اشارشىلىق: سەبەپتەرى, سالدارى

بۇل حح عاسىردا قازاق حالقى­نىڭ باسىنا تۇسكەن ۇلتتىق اپاتتىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ەدى. ەكىنشى كەزەڭ قازاق رەسپۋبليكاسىندا 1921–1923 جىلدارى ورىن الدى. ونىڭ دا باستى سەبەبى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وتارلىق قاناۋ سالدارىنان كەنەۋى كەتە باستا­عان ءداس­تۇرلى شارۋاشىلىعىن اۋەلى ازامات سوعىسى, ودان سوڭ ورتالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىك جيناۋ جاساقتارى ودان ارمەن كۇيزەلتۋىندە ەدى. قازاق حالقى سول شاقتاعى جالپى سانىنىڭ تاعى دا ءبىر شيرەگىن جوعالتتى.

قازاق قايراتكەرلەرى ۇلتتىق مەجەلەۋ ناتيجەسىندە ەكى ولكەدەگى جەر-سۋى مەن حالقى بىرىگىسىمەن, اشارشىلىقتىڭ ۇلكەن قازاقستاندا قايتالانۋىنا جول بەرمەيتىن امالداردى قاراستىرعان. رەسەي كومپارتياسى قازاق وبكومىنىڭ 1925 جىلعى ءساۋىر پلەنۋمىندا مال باعۋدىڭ كوشپەندى ءتۇرى – ەگىن ەگۋگە قولايسىز دالانى شارۋاشىلىق كادەس­ىنە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ىقتي­مال ءتاسىلى رەتىندە مويىندالدى. سون­دىقتان دا جايىلىمداردى سۋلان­دىرۋ, جەم-ءشوپ ازىرلەۋ, قوي تۇقى­مىن اسىلداندىرىپ, قۇرامىنىڭ ساپا­سىن جاقسارتۋ ءۇشىن كوشپەندى حالىق­قا كەڭ كولەمدە نەسيە بەرۋدى اسا ماڭىزدى شارا دەپ تاپتى.

ءسويتىپ قازوب­كوم پلەنۋمى اۋىلشارۋاشىلىق نەسيەلەرىن اۋىلعا تىكەلەي باعىتتاۋ, كووپەراتسيانى كۇشەيتۋ جايىندا ءتيىستى شەشىم شىعاردى. كەڭ دالانى يگەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەكەنىن قاۋلىسىندا اتاپ كورسەتتى. مال باعۋدى ىنتالاندىرۋ, ونى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن ارنايى قارجىلاندىرۋ, ونىمدەرىن ءتيىمدى جولمەن قالالارعا تاسىمالداپ تاراتۋ ادىستەرىن, حالىقتى جەرگە ورنالاستىرۋ رەتتەرىن قاراستىردى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا ىرگەسى كەڭەيگەن رەسپۋبليكا كەڭەستەرىنىڭ اقمەشىت­تەگى 1925 جىلعى ساۋىردە وتكەن تۇڭعىش سەزىندە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان قارار­ل­ار قابىلداندى.

الايدا ولاردىڭ ورىندالۋى­نا ماسكەۋ كەدەرگى كەلتىرە بەردى. 1925 جىل­عى قىركۇيەكتە قازاقستاندى باس­­­قارۋعا كەلگەن بك(ب)پ ورتالىق كومي­ت­ەتىنىڭ ەميسسارى فيليپپ گولو­ششەكين توتاليتارلىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قازاقستاندىق « ۇلى قۇرىلىسشىسى», ياعني سول كەزگى قايراتكەرلەردىڭ وزدەرى اتاپ ايتقانداي, ديكتاتورعا اينالىپ, ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەيتىن شەشىمدەردى قيلى بولشەۆيكتىك ايلا-امال قول­دانۋ ارقىلى جوققا شىعارۋمەن شۇ­عىل­داندى. 1927 جىلعى بك(ب)پ XV سەزى شەشىمى بويىنشا ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى 1932 جىلدىڭ كوك­تەمىنە دەيىن جەكە قوجالىقتاردان ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتارعا اينالىپ ۇلگەرۋگە ءتيىس ەدى.

پارتيا العا قويعان وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن, 1928 جىلعى 27 تامىزدا قازاتكوم جار­تى­لاي فەودالداردى تاركىلەۋ تۋرالى ارنايى دەكرەت شىعاردى. 1928 جىل­عى 13 قىركۇيەكتە تاركىلەۋگە قار­سى­لىق كورسەتكەندەردى قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋ جانە بايلاردى جەر اۋدارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. تاركىلەۋ سوڭىنان «الاش ءىسى» اتانعان ساياسي رەپرەسسيالار باستالىپ, «كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاس-دۇشپاندارى» دەپ تانىلعان الاشتىقتاردى تۇرمەگە جاپتى. 1930 جىلعى 19 اقپاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن سوتسياليستىك تۇرعىدا قايتا قۇرۋ ءىسىن نىعايتۋدى جانە كۋلاكتار مەن بايلارعا قارسى ىمىراسىز كۇرەسۋدى كوزدەيتىن قاۋلى قابىلداندى.

حالىققا قيسىنسىز اۋىر سالىقتار سالىندى. تاركىلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋداعى سولاقايلىقتار سالدارىنان رەسپۋبليكانىڭ ءار جەرىندە ءۇش جۇزدەن استام حالىق كوتەرىلىسى تۋدى, ولار اسكەري كۇشپەن باسىپ-جانشىلدى. سونىڭ ءبارى ەل-جۇرتتى جاڭا اپات يىرىمىنە قۇلاتتى. ۇلتتىق اپاتتىڭ ءۇشىنشى, ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭىنە اينالعان سول 1931–1933 جىلدارى كوشپەندى حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشتان قىرىلدى. شاماسى جەتكەندەر باسقا ولكەلەرگە بوسىپ, شەتەلدەرگە ءوتىپ كەتتى. مال باسى ون شاقتى ەسە ازايدى.

30-شى جىلداردىڭ باسىندا اشتان بۇرالعان العاشقى بوسقىنداردىڭ پايدا بولۋى مەن ۇدەپ كەلە جاتقان اشتىق كۇي­زەلىستەرى جايىندا جەر-جەردەن جە­كە­­لە­گەن ازاماتتار ماسكەۋگە, ال­ما­­ت­ى­عا جەدەلحاتتار جونەلتتى. ف.گولوششە­­­­كين­نىڭ اتىنا 1932 جىلعى 4 ءشىل­دە­دە ولكەكومنىڭ جاۋاپتى قىز­­مەت­­كەرى عابيت مۇسىرەپوۆ, قازمەم­­باس­­پا مەڭگەرۋشىسى مانسۇر عاتاۋ­لين, كومۆۋز باسشىلارى مۇتاش داۋلەت­عاليەۆ پەن ەمبەرگەن التىن­بەكوۆ, گوسپلاننىڭ سەكتور مەڭگەرۋ­شىسى قادىر قۋانىشەۆ قول قويعان «بەسەۋدىڭ حاتى» ءتۇستى. حاتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قۇلدىراۋ دەرەكتەرى كەلتىرىلدى (1930 جىلعى 40 ميلليون باس مالدان 1932 جىلى 5 ميلليون عانا قالعان ەدى). قازاقتار اراسىندا اشتان ءولۋدىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنى جانە وسىنشا مۇشكىل حالگە «سولشىلدىق» اسىرا سىلتەۋلەر مەن قازولكەكومنىڭ قاتە ساياساتى جەتكىزگەنى ايتىلدى.

اقتوبە ۆوكزالىندا, جينالعان قالىڭ جۇرتتىڭ كوزىنشە, 72 جاستاعى زەينەتكەر باقىتجان قاراتاەۆ قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ كوسەمى گولوششەكينگە اشارشىلىق ءۇشىن ايىپتاعان اۋىر سوزدەر ايتىپ, قازاقتاردى شىبىنشا قىرعان اشتىق قاسىرەتىنە رەسپۋب­ليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە جاۋاپتى ەكەنىن جۇرتشىلىق الدىندا بەتىنە باستى. الايدا ارتىندا قالعان جازبالارىندا الاپات اشارشىلىققا جالعىز گولوششەكين ەمەس, ونىڭ اينا­لاسىنداعى قازاق قايراتكەرلەرى دە ايىپ­تى دەپ ءتۇيدى.

سولاردىڭ ءبىرى قازاق ولكەپارتكومىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆ 1932 جىلعى تامىزدا ستالينگە ۇلكەن حات تاپسىرعان-دى. وندا ول ولكەدە ورىن الىپ تۇرعان احۋالدى اشىق بايان ەتتى, سەبەپ-سالدارلارىن تالدادى, قيىن­دىقتان شى­عاراتىن شارالار رەتىندەگى ۇسى­نىس­تارىن تۇجىرىمدادى. سونى­مەن بىرگە ورناعان احۋال ءۇشىن وزگە بيۋرو مۇشەلەرىمەن قاتار ءوزىنىڭ دە جاۋاپتى ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, «ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كوپكە ءمالىم ەرەكشە ءرولىن» ەسكەرە كەلە, «باسشىلىقتا وزىنە-ءوزى سىن كوزبەن قاراۋعا قابىلەتى جەتپەيتىن» ف.گولوششەكين وتىر­عان­دا – رەسپۋبليكاداعى اۋىر «جاع­داي­دى ساۋىقتىرۋ ەش مۇمكىن ەمەس» دەپ سانايتىنىن جازدى.

ول گولو­ششەكيندى قازاق پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەك­شىلىگىنەن كەرى شاقىرىپ الۋدى باس حاتشى يوسيف ستاليننەن جالعىز ءوزى تىكەلەي اشىق تالاپ ەتتى. سونىمەن بىرگە قازاق اۋىلى مەن مال شارۋاشىلىعىنا بايلانىس­تى شۇعىل اتقارىلۋعا ءتيىس ماسەلەلەر جونىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى شەشىم شىعارۋىن سۇرادى. ءوتىنىشىنىڭ بۇل بولىگى قاناعاتتاندىرىلدى. ونىڭ حاتىندا كورسەتىلگەن جايتتەر ستاليندىك ورتالىق كوميتەتتىڭ قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايىندا 1932 جىلعى 17 قىركۇيەكتە قابىل­داعان قاۋلىسىنا نەگىز ەتىپ الىندى.

قاۋلىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ءتيىمدى جۇرگىزۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار ۇسىنىسىن ركسفر حالكومكەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت. رىسقۇلوۆ 1932 جىلعى 29 قىركۇيەكتە ستالين­گە جولداعان بايانحاتىندا ايتتى. 1933 جىلعى 24 اقپاندا باس حاتشى ي.ستالين مەن قازاق ولكەكومىنىڭ جاڭا ءبىرىنشى حاتشىسى ل. ميرزوياننىڭ اتىنا ماسكەۋدە وقيتىن «التاۋدىڭ حاتى» (قول قويعاندار: قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنىڭ تىڭداۋشىلارى عاتاۋللا يسقاقوۆ, يلياس قابىلوۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆ, بىرمۇحامەد اي­باسوۆ, قازولكەكوم مۇشەسى عابباس توعجانوۆ, ستۋدەنت ورازالى جان­دوسوۆ) جىبەرىلدى.

وندا 300 مىڭنان استام قازاق وتباسىلارىنىڭ ءسىبىر جانە ورتا ازيا تەمىر جول ستانتسيا­لارىنا, قالالارىنا, ورتالىقتاعى قالالارعا, كورشى رەسپۋبليكالاردىڭ وبلىستارىنا بوسىپ كەتكەنى, كوبىنىڭ قايىرشىلىق حال كەشىپ جاتقانى ايتىلدى. شۇعىل كومەك كورسەتىلمەسە, كوكتەمگە قاراي ولاردىڭ اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم تىم كوبەيىپ كەتەتىنى حابارلاندى. 1933 جىلعى 9 ناۋرىزدا ت.رىسقۇلوۆ ستالينگە قازاقستانداعى اشار­شىلىق زارداپتارىن جويۋ ءجونىن­دەگى بايانحاتىن جولدادى.

قازاقستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى رەسپۋبليكاداعى 162 اۋداننىڭ ىشىندە­گى اشارشىلىق زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستار ءجۇر­گىزدى. وكىمەت وكىلدەرى وراز جان­دوسوۆ پەن جانايدار سادۋاقاسوۆ باستا­عان قۇتقارۋ كوميسسياسى كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىن كاسىپ ەتكەن سارىسۋ اۋداننىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا امان قالعان جۇرتىن جاڭا قونىسقا كوشىرىپ, اكىمشىلىك باعىنىسىن وزگەرتۋ جانە وتىرىقشىلىق جاعدايداعى ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ ورايىندا كوپ جۇمىس اتقاردى. بوسقىنداردى ەلگە الىپ كەلۋ ءۇشىن اۆتونوميالىق ۇكىمەت اتىنان جان-جاققا ارنايى وكىلدەر اتتاندى.

مونارحيا قۇلار قارساڭداعى التى ميلليونداي قازاق ساياسي سىلكىنىستەرگە تولى ون التى جىلدا ءۇش ەسەگە جۋىق كەمىدى. ۇلتتىق اپاتتىڭ اتالعان ءۇش كەزەڭىندە تىكەلەي ءتورت جارىم ميلليونداي, ىقتيمال تابيعي ءوسىمىن ەسەپكە العاندا, ون ميلليونداي ادامنان ايرىلدى. نەگىزگى حالقىنىڭ سانى مەن ءداستۇرلى ەكونوميكاسىنىڭ ءمانىن قۇرايتىن مال باسىنىڭ مولشەرى اشارشىلىق جىلدارى كۇرت ءتۇسىپ كەتكەن قازاقستان 1936 جىلعى 5 جەل­تو­قساندا قابىلداعان ستاليندىك كونس­تيتۋتسيا بويىنشا, رەسەيدىڭ قۇرا­مىن­­داعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكادان كسرو قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى ساناتىنداعى «تاۋەلسىز مەملەكەت» مارتەبەسىنە كوتەرىلدى. بۇل – بول­­شە­ۆيزمنىڭ قازاق حالقىنا قار­سى جا­ساعان مەملەكەتتىك قىلمى­سىن وتە ساتىمەن بۇركەگەن شارا ەدى.

وداق­تىق رەسپۋبليكا بولۋ ارقىلى 1991 جىلى تاۋەلسىز­دىككە قول جەتكىزدىك. دەمەك ءبىز اشار­شى­لىق قۇرباندارىنا ماڭگى بورىش­تى­مىز. وسىنى ءتۇسىنىپ, سول ميل­ليون­داعان ارۋاقتارعا تاعزىم ەتۋ, ۇلتتىق اپاتتىڭ سەبەپ-سالدارىن, اششى شىندىعىن جان-جاقتى اشۋ, تاۋەل­سىزدىك جاريالانعان بەتتە جو­عارعى كەڭەس قۇرعان ارنايى كوميس­سيا­نىڭ ۇجىمداستىرۋ جىلدارى كوش­پەن­دىلەرگە گەنوتسيد جاسالعانى جايىن­داعى تۇجىرىمىن كوتەرۋ, وعان ءتيىستى تاريحي, زاڭي, ساياسي باعاسىن بەرۋ جانە وسى اششى شىندىق ايتىلعان قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحى ارقىلى كۇللى قازاقستاندىقتى تاربيەلەۋ – پارىز, ول ەلدىڭ بىرلىگىن, تۇتاستىعىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى.

بەيبىت قويشىباەۆ,

«ادىلەت تاريحي-اعارتۋ قوعامى» توراعاسىنىڭ  ورىنباسارى, تاريح عالىمدارىنىڭ كانديداتى