قاستەەۆ قىلقالامىنان ورىلگەن قاي شىعارما بولسىن ۋاقىت پەن زامان تىنىسىن اسا دالدىكپەن بەرەدى. سوزبەن ايتۋدى قاجەت ەتپەيتىن ادام كوڭىلىنىڭ ىشكى ىرعاقتارى كەنەپ بەتىن كومكەرگەن جاندى دا جانسىز وبرازدارمەن جىمداسىپ سۋرەت تىلىندە سويلەگەندە كورەرمەنىن ناق سول كەزەڭگە, ءداپ سول مەكەنگە ءيىرىپ اكەتكەندەي اسەرگە قالدىراتىنى بار. بۇل تۇرعىدا ۇلى دارىننىڭ تۇتاس دالانىڭ تەبىرەنىسىن تولعاعان ءبىر عانا «تۇركسىب» كارتيناسىن العا تارتساق تا جەتكىلىكتى. ءوز ۋاقىتىندا جوعارى باعاعا يە بولعان ىرگەلى تۋىندى, ءدۇبىرلى ءداۋىر داۋىسىن بوياماسىز بەينەلەگەن قاتپارلى تاريحتىڭ ءۇنى دەرسىڭ...
زاڭعار تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى بار سىردى قوينىنا بۇككەن ابىز اۋليەدەي ماڭعازدانادى. جەروشاعى بىقسىپ, قازانى قايناعان قازاقى اۋىلدىڭ كانىگى تىرشىلىگى باقىت پەن بەرەكەنىڭ جاراسىمىنداي. جەر انانىڭ قويىن-قونىشىن تەپكىلەپ, مەن كەلە جاتىرمىن دەپ جاپانعا جار سالعان سۋ جاڭا سوستاۆتار كوك ءتۇتىنىن بۋداقتاتا قوزعالادى. تاڭسىق كورىنىسكە تاڭىرقاي قاراعان جاس پەن كارى يرەكتەلە شۇباتىلعان ۆاگوندارعا ۇزاق تەلمىرەدى.
وركەنيەت ارباسى ارقاسىن اياۋسىز تىلگىلەپ, ءتوسىن اۋىر تەمىر توپەلەگەندە ۇيقتاپ جاتقان بايابان دالا ماڭگىلىك تىنىشتىقتىڭ ءسۇت ۇيىعان تەگەشىن ساپىرعان تىلسىم ۋاقىتتى تىلدەپ اۋىر كۇرسىنەدى. بۇل – ارقاسىن ات تۇياعىنان باسقا تاپتاماعان سالقار مەكەندى سان كۇيگە بولەپ تۇركسىب تەمىر جول قۇرىلىسىنىڭ قىز-قىز قايناپ جاتقان شاعى ەدى. بىرەۋ تاڭىرقاپ, بىرەۋ جابىرقاپ, ەندى بىرەۋلەردىڭ ويىنا مىڭ ءۇمىت پەن ءبىر كۇدىكتى قاتار مىڭگەستىرگەن الپاۋىت قۇرىلىستىڭ باسىندا اۋىر ەڭبەككە تەلىنگەن بولاشاق ۇلى سۋرەتشى – ءوزىنىڭ ىرگەلى شىعارماسىنىڭ سۇلباسىن ساناسىنا سىزىپ, ەشكىم اڭعارماعان سىرلاردى جادىنا ءتۇيىپ ءجۇردى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن؟!.
ء يا, ءابىلحان قاستەەۆ العاشقى ەڭبەك جولىن ءداپ وسى تەمىر جول قۇرىلىسىندا جەر قازۋشى بولىپ باستادى. كۇندەردىڭ كۇنى توسىن سىيى كوپ تىرشىلىك كوكىرەگىندە قايناپ جاتقان تالانت بۇلاعىنىڭ باعىتىن ۇلكەن ارناعا بۇرىپ, ءبارى مۇلدە باسقاشا بولاتىنىن, تۋعان توپىراعىنا قۇبىلىس بولىپ كەلگەن الىپ تەمىر جولدى كۇرەكپەن ەمەس قىلقالاممەن سالىپ شىعاتىنىن سەزگەن سەزبەگەنى بىزگە بەيمالىم. ايتەۋىر قازاق دالاسىنا كەلگەن جاڭاشىلدىق, زامانداستارىنىڭ تەمىر جولعا دەگەن العاشقى كوزقاراسى, دارحان دالانىڭ تىلسىم ءۇنى ءبار-ءبارى ونىڭ جان دۇنيەسىنە وشپەستەي ءىز قالدىرعانى انىق.
ونەر دەيتىن تىلسىم الەمگە اتتاندىرعان ۇزاق ساپار اۋىل بالاسىن قانشا ارماندارمەن قاۋىشتىرسا, سونشا ارپالىستارعا كەزىكتىردى. بويىنداعى بۇلقىنعان اساۋ نامىس بارلىق كەدەرگىلەردى بۇزىپ-جارىپ تالانت قۋاتىن ايداي الەمگە تانىتتى. قانشاما جىل سالىنعان الىپ تەمىر جولدىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن, شۋاعى مەن كولەڭكەسىن, مىڭداعان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ تىنىمسىز توككەن تەرىن ءبىر كارتينانىڭ بولمىسىنا سىيعىزا سالدى. سول ارقىلى قازاق دالاسىنا كەلگەن العاشقى تەمىر جول تاريحىن ماڭگى وشپەس ەستەلىككە اينالدىردى. سوندىقتان «تۇركسىب» كارتيناسىن تاپسىرىسپەن جازىلعان تۋىندى دەۋ قيانات.
تۋعان ولكە ءتوسىن ەركىن جايلاعان جۇرتتان ءسۇيىنشى سۇراپ, كەڭ جازيرا اتىراپتى قاق ءتىلىپ كەلە جاتقان تەمىر جول كەرۋەنى جاڭا ءداۋىردىڭ سالتانات قۇرعان ۇلى كوشىندەي كورىنەدى. باعزىدان قالىپتاسقان تۇرمىس-سالت مۇلدە باسقا ارناعا ءتۇستى. بارشا قازاق دالاسىن وياتقان اۋىر ۆاگوندار اينالانى دۇبىرگە بولەپ كەلەدى. مۇندايعا بۇرىن-سوڭدى كوزى ۇيرەنبەگەن اۋىل ادامدارىنىڭ ءبىرازى اقجولتايلاپ ءماز-مەيرام بولسا, ەندى ءبىرى دالا زاڭىن بۇزعان بۇل قانداي ءدۇبىر دەپ الاڭ. شۇباتىلعان سوستاۆتارعا كوز الماي قاراعان ولاردىڭ جۇزدەرى انىق كورىنبەسە دە, بەت الپەتىندەگى اسەر, ىشتە بۇلقىنعان سان تاراۋ كوڭىل-كۇي ىرعاقتارى سىرتقى قيمىل-قوزعالىستارىنان-اق سىر بايقاتادى. سۋرەتتە بوركىن ۇستاپ قول بۇلعاپ جان ۇشىرا قۋانعان ات ۇستىندەگى جىگىت اعاسى اۋىل شوپانىنىڭ سۇتتەي اق العاۋسىز كوڭىلىن اڭعارتسا كەرەك. تەمىر جولدىڭ تومەنگى جيەگىندەگى جۇك ارتقان كەرۋەنگە كوز سالىڭىز. ءتىپتى ماڭ-ماڭ باسىپ بارا جاتقان تۇيەلەردىڭ ءوزى مىنا ءبىر وزگەشەلىككە موينىن سوزا ءۇڭىلىپ, ارقالاعان اۋىر جۇكتىڭ سالماعىنان ارىلاتىن كۇن الىس ەمەس ەكەنىن سەزگەندەي اسەرگە قالدىرادى. سۋرەتشى ادام مەن تابيعاتتى بىلاي قويىپ جانۋار مەن ءتىلسىز تەمىرگە ءتىل ءبىتىرۋ ارقىلى كورىنىستى جانداندىرا تۇسەدى. ەڭ باستىسى, ەشقانداي جاساندىلىقتىڭ رەڭى بايقالمايدى. ءبارى ءوز بولمىسىندا, ءوز قالىبىندا تۇنىق ءارى تازا. كورنەكتى سۋرەتشىنىڭ قاي شىعارماسىن الىپ قاراساڭىز دا تۋعان ولكەنىڭ تاريحى, حالىقتىڭ تۇرمىس تىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ جاتادى. سول ارقىلى قازاقي بولمىس پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۋاقىت ولشەمىنە جۇتىلىپ كەتپەۋ ماسەلەسى ءاردايىم الدىڭعى ورىندا تۇراتىن ءتارىزدى.
ونەرتانۋشى سامال مامىتوۆا بۇل تۇرعىدا: «كومپوزيتسيانىڭ ورتاڭعى بولىگىندەگى وتاربا قازاق جەرىنە كەلگەن جاڭالىق بولاتىن بولسا, ال سول بولىكتەگى كەرۋەن-كوش ەسكى ءومىردىڭ بەينەسى. ياعني ەسكى مەن جاڭا قاتار كورىنىس تاۋىپ, ءبىر-بىرىمەن بەتپە-بەت كەلۋى تۋىندىدا ەرەكشە درامالىق كورىنىس تاپقان. كارتيناداعى كوڭىل-كۇيدى بىلدىرەتىن قۋانىش-شاتتىق سەزىمدى سۋرەتشى تەك قانا ءبىرىنشى بولىكتەگى ادامداردىڭ قيمىل-قوزعالىسىنان عانا ەمەس, ءتۇس ارقىلى دا ەرەكشە كورسەتكەن. جاسىل, قىزىل, كوك, اشىق تۇستەردى قولدانۋى سالتاناتتى مەرەكەنى تولىقتىرا تۇسكەندەي. ول ءار شىعارماسىندا ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتى اينا قاتەسىز بەينەلەيدى», دەيدى.
تۇركسىب تۋىندىسى دۇنيەگە كەلگەندە قاستەەۆ كەمەلىنە كەلگەن, ەلگە اتى شىققان سىيلى سۋرەتشى ەدى. سوندىقتان بۇل كارتينانى تولاعاي تالانت يەسىنىڭ ۇزاق تا جەمىستى شىعارماشىلىق جولىنىڭ قورىتىندىسى دەسەدى. بەكزات ونەردىڭ تىلسىم سىرىنا ىنتىقتىرعان تۋىندىنى سۋرەتشى كامىل شاياحمەتوۆ بىلاي سۋرەتتەيدى: «نەمەرەسىن جەتەكتەگەن اجەنىڭ بەينەسى مەن بالانىڭ كورىنىسىنەن دە ۇلكەن ءبىر ۇلتتىق سارىن سەزىلەدى. ۇلكەن كىسىلەردىڭ كيگەن كيىمى مەن تۇرعان تۇرىسىنداعى فيلوسوفيالىق وي, حالقىمىزدىڭ جاراتىلىسىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى. سۋرەتشىنىڭ كومپوزيتسيالىق شەشىمىن تاپقان جانە ءبىر تۇسى ول, قازاق ەر ازاماتتارىن ات ۇستىندە بەينەلەۋى. قازاق قاشاندا اتتى جانىنا سەرىك ەتكەن حالىق. جالپى, قازاق حالقىن جىلقى مىنەزدەس دەپ تە اتاپ جاتادى. وسى ۇعىمدى ەسكەرگەن سۋرەتشى اتتىڭ قيمىلىن ونداعى ادامداردىڭ قوزعالىسىنا ساي ەتىپ سومداعان. ەر ازاماتتاردىڭ كيىمدەرى مەن باس كيىمدەرىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي ەتىپ, كارتيناعا اسا شەبەرلىكپەن بەرە بىلگەن. سونداي-اق جەتى قازىنانىڭ ءبىرى بولعان ءيتتى دە نازاردان تىس قالدىرماۋى كەز كەلگەن زەرتتەۋشىنى قىزىقتىرماي قويمايدى. كارتينادا بەينەلەنگەن ءيتتىڭ ءوزى يەسىنىڭ كەيپىنە ەنىپ, ءبىر ماقساتتا, ءبىر ويدا تۇرعانداي. پويىزدان شىققان ءتۇتىننىڭ ءوزى اسپانداعى بۇلتتارمەن ۇيلەسىم تاۋىپ ۇندەسۋى, اقشا بۇلتتاردىڭ سۋرەتتەگى سيۋجەتپەن بايلانىسۋى, كۇن نۇرىنىڭ تاۋ بوكتەرى مەن ونداعى بارلىق قۇبىلىسقا ءتۇسىپ, جارىق پەن كولەڭكەنىڭ جىمداسۋى, كەز كەلگەن الەمگە ايگىلى سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارىنان كەم تۇسپەيدى. مۇنداعى سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىكپەن كومپوزيتسيالىق زاڭدىلىققا سۇيەنگەندىگىن ايعاقتايتىن شىعارماداعى ءاربىر دەتالدار ءوز ورنىن ءدال تاپقان».
وتاربانىڭ ماڭايىنداعى قىزىل جالاۋ مەن ۇران جازىلعان ماتا شىعارمادان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ دا ويىپ ورىن تاپقانىن كورسەتەدى. سولاي بولا تۇرا قاستەەۆ حالقىنىڭ مادەنيەتىن الدىڭعى ورىنعا شىعارعان. ول شىعارماشىلىق جولىندا ءتورت مىڭعا جۋىق تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلىپتى. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوزى قاستەەۆتىڭ كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن, كەستە توقىپ وتىرعان قىزدى, ۇلتتىق دۇنيەلەردى كورسەتكەندە قىلقالامى اسا جاۋاپتى, سونداي مۇقيات, ءاربىر بوياۋىنان تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەسىپ تۇراتىنىن ايتقان. بۇل تۇرعىدا ونەرتانۋشى ۆالەريا يبراەۆانىڭ ء«ابىلحان قاستەەۆ كوڭىلى سوقپاعان, تاپسىرىستان تۋعان شىعارمالارىنىڭ وزىندە ادامنىڭ تابيعاتقا نۇقسان كەلتىرۋىنە بايلانىستى ءوزىنىڭ ىڭعايسىزدانعان سەزىمى مەن ۇياتىن كورسەتكىسى كەلگەن» دەۋى تەگىن ەمەس. بۇل قاستەەۆ سوتسياليستىك دالا وزگەرىستەرىن جىرلاعان دەگەن جالاڭ ۇعىمدى جوققا شىعارادى. ار مەن تەڭدىك, ۇلتتىق مىنەز, ادامي قالىپ ونىڭ باستى كرەدوسى.
ول جازىلماعان دالا زاڭىن بويىنا ءسىڭىرىپ, كوشپەندىلەر مادەنيەتىمەن ءوسىپ جەتىلگەن ادام. تۋعان ولكەنىڭ كەڭ جازيراسىندا «شىعىستان-باتىسقا, باتىستان-شىعىسقا» ءسات سايىن تىنىم تاپپاي اعىلىپ جاتقان سوستاۆتاردا قاستەەۆ قىلقالامىنىڭ رۋحى بارداي. اتتان تۇسپەگەن اردا حالىقتىڭ وركەنيەت ارباسىمەن قاۋىشقانداعى العاشقى اسەرىن, ەشبىر كينو, ەشقانداي شىعارما ءدال قاستەەۆتىڭ تۋىندىسىنداي بەرە المايتىنى انىق. تۇركسىب-ءسىبىر تەمىر جولى قازاق دالاسىنا جاڭا لەپ اكەلسە, ءابىلحان قاستەەۆ ءوزىنىڭ «تۇركسىب» شىعارماسى ارقىلى شويىنجول بويىنداعى ماڭگىلىك قوزعالىستى ماڭگىلىك ەسكەرتكىشكە اينالدىردى.
ءدۇريا دالانى وياتقان «تۇركسىب»...
ارمان وكتيابر, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى