الەمدىك ديپلوماتيا مەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بۇگىنگى بولمىس-ءبىتىمى

ايت­سا ايتقانداي-اق, اقش-تىڭ ايتۋلى مەم­لەكەت قايراتكەرى تۋرالى ولاي دەۋ­گە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, گەن­ري كيسسيندجەر – بۇرىنعى اقش پرە­زيدەنتتەرى ريچارد نيكسون مەن دجەرالد فوردتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى بولۋمەن قاتار, سىرتقى ساياسات جونىندە اقش-تىڭ وزگە پرەزيدەنتتەرىنە دە تاعىلىمدى اقىل-كەڭەس بەرگەن ابىز تۇلعا.

سونىمەن قاتار گەنري كيس­سين­­­دجەر – الەمدىك گەوساياسات جا­نە ديپ­لوماتيا مەن حالىقارالىق قا­تى­­­ناستارعا باعىشتالعان كوپتەگەن ىر­گەلى تۋىندىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە كۇل­لى الەمگە ايگىلى «Diplomacy» («ديپ­لو­ماتيا»), «World Order» («الەمدىك ءتار­تىپ»), «On China» («قىتاي تۋرالى»), «Does America need a foreign Policy» («امەريكاعا سىرتقى ساياسات قاجەت پە؟») سەكىلدى تەرەڭ ساراپتامالىق مو­­نو­گرافيالاردىڭ اۆتورى. تەرەڭ عى­­لىمي ەڭبەكتەرى مەن جاھاندىق دا­رە­­­جەدەگى قاجىرلى ساياساتكەرلىگى جا­نە تەڭ­دەسى جوق قايراتكەرلىگى ءۇشىن ابىز عا­لىم 1973 جىلى نوبەل سىي­لى­عى­مەن ماراپاتتالعان-دى.

ءدال وسى ارادا جوعارىداعىلاردى قۋاتتاي تۇسەتىن تاعى دا ءبىر دايەكتى مى­سال كەلتىرەيىك. گەنري كيسسين­دجەر­دىڭ «ديپلوماتيا» اتتى كولەمدى تۋىن­دىسىنىڭ «جاڭا الەمدىك ءتار­تىپ» دەپ اتالاتىن تاراۋىندا ەۋروپا مەم­لەكەتتەرى مەن اقش-تىڭ جاھان­دىق ءرولى تۋرالى بۇگىنگى تاڭدا دا ءوز ءمانىن جوعالتا قويماعان مىنا ءبىر تۇشىمدى پىكىردى ورتاعا تاستايدى: ء«اربىر جۇزجىلدىقتا كادىمگى ءبىر جا­رات­­قاننىڭ بۇلجىمايتىن ءوز زاڭىنا ساي­كەس, حالىقارالىق قا­رىم-قاتىناستار جۇيەسىن ءوزىنىڭ دەگە­نىنە باعىندىراتىن تەگەۋرىندى دە جى­گەرلى, ينتەللەكتۋالدىق ءارى مو­رال­­دىق باسىمدىقتارعا يە مەملەكەت پايدا بولاتىن سىڭايلى», دەي كەلىپ, بۇل پايىمىن قيسىندى دا دا­لەل­دى دايەكتەرمەن نەگىزدەي تۇسەدى.

مى­سالى, XVII عاسىردا كاردينال ريشە­لە بيلەگەن فرانتسيا سول كەزدەگى حا­لىق­ارالىق قاتىناستار ماسەلەسىنە قا­تىس­تى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قا­عي­دالارىنا نەگىزدەلگەن جانە تەك سولار­د­ىڭ تۇپكى مۇددەلەرىن عانا كۇيت­تەيتىن جاڭا باستاما ۇسىنعانىن العا تارتادى. ال XVIII عاسىردا ۇلىب­ريتانيا كەلەسى 200 جىل بويى ەۋ­روپا ديپلوماتياسىنا ۇستەمدىك ەتكەن الپاۋىتتاردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جاڭا كونتسەپتسيانى العا تارتقانىن, سونداي-اق XIX عاسىردا ماتتەرنيحا اۋسترياسى «ەۋروپالىق قوعامداستىقتى» قايتا قۇرسا, بيسمارك گەرمانياسى ول جۇيەنى تاراتىپ, ەۋروپا ديپلوماتياسىن تەك كۇشكە يەك ارتاتىن ساياساتتىڭ سالقىنقاندى ويىنشىعىنا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن جانە XX عاسىردا حا­لىقارالىق قاتىناستارعا اقش سە­كىل­­دى سونشالىقتى باتىل ءارى الەمگە ورا­سان زور ىقپال ەتكەن بىردە-ءبىر مەم­لە­­كەت بولماعانىن كولدەنەڭ تارتا­دى.

ويت­كەنى وزگە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستە­رىنە ارالاسۋعا مۇلدە بولماي­تىنىن دارىپتەگەن دە, جە­كە­مەنشىك م ۇلىككە قول سۇعۋعا ءۇزىلدى-كەسىل­دى قارسى شىققان دا ءارى وسى ام­بەباپ قۇندىلىقتى سونشالىقتى بەلسەنە قورعاعان جانە تاريحي دامۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق ارە­كەتتەرىن ءتول يدەولوگياسىمەن استاس­تىرىپ, مورالدىق ۇستانىمدارىن سون­شالىقتى پراگماتيكالىق تابان­دى­لىقپەن قورعاپ قالۋعا تىرىسقان جا­نە سىرتقى ىستەر ماسەلەسىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ءتىپتى كەيبىر وداقتارعا دا قوسىلىپ, وزىنە اۋقىمدىلىعى جاعىنان ەش تەڭدەسى جوق زور مىندەت ءارى جاۋاپكەرشىلىك ارتقان شاقتا سون­شالىقتى ۇستامدىلىق تانىتقان اقش سەكىلدى بىردە-ءبىر مەملەكەت بول­ما­عانىن تايعا تاڭبا باسقانداي سي­پات­تايدى. ءوز ويىن تۇيىندەي كەلە, سۇڭ­عى­لا عالىم, سونىمەن قاتار تاريحي تۇر­عىدان سىرتقى ساياسات ماسەلەسىندە تەك امەريكاعا عانا ءتان ءارى ءبىر-بى­رى­نە قاراما-قايشى كەلەتىن ەكى ۇس­تا­­نىمنىڭ تۋىنداعانىن وقىرمان قاۋ­ىمنان جاسىرمايدى.

بىرىنشىدەن, امەريكا ءوزىنىڭ ىشكى دەموكراتيالىق ۇردىستەرىن ورىستەتىپ, ءوز قۇندىلىقتارىن شەبەر تياناقتاپ العاندىقتان, جەر شارىنىڭ وزگە بولىگىنە ماياك سەكىلدى ۇلگى بولعانىن, ەكىن­شىدەن, الگى قۇندىلىقتار ەندى­گى جەردە امەريكانىڭ وزىنە دە ۇلكەن جاۋ­اپكەرشىلىك ارتىپ, سول قۇن­دى­لىق­تار­دى بۇكىلالەمدىك ماسشتاب­تا قا­لىپتاستىرۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا مىن­دەت­تەگەنىن كولدەنەڭ تارتادى. سونى­مەن قاتار امەريكالىق وي-سانانىڭ قاق ءبولىنىپ, پاتريارحالدىق وتكەن ءداۋىر مەن بولاشاققا باعىتتالعان جاسامپاز يدەيانىڭ اراسىندا ءبىر جاعىنان يزولياتسيونيزمگە باسىمدىق بەرسە, ەكىنشى جاعىنان حالىقارالىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى ارالاسىپ, تىنىمسىز كۇن كە­شۋ­دە ەكەنىن ەسكە سالادى.

الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياق­تالعاننان كەيىن, الەم ەلدەرىندە ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك باسىمدىق مانگە يە بولا باستاعان كەزدە, جوعارىدا اتال­عان ەكى ۇستانىمنىڭ ەكەۋى دە دە­موكراتيا مەن ەركىن ساۋداعا جانە حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن ءجونى ءتۇزۋ جاھاندىق ءتارتىپ ورناتۋدى كوزدەي باستاعانىن العا تارتتى.

دەي تۇرعانمەن, وزگە ەلدەردە سەنىمسىزدىك تۋىنداپ جاتسا دا ۆۋدرو ۆيلسون, فرانكلين رۋزۆەلت جانە رونالد رەيگاننىڭ دا, ءتىپتى XX عا­سىرداعى امەريكانىڭ وزگە پرە­زي­دەنتتەرىنىڭ يدەاليزمگە دەگەن ۇس­تا­نىم بەرىكتىگىن السىرەتە الما­عا­نىن, كە­رىسىنشە, يدەاليزم تا­ري­ح­تىڭ ءجۇ­رى­سىن وزگەرتە الادى دەگەن امە­ري­كا­لىق­تاردىڭ نىق سەنى­مىن بۇ­رىن­عىدان بەتەر كۇشەيتىپ وتىر­عا­نىن ەسكە سالادى.

گەنري كيسسسيندجەر جانە ءبىر ءتۇيىن­دى پىكىرىن ورتاعا تاستاپ, «ەگەر كۇللى الەم بەيبىتشىلىكتى شىن مانىندە قالاي­تىن بولسا, وندا مورالدىق تۇر­عىدان امەريكانىڭ الگى ۇستا­نىم­دارىن پايدالانىپ قالۋعا تىرىسقانى ءجون», دەگەن كەڭەس بەرەدى.

گ.كيسسيندجەردىڭ پايىمداۋىنشا, امەريكانىڭ حالىقارالىق سايا­سات­قا ارالاسا باستاۋى, سەنىم دەگەن ۇعىم­نىڭ جەڭىc وليمپىنە كوتەرىلىپ, تاجى­ريبەنى وزىنە باعىندىرىپ, باس يد­ىرگەنىن دالەلدەپ بەرگەندەي بولدى. ويتكەنى 1917 جىلى حالىق­ارا­لىق ساياسي ارەناعا شىققان ساتتەن باس­تاپ, امەريكا ءوز كۇشى مەن ءوز يدە­ال­دارىنىڭ ادىلەتتى ەكەنىنە سەنگەندىگى سونشاما, XX عاسىرداعى حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار امەريكا قۇندىلىقتارىنىڭ ىسكە اسقانىن, اتاپ ايتقاندا, ۇلتتار ليگاسى مەن بريان-كەللوگ پاكتىسىنەن باستاپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا دەيىن, قالا بەردى حەلسينكي ءسامميتىنىڭ قورىتىندى شەشىمى دە ناقتى ىسكە اسقانىن ايعاقتايدى. سوسىن, كەڭەستىك كوممۋنيزمنىڭ كۇيرەۋى امەريكالىق يدە­الداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق جە­ڭى­­سىن ايشىقتاپ قانا قويماي, امە­ري­كانىڭ ءوزىن دە كوكجيەكتەن تۋىن­داپ كەلە جاتقان جاڭا الەممەن بەت­پە-بەت قويدى. الايدا تاريحي دامۋ با­رى­سىندا امەريكانىڭ ءوز بويىن الگى الەمنەن اۋلاق سالۋعا تىرىسىپ كە­­لە جاتقانىن سۇڭعىلا ساياساتكەر جا­سىر­مايدى.

سونىمەن قاتار گەنري كيسسيندجەر قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق تارتىپ­پەن بىرگە الەمدە ۇلتشىلدىقتىڭ قايتا جاندانا باستاعانىن, ءتىپتى, بۇگىنگى مەملەكەتتەردىڭ بيىك مورال قاعيدالارىنان گورى ءوز مۇددەلەرىن بۇرىنعىدان جيىرەك كۇيتتەپ, ءوزارا ىقپالداسا ءىس-ارەكەت ەتۋدىڭ ورنىنا باسەكەگە جيىرەك جۇگىنە باستاعانىن, دەمەك ازىرشە, بولمىستىڭ ەسكى ۇلگىسى وزگەردى نەمەسە الداعى ونجىلدىقتاردا وزگەرە قويادى دەۋگە نەگىز ءالى ءالسىز دەپ تۇيىندەي كەلە, قۇلاعى قىلتيىپ كەلە جاتقان جاڭا الەمدىك تارتىپتەگى باستى ۇستانىمنىڭ قالاي وربيتىنىنە ءدال دياگنوز قويادى. امەريكا ەندى جاڭا الەمدىك بولمىستان ىرگەسىن اۋلاق سالا دا المايدى جانە ول الەمگە ءوز بيلىگىن بۇدان بىلاي جاپپاي جۇرگىزە دە المايدى. ويتكەنى حالىقارالىق ارەناعا العاش شىققان كەزدە, امەريكا ءارى جاس, ءارى وتە قاۋھارلى, ءارى وتە تەگەۋرىندى بولاتىن. سوندىقتان دا حالىقارالىق ما­سەلەلەر جونىندەگى ءوز كوزقاراسىمەن سا­ناسۋعا كۇللى الەمدى ماجبۇرلەي الا­تىن.

سوسىن, 1945 جىلى ەكىنشى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالار كە­زىن­دە سونشاما الپاۋىت كۇشكە يە بول­عان امەريكا قۇراما شتاتتارى (ول كەزدە جەر بەتىندەگى جالپى تاۋار ءونى­مىنىڭ 35%-عا جۋىعى سولارعا تي­ە­سى­­لى بولاتىن) كۇللى الەمدى قايتا قۇرۋ تەك امەريكانىڭ عانا ماڭدايىنا جا­زىل­­عان باق دەپ سەزىنەتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان جاھاندىق بول­مىس ەندىگى جەردە امەريكانىڭ و باس­تا وزىنە العان مىندەتتەرىن تولىق ىس­كە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, دەمەك, امەريكانىڭ ولاي ەتۋگە تىرىس­پا­عانىن عۇلاما ساياساتكەر ءجون دەپ سانايدى.

بۇل ورايدا گەنري كيسسيندجەر پرە­زيدەنت دجون ف. كەننەديدىڭ 1961 جىلى اسا اسقاقتىقپەن جاريا ەتكەن: «امەريكا ەگەمەندىك يدەالدارىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ءارى كەز كەلگەن اۋىرتپاشىلىقتى جەڭۋ ءۇشىن قانداي دا قۇن تولەۋگە دايىن» دەگەن پايىمىن كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ بى­لاي دەيدى: «ودان بەرى 30 جىل ءوتتى. بۇگىنگى امەريكا قۇراما شتاتتارى الگى ارمان-مىندەتتەرىن بىردەن ءارى تۇ­گەلدەي ىسكە اسىرۋعا بۇرىنعىداي تا­ل­­پىنا قويمايدى, ويتكەنى ۇلى دەر­جا­ۆالاردىڭ قاتارىنا وزگە ەلدەر دە جا­قىنداپ قالدى. مۇنداي سىناققا تاپ كەلگەندىكتەن, اقش-قا ەندى الگى ماق­ساتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن عانا ورىن­داۋعا تۋرا كەلەدى جانە سولاي بول­عاننىڭ وزىندە دە ءار كەزەڭ امەري­كالىق قۇندىلىقتار مەن گەوساياسي قاجەتتىلىكتىڭ قوسىندىسىنان تۋىندايتىنىن ۇمىتپاعان ءجون,» دەيدى.

بۇگىنگى جاھاندىق حالىقارالىق قا­­تىناستار مەن ديپلوماتيا بول­مى­سى­نىڭ سيپاتى جونىندە گەنري كيس­سين­دجەر تۇيىندەگەن وي-ءتۇيىننىڭ ءبىر پا­راسى وسىنداي جانە بۇل ساليقالى ءتۇيىن­نىڭ راستىعىن ەشكىم دە جوققا شى­عارا المايدى.

جاھاندىق ءتارتىپ, حالىقارالىق قا­تىناستار جانە الەمدىك ديپلوماتيا تۋ­رالى ءسوز قوزعاعاندا, گەنري كيسسين­دجەردىڭ ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىر­عان «ديپلوماتيا» سەكىلدى سىندار­لى مونوگرافياسىنان بولەك جوعا­رى­دا اتالعان «امەريكاعا سىرتقى سايا­سات قاجەت پە؟», «قىتاي تۋرالى», سول سياقتى كۇللى الەمگە اتى ءماشھۇر, سۇڭعىلا ساياساتكەر-عا­لىم زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ « ۇلى شاحمات تاقتاسى» («The Grand Chessboard»), «تاڭداۋ»(The Choice), «ەكىنشى مۇمكىندىك» («Second Chance»), «ستراتەگيالىق كوز­قاراس» («Strategic Vision»), سول سياقتى سا­ميۋ­ەل حانتينگتوننىڭ «ور­كە­ني­ەتتەر قاقتىعىسى» («The Clash of Civilizations»), سونداي-اق ءXXى عا­سىر­دا كۇللى الەمدى وزگەرتە باستاعان ينتەر­نەت تەحنولوگيالارى مەن جاسىل ەنەرگيانىڭ رەۆوليۋتسيالىق ءرولىن ايقارا اشاتىن الەمدەگى الەۋمەتتىك ويشىل­داردىڭ بىرەگەيى دجەرەمي ريف­كين­نىڭ ء«ۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆو­ليۋتسيا» (Jeremy Rifkin «The Third Industrial Revolution»), سونىمەن قاتار رەسەيدىڭ ۇلى ديپلوماتى ءارى 1962-1987 جىلدار اراسىندا اقش-تىڭ 6 پرەزيدەنتى تۇسىندا ۆاشينگتوندا 26 جىل بويى ەلشى بولعان ا.ف. ءدوب­رى­نيننىڭ «سۋگۋبو دوۆەريتەلنو.پو­سول ۆ ۆاشينگتونە پري شەستي پرە­زي­­دەنتاح سشا (1962-1986)» سىندى تۋىندىلاردى رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت تۇزە­گەن ەلىمىزدىڭ نازارىنان تىس قال­ماعانى ءجون, ويتكەنى بۇل اتالعان تۋىن­دىلاردىڭ بارلىعى دا قازاق تىلىنە تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىلسا, الەمدىك گەوساياسات, ديپلوماتيا, حا­لىق­ارالىق قاتىناستار جانە جاسام­پاز جاسىل تەحنولوگيالار جونىندە تاپ­تىر­مايتىن وقۋلىقتار بولۋعا سۇرا­نىپ تۇر.

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى