تiل ەنگiزىلە باستادى. قازاق تىلىندەگى تالداۋشىلىق زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ماقالالار سانى ايتارلىقتاي ءوستى. بۇدان كەيىن دە وسى ءۇردىس زاڭدى قۇبىلىسقا اينالدى. 

ال 2005 جىلى قسزي-دىڭ ديرەكتورى بولعان بولات سۇل­تانوۆ تۇسىندا ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى ينستيتۋتتىڭ ەۋروپا­لىق ارىپتەستەرمەن بايلانىستى نىعايتۋدا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. وسىلاردىڭ قاتارىندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, گەرمانيا سىرتقى ساياسات قوعامى, عىلىم جانە ساياسات قورى, فريدريح ەبەرت قورى, دج. مارشالل ورتالىعى سياقتى گەرمانيا­لىق جانە قحر مەن ۇندىستانداعى (شان­حاي حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تيتۋتى (شحقي), دجاۆاحارلال نەرۋ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت), رەسەيدەگى الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى, رەسەي ديپلوماتيالىق اكادەميا­سىمەن ارىپتەستىكتەر نىعايا ءتۇستى. مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر مەن ۇجىمدىق باسىلىمدار تۇراقتى جا­رىق كورە باستادى, ينستيتۋتتىڭ اكا­دە­ميا­لىق باعىتى ءوستى, كادرلىق قۇرامىندا بىلىكتى عالىمدار سانى كوبەيدى, ونىڭ وزىندىك عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى. 

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2014 جىلى 11 ساۋىردە قازاقستان سترا­تەگيا­­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى استانا­عا اۋىس­تىرىلعانى ءمالىم. وسى كۇنى ينس­­تيتۋت ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بەل­گى­لەگەن اعىمداعى جانە پەرس­پەك­تيۆالىق مiن­دەت­تەردi نە­گiزگە الا وتىرىپ, ءوز قىز­مەتiن انىق­­تايتىن بەدەلدى مەكەمەگە اينالدى. 

قازىرگى تاڭدا قسزي ەلىمىزدەگى عىلى­­مي جانە ساراپتامالىق قۇرى­لىم­­­دار اراسىندا ايرىقشا ورىندا تۇر, ويتكەنى ول – قازاقستان پرەزي­دەنتى­نىڭ قاراۋىنداعى ينستيتۋت. بۇل ءوز كە­زە­گىندە تەك قۇرمەت قانا ەمەس, سونى­­­مەن بىرگە وسى سالانىڭ بار­لىق عى­لىمي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن جاۋاپ­­­كەر­­شىلىك جۇكتەيدى. سوندىق­تان دا سترا­­­تە­گيالىق زەرتتەۋلەر, ساراپ­تاما, تال­داۋ ىسىندەگى نەگىزگى تالاپ­تار­­­دىڭ ءبىرى رەتىندە جوعارى بىلىك­تىلىك پەن عى­­لىمعا ادالدىقپەن قاتار قازاق­ستان­­دىق پاتريوتيزم دە نەگىزگى ورىنعا قويىلادى. 

قازاقتىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ءوزىنىڭ نەگىزىن قالاپ, شاڭىراق كوتەرگەنىنەن بەرگى ۋاقىتتان باستاپ وسى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا عىلىمي جۇمىسقا بەلسەندى ارالاسىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن كوپتەگەن عىلىمي كونفەرەنتسيادار, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارى, ءتۇرلى سەمينارلار وتكىزىپ كەلەدى.

2017 جىلدىڭ قورىتىندى­سى بويىنشا «الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى جەتەكشى اناليتيكالىق ورتالىقتار» (اقش اناليتيكا­لىق ورتالىقتارىن قوسپاعاندا) جاھاندىق رەيتينگىسىندە قسزي 140-ورىنعا يە بولدى. ينستيتۋت جەتەكشى رەيتينگكە ەنگەن بىردەن-ءبىر قازاقستاندىق «اقىل-وي ورتا­لىعى» رەتىندە ءوزىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن تاعى دا راستادى. ياعني قسزي قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن بۇل نوم­يناتسيا بويىنشا ەنگەن جالعىز انالي­تيكا­لىق ورتالىق بولدى. 

اقان بيجانوۆ, 

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور