سولجەنيتسىننىڭ مويىنقۇمداعى كۇندەرى

كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, پۋب­ليتسيست ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ بۇدان 15 جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالان­عان ماقالاسىن مىنە, وسىنداي جولدارمەن باستاپ ەدى. دۇرىس ايتقان. ءبىز دە ونى ماقتايىق, ماداقتايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. ماسەلە باسقادا بولىپ تۇر.­ جۇرت اۋزىندا: «بۇل ادام 50-­جىلداردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ايداۋدا بولىپتى. سوندا قانداستارىمىز وعان قولۇشىن بەرىپتى. اقتالعان سوڭ قيىن كەزدە ءدام-تۇزىن وزىمەن بولىسكەن قازاق اۋىلىنىڭ ادامدارىنا راحمەتىن ايتىپ, ماسكەۋگە اتتانىپتى», − دەگەن اڭگىمەنىڭ بارىن جاقسى بىلەمىز. ىلعي بولماسا دا ارا-تۇرا ايتىلىپ قالاتىن وسى ءسوزدى بىرەۋ وقيعا ورىن العان جەرگە بارىپ زەرتتەپ كوردى مە؟ كوزكورگەندەرمەن كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تولىق قانىقتى ما؟ وكىنىشكە قاراي كوپ ەمەس دەر ەدىك. جاريالىلىق جالاۋى جەلپىلدەگەن 80-جىلداردىڭ اياعىندا جامبىل وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىندە ءتىلشى ۆ.ۆوتچەلدىڭ شاعىن ماقالاسى شىققان. ودان سوڭ «اقجولعا» جازۋشى ك.ءساتتىباي ۇلى قالام تارتقان. ال ودان بەرى مويىنقۇمعا وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ, زەردەلەۋگە بىرەۋ بارىپتى, جازىپتى دەگەندى ەستىمەپپىز. وعان بۇل جەرگە تاياۋدا ءوزىمىز ارنايى كەلىپ, سولجەنيتسىندى كوزىمەن كورگەن, سول جىلدارى بىرگە ءجۇرىپ, ارالاسقان ادامداردى تاۋىپ, اڭگىمەلەسكەنىمىزدە انىق كوز جەتكىزدىك.

− ءيا, − دەدى اۋىلداعى العاش­قى جۇز­دەسكەن ادامىمىز, ەڭبەك ارداگەرى شورا امىرەقۇلوۆ اق­ساقال. – ونى بىلەتىن ادام­دار وسىدان ونشاقتى جىل بۇ­رىن مۇندا كوپ ەدى. قازىر ەندى سولاردىڭ ءبى­رازى جوق. اسىرەسە, زەيناعازى سى­رىم­بەتوۆ اعايدى ايتام دا... 50-جىلداردىڭ باسىندا ول كىسى وسى كوكتەرەكتە مەكتەپ ديرەكتورى بولاتىن. سوندا تۇرمەدەن بوساپ, «سەلپونىڭ» قارا جۇمىسىن ىستەپ جۇرگەن سولجەنيتسىندى مۇ­عالىم ەتىپ العان ەدى.

اڭگىمە يەسىنىڭ ايتۋىنشا وقي­عا بىلاي بولىپتى. 1953 جىل­دىڭ كۇزىندە وسى اۋىلدىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتە­بىنە ءبىر ادام كەلەدى. كونەتوز كيىم­دى, جۇدەۋ ءجۇزدى ول ديرەك­تورعا ءوزىن: «الەكساندر يساەۆيچ سول­جەنيتسىن, − دەپ تانىستىرادى دا. – مۇندا مۇعالىمدەر جەتىس­پەي جاتقان كورىنەدى. مە­نىڭ پەداگوگيكالىق ءبىلىمىم بار. مۇمكىندىك بولسا, جۇمىسقا قا­بىل­داساڭىز», − دەيدى.

زەيناعازى سىرىمبەتوۆتىڭ كوز الدىنا سول ساتتە بۇل ادامنىڭ ورتالىق ساۋدا قويماسىندا جۇك­شى بولىپ جۇرگەنى ەلەستەيدى. مو­يىنقۇمدا ول كەزدە نە كوپ,­ حا­لىق جاۋى دەپ تۇرمەگە توعى­تى­لىپ, ودان شىققان سوڭ دا باقىلاۋدا ۇستالىنعان بەيباقتار كوپ ەدى. «الدىمدا وتىرعان مىنا ادام دا سولاردىڭ ءبىرى-اۋ شاماسى», − دەي­دى ىشتەي مەكتەپ ديرەكتورى. سويتەدى دە ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن كەلىپ جولىعۋىن وتىنەدى. ويى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن رۇقسات سۇراۋ-تىن. ونداعىلار كەلىسپەيدى. بىراق مەكتەپتەگى 3-4 ءپان بويىنشا وقىتۋشى جوق­تىعىنان ءبىر ايدان بەرى ساباق بولماعاندىعىن ەستىگەندە ويلانىپ قالادى. «ونىڭ مۇعالىمدىك ماماندىعى بار ما ەكەن ءوزى؟» − دەيدى اۋپارتكوم حاتشىسى ۇزاق ۇنسىز­دىكتەن سوڭ. زەيناعازى سىرىمبەتوۆ بۇل سۇراققا سولجە­ني­تسىننىڭ سوعىسقا دەيىن روستوۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ, ونداعى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن وتە جاقسى با­عا­مەن بىتىرگەنىن ايتۋمەن جاۋاپ بەرەدى. «وندا ءوزىڭ ءبىل», − دەي­دى ساۋال يەسى. بۇل: «بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىڭا ال­ساڭ عانا قىزمەتكە قابىلدا», − دەگەن ءسوز ەدى.

«الگى ادام ۋادەلى كۇنى الدىما قايتا كەلگەندە, − دەپتى ارادا 36 جىل وتكەن سوڭ وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆ.ۆوتچەلمەن اڭگىمەسىندە زەي­ناعازى اقساقال, − جەكە باسقا تا­بىنۋ سالدارىنان سەنىمسىز جان اتانعان ونى جۇمىسقا الۋعا بەكىندىم. «مۇنىڭ نە؟ بۇل ءۇشىن باسىڭ كەتەدى عوي», − دەدى مەنەن 3-4 جاس ۇلكەندىگى بار وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ۇندەگەنىم جوق. «تاۋەكەل», − دەدىم ىشىمنەن. ويت­كەنى ابدەن جۇدەپ-جاداپ, ءجۇزى كۇزگى جاپىراقتاي قۋاڭ تارتقان وعان كومەكتەسپەسەم, ار-وجدانىمنىڭ الدىندا ءومىر بويى كىنالى بولىپ وتەتىندەي سەزىندىم ءوزىمدى».

وسىنداي شەشىممەن سول­جەنيتسىننىڭ شارۋاسىن شەشكەن مەكتەپ ديرەكتورى ونى ۇيىنە الىپ كەلەدى. «سول كۇنى مەن ءاس­ۇيدىڭ ەدەنىن جۋىپ جاتىر ەدىم, − دەپ ەسكە الىپتى زەيناعازى سى­رىم­بەتوۆتىڭ قىزى عاليا «اكە جولى» اتتى وتباسىلىق جيناق­تاعى ەستەلىگىندە. – اۋلا جاقتاعى ەسىك­تەن كىرگەن اكەم: «قىزىم, مىنا اعاڭدى تاماقتاندىر», − دەدى قاسىنداعى ساقال-مۇرتى ءوسىپ, ءۇستى-باسى كىرلەپ كەتكەن كىسىنى كورسەتىپ. بالالىق قوي. جاڭا عانا تاپ-تازا ەتىپ جۋعان ەدەن مەن ادەمىلەپ جينالعان اسۇيگە ونى قالاي, نە ءۇشىن كىرگىزۋىم كەرەك دەگەن رەنىشىمدى اكەمە ايتۋعا وقتالا بەرگەنىمدە, ول كىسىنىڭ قاتتى داۋىس كوتەرگەنىن ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت كورىپ شوشىپ كەتتىم. «قيقارلانبا, − دەدى قاھارلى ۇنمەن. – بۇل ادام بالاسى عوي. مۇنىڭ دا ءبىز سياقتى ەكى قولى, ەكى اياعى, ەكى كوزى بار. باسقالاردان نەسى كەم؟ تاعدىرى, ءومىرى وسىلاي بولىپ تۇرعان سوڭ نە شارا؟ كومەكتەسۋىمىز كەرەك». مىنا سوزدەن كەيىن مەن زىر جۇگىردىم دەيسىڭ. تاماقتانىپ بولعان سوڭ قوناق سىرتقا شىقتى. ءبىزدىڭ وتباسىنا دەگەن ءوزىنىڭ ريزاشىلىق بەلگىسى رەتىندە كوپ ەتىپ وتىن بۇتاپ بەردى».

− ول كەزدە مەن 9-سىنىپتىڭ وقۋشىسى ەدىم, − دەدى وتاعاسى شورا اقساقال جوعارىداعى بىزگە كورسەتكەن وبلىستىق گازەت پەن «اكە جولى» اتتى كىتاپتى ستول ۇستىنەن جيناستىرىپ جاتىپ. – ءبىر كۇنى كلاسىمىزعا ارىق دە­نەلى, اتجاقتى, شاشىن ارتقا قا­راي جاتقىزا تاراعان ورىس كىسى كەلىپ ساباق بەرە باستادى. اتى-ءجونىن: «الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن», − دەپ تانىستىرعان ول ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ شيراق, سوي­لەگەن ءسوزىنىڭ ناقپا-ناق ەرەك­شەلىگىمەن مەكتەپتەگىلەردىڭ نازارىن وزىنە بىردەن اۋداردى. كلاس­قا سەرگەك كەيىپپەن ەنەتىن. سا­باقتى جىگەر­لىلىكپەن باستايتىن. تاقىرىپتى ءتۇسىندىرىپ بولعان سوڭ, وقۋشىلاردىڭ ونى قالاي ۇعىپ, قابىلداعانىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. ونى ول كىسى سۇراق-جاۋاپ تۇرىندەگى ادىسپەن انىقتايتىن. سون­داي كەزدە ءبىزدىڭ ميىمىز ادەتتەگىدەن تىس شاپشاڭدىقپەن جانتالاسا جۇمىس ىستەۋشى ەدى. وسىنداي سىناقتا بەسباي تىلەگەنوۆ دەگەن سىنىپتاسىمىزدىڭ باعى جاناتىن. وعان سولجەنيتسىن قاتتى تاڭعالۋشى ەدى. كەيدە باسقا وقۋشى­لاردىڭ دا قابىلەتى اشىلىپ, وي-ءورىسى كەڭەيسىن دەي مە ەكەن, كەز كەلگەن ەسەپتىڭ شەشۋىن اۋىزشا ايتىپ, ەشكىمگە دەس بەرمەي وتىرعان بەسبايدى دالىزگە شىعارىپ جىبەرىپ, ءبىزدىڭ دە جاۋاپ بەرۋىمىزگە جاع­داي جاسايتىن.

− سولجەنيتسىن مەكتەپتە­رىڭىزدە سوندا ماتەماتيكادان باس­قا تاعى قانداي پاندەردەن ساباق بەرگەن ەدى؟

− فيزيكا, استرونوميا. كەيىن وعان ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ قوسىلعانى بار.

وسىلاي دەگەن شورا اقساقال كەتە­رىمىزدە ءبىز ىزدەپ كەلگەن تاقى­رىپقا بايلانىستى كوكتەرەك اۋى­لىنىڭ تۇرعىنى ايدار ءاشى­موۆتىڭ دە كوپ نارسە بىلەتىنىن ايتتى. ءسويتتى دە وتباسىلىق البومىنان ەسكى ءبىر سۋرەتتى الىپ كورسەتتى. بىر­دەن ايتايىق, بۇل وتە قىزىقتى دۇنيە ەدى. مۇندا 50-جىلداردىڭ ورتا­سىن­داعى س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەك­تەپتىڭ مۇعالىمدەرى مەن جوع­ا­رى سىنىپ وقۋشىلارى بەينە­لەنىپتى. ۇلكەن بايتەرەك اعاشى­نىڭ ساياسىنداعى سول توپ­تىڭ ورتاسىندا ءبىز ءسوز ەتكەن ءبىلىم ۇياسى­نىڭ باسشىسى زەيناعازى سى­رىمبەتوۆ, ونىڭ جانىندا سول كەزدە وسىندا وقىتۋشى بولىپ جۇرگەن جازۋشى الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن كورىنەدى. ال ەڭ الدىڭعى جاقتاعى كوك ءشوپ ۇستىنە جانتايا جايعاسقان ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى شورا امىرەقۇلوۆ ەكەن. سۋرەتتى 1955 جىلدىڭ مامىر ايىندا جەرگىلىكتى تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ مەكەمەسىنىڭ فوتوگرافى ءتۇسىرىپتى.

اقساقالمەن قوشتاسىپ, ول كىسى نۇسقا­عان ۇيگە كەلگەنىمىزدە, كۇن كەشتەتىپ قال­عان كەز ەدى. سوعان قاراماستان ءبىزدى اشىق-جارقىن جۇزبەن قارسى العان ايدار ءاشىم­ ۇلى العاشقى امان-ساۋلىقتان سوڭ بىر­دەن نەگىزگى اڭگىمەگە كوشتى. ءسويتتى دە مىناداي جايلاردى ايتتى.

− سىزدەر سۇراپ وتىرعان ادام­دى مەن ەڭ العاش 8 جاسىم­دا كوردىم. قىس كەزى ەدى. اۋىل بالالارى بىزدەر ول كەزدە متس جانىن­داعى قالىڭ قارعا جايىلعان قى­زىل سۋدان پايدا بولعان مۇز ايدى­نىنان شىقپايتىنبىز. ءبىر ­كۇنى اياعىمداعى كونكيدىڭ باۋى ءۇزىلدى دە قالدى. ونى كور­گەن ميشا اتتى سىنىپتاسىم: «ساشا اعايعا بارايىق. ول كومەك­تەسەدى», − دەدى نىق سەنىممەن. جول­داسىم ايتقان ادام وسىنداعى ياكوۆ مەلنيچۋكتىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن. بەيتانىس جان ميشا ەكەۋ­مىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى تىڭ­دا­عاننان كەيىن ۇندەمەي ءجۇرىپ, قابىرعاداعى ەسكى ريۋكزاگىنىڭ قايىس يىقباۋىن اعىتىپ الدى. ءسويتتى دە ونىڭ شەتىن ۇستارامەن ۇزىننان ۇزاق ەتىپ جىڭىشكەلەي ءتىلىپ, ونى كونكيىمنىڭ ەكى جاعىنا تەڭدەي ءبولىپ بايلاپ بەردى.

ساشا اعايعا بىزدەر ودان كەيىن دە بارىپ تۇردىق. ويت­كەنى بۇل كىسىنىڭ بىلمەيتىنى, قو­لى­نان كەلمەيتىنى جوق-­تىن. 50-جىلداردىڭ باسى عوي. ول ۋاقىت­تاعى بالالار كونكيلەرى «سنەگۋروچكا», «دۋتى» دەپ اتالاتىن. بۇلار­دىڭ ءبىر قيىندىعى ەگەۋ مەن شارىققا تاۋەل­دىلىگىندە ەدى. سونى, ياعني, كونكيدىڭ مۇز­عا تۇسەتىن تابانىنىڭ ءجۇزىن ساشا اعاي كەرەمەت شىعاراتىن. سون­دىقتان ونى تەك وسى كىسىگە قايراتىپ الۋعا قۇ­مار بولاتىن­بىز. كوكتەم شىعا تانىسىمىز ەسكى شۇبەرەكتەردىڭ اراسىنا ۆەلوسيپەد كامەرالارىنىڭ جىر­تىلعان رەزەڭكەلەرىن سالىپ, كىش­كەنتاي دوپ تا جاساپ بەرەتىن. بۇل ءبىزدىڭ سيىردىڭ ءولى ءجۇنىن تاراپ الىپ دومبازداعان بۇرىنعى ويىن دۇنيەسىنەن الدەقايدا ىڭعايلى ەدى.

كەلەسى جىلى ول مەكتەپتەگى جو­عارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرە باس­تادى. بىردە سولارمەن باس­تاۋىش ءبىلىم باسقىشىنداعى ءبىز دە ەكسكۋرسياعا شىققانىمىز بار. جەتەكشىمىز ساشا اعاي ەكەن. اسكەري ادام سياقتى ىقشام كيى­نىپ الىپتى. ءبىر يىعىندا – پلانشەت سەكىلدى جول سومكە. ەكىنشى يىعىندا – شاعىن فوتواپپارات. بەلىنە وفيتسەرلەردىڭ جالپاق بىلعارى بەلدىگىن بايلاپ العان. ساياحاتقا قۋانعان بالالار ۋ-شۋ بولا باستاپ ەدى, جەتەكشىمىز قاتاڭ دا ءامىرلى ۇنمەن: «تىنىشتالىپ, ساپقا تۇرىڭدار!» − دەپ ساڭق ەتە ءتۇستى. سول-اق ەكەن دابىر-دۇبىر ساپ تيىلدى. ونىڭ كومانديرلەرگە ءتان وسى داۋسى مەن قيمىلىن ءوز باسىم كوپكە دەيىن ۇمىتپادىم. كەيىن ول مويىنقۇمنان ماسكەۋ­گە اتتانىپ, 60-جىلدارى اتاعى شىعا باستاعان ۋاقىتتاعى ءومىر­بايانىن وقىعانىمدا, بالا كەزگى تانىسىمنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانىن, وفيتسەر بولىپ, باتارەياعا جەتەكشىلىك ەتكەنىن ءبىر-اق ءبىلدىم. سوندا: «ە, باسە... اسكەري ادامعا ۇقسايتىنى سودان ەكەن عوي», − دەگەنمىن ىشتەي.

ايدار ءاشىم ۇلى وسىلاي دەدى دە ءسال ءۇنسىز قالدى. وسى ءساتتى پاي­دالانعان مەن ءۇي يەسىنەن بۇرى­نىراقتاعى ەل اۋزىنان ەستىگەن ءبىر ءجايتتىڭ انىق-قانىعىن سۇرادىم. ول: «سولجەنيتسىن 1965-1970 جىلدارى ماسكەۋدەن كوكتەرەك اۋىلىنىڭ ادامدارىنا حات جازىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تۇرىپتى», − دەگەن جالپىلاما اڭگىمە ەدى. ولاي دەيتىنىم: ونداي ءۇشبۋ سالەمدى ەشكىم كور­مەگەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي دۇنيە ەش جەردە جاريالانباعان. تەك ء«سوي­تىپتى», ء«بۇيتىپتى» دەپ كەلەتىن «دەي­دى-دەيدى» ءالاۋلايدىڭ ءبىر تۇرىنە ۇق­سايتىن. مۇنى اسىقپاي تىڭداعان اي­دار اعا ورنىنان تۇردى دا شورا اقساقالدىڭ ۇيىنەن كورگەن «اكە جولى» وتباسىلىق كىتابىن الىپ كەلىپ, ونىڭ 85-بەتىندەگى فاكسيميليەنى كورسەتتى. بىردەن ەلەڭ ەتتىك. سول­­جەنيتسىننىڭ حاتى! «مانا قا­لاي بايقاماعانبىز؟» − دەيمىن ىشتەي. ءسويتىپ جيناقپەن ەندى جاقسىلاپ تانىسۋعا وتىردىم. ەسكەرتە كەتەيىك, مۇنى جوعارىدا وتباسىلىق كىتاپ دەپ ايتىپ كەتتىك قوي. ءيا, سولاي. سەبەبى, تيراجى شاعىن. 200 دانا عانا. سودان سوڭ وندا ءبىر اۋلەتتىڭ سۋرەتتەرى فوتوالبوم سياقتى بەرىلىپ, وتا­عاسى زەيناعازى اقساقالدىڭ تۋعان-تۋىستارى مەن بالالارىنىڭ ەستەلىكتەرى قامتىلعان دا قويعان. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشەلەنىپ تۇرعانى سولجەنيتسىننىڭ حاتى دەر ەدىك. وندا مىناداي سويلەم جولدارى بار بولىپ شىقتى.

«قىمباتتى زەيناعازى! سە­نىڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم. مە­نىڭ ايداۋىلدىڭ ماشيناسىنان تۇسكەن بويدا كوكتەرەك اۋداندىق وقۋ بولىمىنە كىرىپ, ءوزىڭدى ءبىرىنشى كورگەندە سەنىڭ ك ۇلىمسىرەي قارسى العانىڭنان باستالاتىن ەكەۋمىزدىڭ العاشقى تانىستىعىمىز كەزىندەگى ساعان دەگەن ەڭ جىلى سەزىمدەرىمدى ساقتاپ كە­لەمىن. سودان كەيىنگى ءبىزدىڭ جاقسى قا­رىم-قاتىناستا بولعان جىلدارىمىز ۇمىتىلعان جوق. سەنىڭ ايەلىڭ ەسىمدە, ونىڭ ازىرلەگەن قازاقشا ەتى ءۇشىن باسىمدى يەمىن!

مەنىڭ ايداۋداعى جىلداردا مەكتەپتە ساباق بەرگەنىم ناعىز راحاتتى كەزەڭ بولدى. كەيىن وقۋعا وسىنشالىقتى بەرىلگەن بالالاردى باسقا ەش جەردەن كەزىكتىرە المادىم: سىرتقى الەمنەن تىسقارى جۇرگەن ولار ءۇشىن مەكتەپتەگى وقۋ سونىڭ ءبارىن الماستىرا الاتىن جارىق ساۋلە ەدى. مەن سول كەزدەگى ءوز شاكىرتتەرىمنىڭ تابىستارىنا قۋانامىن, ويتكەنى, ولاردىڭ اراسىندا ايرىقشا تا­لانتتىلارى از بولعان جوق. ەگەر سەن ماعان بۇرىنعى وقۋشى­لارىم, وقىتۋشىلار تۋرالى جا­زىپ جىبەرسەڭ, جاقسى بولار ەدى. مەكتەپ ءۇيى نە بولدى, ءالى وزگەرمەي تۇر ما؟ ايتەۋىر ءبىر كەزدە مەن سوندا بارىپ, وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كورىپ قايتا السام, قۋاناتىنىم انىق.

سەنىڭ ۇلكەن, تاتۋ-ءتاتتى اۋلەتىڭ بولعا­نىنا قۋانىشتىمىن, سەگىز بالاڭنىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىم الىپتى, كوپتەگەن نەمەرەڭ ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ال مەنىڭ 21, 19 جانە 18-دەگى ءۇش ۇلىم بار, ەكەۋى – گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى, بىرەۋى – پيا­نيست, قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ ءجۇر. ولار مەنىڭ سوڭى­منان وتانىمىزعا ورالاتىن شىعار دەپ ويلايمىن, ءبارى دە ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەدى.

بىراق مەن ءۇشىن مۇندا بارلىق جول ءالى اشىلعان جوق: كەزىندە ءوزىم كۇرەسكەن نارسەلەردىڭ ءبارى ەپتەپ بولسا دا الدىمنان شىعىپ جاتىر. ءبىزدىڭ جاسىمىزدا اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەن تاڭسىق ەمەس قوي, سوندىقتان بارىنە ءتوزۋىڭ كەرەك. ال جەتىس­پەۋشىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋ – قيىننىڭ قيىنى, بۇعان جۇرەگىم اۋىرادى. سەبەبى مەنىڭ ءوزىم دە ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگىن جوقشىلىق پەن تارشىلىقتا وتكىزدىم, ونى بىلەمىن.

مەنى تانيتىن جۇرتتىڭ با­رى­نە ءوز اتىمنان شاماڭ جەتكەن­شە سالەم ايت, ىزگى تىلەگىمدى جەت­كىز. كوكتەرەككە سالەم دە, مەن ونى تۋعان جەرىمدەي كورىپ كەت­كەنمىن. تاپ سول جەردە قاتتى اۋىرىپ, اجالدىڭ اۋزىنان امان قال­عانىما قاراماستان, مەنىڭ ونداعى جاعدايىم جاقسى بولدى. قولىڭدى قاتتى قىسامىن. سولجەنيتسىن. 24.6.91».

ءبىز بۇل ءۇشبۋ سالەمنىڭ نەندەي وي-ماقساتپەن جازىلعانىن بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز – بىرەۋ. ول سولجەنيتسىننىڭ زەيناعازى اقساقالدىڭ حاتىنا قايتارعان جاۋابى. ونى جوعارىداعى ءما­تىننىڭ باسىندا تۇرعان: «سە­نىڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم», – دەگەن سويلەم ايعاقتاپ تۇر. ىشكى ويىمىز ايتادى: «مۇنى زەي­ناعازى سىرىمبەتوۆ اقساقال جازۋ­شىنىڭ 1990 جىلعى 10 ساۋىر­دە «ليتەراتۋرنايا گازە­تاعا» شىق­قان اتىشۋلى ماقالاسىن وقى­عاننان كەيىن وعان رەنجىپ جازۋى مۇم­كىن-اۋ», – دەپ. ولاي دەي­تىنىمىز, سول­جەنيتسىن حاتىنىڭ سوڭىنداعى «24.6.91ج.» بەلگىسىنىڭ تۇرۋى. وسىعان قارا­عاندا بۇل «قايتكەندە رەسەيدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز؟» (10.4.90 ج.) اتتى شۋ­لىعاننان كەيىن بولعان حات الماسۋلار.

...دالاعا شىقتىق. قىستىڭ قىسقا كۇنى كوكجيەككە كورىنبەي باتىپ بارادى. اياز اقىرىپ تۇر. «اناۋ مۇيىسكە دەيىن جاياۋ جۇرەيىك»,  دەگەن ايدار ءاشىم­ ۇلى ءسوز اراسىندا بىزگە تاعى ءبىر اڭگىمە ايتتى. سولجەنيتسىن كوك­تەرەككە مۇعالىم بولىپ كەلگەن العاشقى كەزدە ياكوۆ جانە ەكا­تەرينا مەلنيچۋكتەردىڭ ۇيىندە تۇرىپتى. سودان سوڭ ول جەكە باكەنە تام­عا كوشىپتى. پيونەر كو­شەسىندەگى بۇل 10-ءۇي كەشەگى ءولارا كەزەڭ, وتپەلى تۇس دەپ جۇرگەن 90-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن بولعان ەكەن. سودان سوڭ قا­بىر­عالارى قۇلاپ, ورنى جاي تومپەشىك بولىپ قالىپتى.

...قوناقۇيگە كەلىپ ويلانىپ وتىرمىن. ەسىمە 1945 جىلعى شىعىس پرۋسسيادا باتارەيا كومان­ديرى بولىپ جۇرگەندە كەڭەستىك قوعامعا قارسى وي-پىكىرى ءۇشىن تۇتقىندالىپ, ماسكەۋ, مارفينو جانە ەكى­باستۇزداعى ستاليندىك لاگەرلەردە ازاپتى كۇندەرىن وتكىز­گەن ادام ءتۇستى. سودان سوڭ كوز الدىما 1953 جىلى تۇرمەدەگى قيىن جاعدايدان داۋاسىز دەرتكە ۇشىراپ, وتا جاسالعاننان كەيىن جازاسىن مويىنقۇمدا وتەۋ­گە جەر اۋدارىلعان جان كەل­دى. وسىمەن ءبىر مەزەتتە ويىما 1956 جىلى اقتالىپ, ماسك­ەۋگە اتتانعان, 1959-1965 جىلدارى اتاقتى «نوۆىي مير» جۋرنالىندا كەڭەستىك توتاليتارلىق رەجىمدى اشكەرەلەيتىن «يۆان دەني­سوۆيچتىڭ ءبىر كۇنى», «مات­رەنانىڭ اۋلاسى» مەن «كرە­­چەتوۆكا بەكەتىندەگى وقيعا» جانە «زاحار-كاليتا» شىعارمالارى جارىق كورگەن جازۋشى ورالدى. ال 1968 جىلى «گۋلاگ ارحيپەلاگى» رومانى ومىرگە كەلگەندە... سولجەنيتسىن ەسىمى يدولعا اينالىپ, تۋىندىلارى وقىرمانداردىڭ سانا-سەزىمىن توڭكەرىپ ءتۇسىردى. ونداعى ەڭ باستى, عالامات نارسە سول ول بۇ­رىن كەڭەستىك قوعامدا ايتۋعا ءتيىس ەمەس جابىق تاقىرىپتى قازا جازىپ, قىزىل تەرروردىڭ جانتۇرشىگەرلىك وقيعالارىن ناقتى دەرەكپەن جايىپ سالۋى ەدى. وسى­دان كەيىنگى جاعداي ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جازۋشى ءوزىنىڭ الدىنداعى احماتوۆا, زوششەنكو, پاستەرناك سياقتى قالامگەرلەر سەكىلدى سەنىمسىزدىككە ۇشىراپ, قۋ­عىن­دالدى. كىتاپتارىنىڭ جا­رىق كورۋىنە تىيىم سالىنىپ, مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلاتىن تىزىمنەن الىنىپ تاستالدى. جازۋشىلار وداعىنان شىعارىلىپ, ازاماتتىعىنان ايرىلدى. ءسويتىپ 1974 جىلى ەلدەن الاستاتىلدى. سوعان قارا­ماستان وزىق ويلى شىعار­ما­شىلىق وكىلد­ەرى ونى ىزدەدى, ءتۇر­لى باسقوسۋلاردا رەپرەسسيا سۇمدىعىن ەش بوياماسىز اشىپ كورسەتكەن قالامگەر تۋىن­دىلارىن ايتۋمەن بولدى. ويت­كەنى كەشەگى ستاليندىك ازاپ لا­گەر­لەرىنەن امان ورالعاندار مەن اكە-شەشەلەرى توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قۇر­بانى بولعان ۇرپاق وكىلدەرىنەن تۇ­رات­ىن سول كەزدەگى ميلليونداعان وقىر­­مان ول قاسىرەتتى ۇمىتۋى استە مۇم­­كىن ەمەس ەدى. سوندىقتان دا ارادا وتكەن 20 جىل ىشىندە «قىزىل دوڭعالاق» تەترا­لوگياسىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى «ون ءتورتىنشى جىلدىڭ تامىزى», «ون ال­تىنىڭ قازانى», «ون جەتىنىڭ ناۋرىزى» رو­ماندارىن جازىپ ءبىتىرىپ, رەسەيگە قايتا ورالاردا ەل ونى حان كوتەرىپ قارسى الۋعا پەيىلدى-ءتىن. بىراق... كەشەگى گۋمانيست سۋرەتكەر, ادام قۇقىعىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن شىعارماشىلىق يەسى, قياناتقا قانى قاس قالامگەر مۇحيتتىڭ ارعى جا­عىنان وزگە­رىپ كەلدى. اقش-تان ورالا سالا ساياساتقا ارالاستى. ۇلت اراز­دى­عىن قوز­دىرىپ, ۇلىورىستىق ءشوۆينيزمنىڭ شوعىن ۇرلەدى. انتيسەميتيزمنىڭ اۋىلىنان دا الىس بولمادى. ءسويتىپ جازۋشى ۆ.ءۆوينوۆيچتىڭ «اڭىز اياسىنداعى بۋالدىر بەينە» كىتابىنداعى سوزبەن ايتقاندا: «...ۋكرايندارعا ءتىل تيگىزدى. قازاقتاردى رەنجىتتى. ەۆرەي­لەرگە دوق كورسەتىپ, چەشەن­دەردى شامداندىردى. ال ونىڭ ءسىبىردى پوەزبەن كوكتەي وتكەن ساپارى شە؟ تەمىرجولداعى كورىنگەن بەكەتتە جينالىس اشىپ, ەلدى شارشاتتى. دۋماعا كەلىپ اقىل ايتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ميىن اشىتتى. رەسەيدىڭ جاڭا تاريحىن جازامىن دەپ كاسىبي ماماندارمەن جانجالداستى».

...وسىلاردى ەسكە العاندا ويلايسىڭ: «تالانتتى, تاباندى, باتىل ءارى قاجىرلى قالام يەسى نەگە ءوز سالاسىمەن عانا اينالىسىپ جۇرە بەرمەدى ەكەن؟» – دەپ. ءيا, ول 60-70-80-جىلدارداعى قالامگەر ءۇشىن جازۋ, تەك قانا جازۋ بولىپ تابىلاتىن باعىتىنان تانباي, تازا شىعارماشىلىق ەڭبەگىمەن جۇرت جادىندا قالعاندا عوي. اتاق, ابىروي, داڭق تا ودان ەشقايدا كەتپەس ەدى. بىراق ولاي بولمادى. قالام يەسى ءۇشىن قاجە­تى جوق جوعارىداعىداي جاعداي­لارعا ارالاسامىن دەپ ول ءوزىنىڭ بۇرىنعى جەتكەن بيىگىنەن ءوزى قۇلادى. قۇدايعا شۇكىر, سولجە­نيتسىن سولاي دەدى ەكەن دەپ ەشبىر ەلدە ەشتەڭە وزگەرىپ كەتكەن جوق. اڭعىرتقا ۇشىپ, اداسقان ءوزى. ايت­پەسە قور بولعاندار مەن قورلان­عاندار شىندىعىن جالعاننىڭ جارىعىنا الىپ شىققان ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلگەن مارتەبەلى نوبەل سىيلىعى وعان از با ەدى؟ ءبىزدىڭ ويىمىز وسىلاي دەيدى. دەسەك تە: «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟» دەگەن داناگوي ءسوزى مەن : «ادام بوپ كەلىپ ومىرگە, ادام بوپ كەتۋ كوپ قيىن», − اتتى اتاقتى اقىننىڭ قوس ولەڭ جولدارىنداعى ءپالساپا بو­يىنشا جەر باسىپ جۇرگەن پەندەنىڭ كەي كەزدەگى ۇعىمى مەن ۇستانىمىن ءتۇسىنۋ قيىن ءارى كۇردەلى. ءيا.., كۇردەلى.

جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى, مويىنقۇم اۋدانى