ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى كەزدە مەملەكەتارالىق سيپاتتا قابىلدانعان ەڭ العاشقى قابىرعالى قۇجات قانداي ەكەنىن بىلەمىز بە؟ ول – قازاقستان مەن رەسەي مەملەكەتتەرى اراسىندا ەكى ەل باسشىلارى قول قويعان ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت. وسى ارقىلى مەملەكەتارالىق بايلانىستار مەن شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ العاشقى قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالاندى.
مۇنىڭ ءوزى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا تۇرپاتتا قالىپتاسۋىنا دا ىقپالىن تيگىزدى. كوپ كەشىكپەي شەكارالاس وڭىرلەر ءۇشىن ورتاق ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋ جولدارى بەلگىلەندى. بۇل قادام تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك بايلانىستاردىڭ ورىستەۋىنە جول اشتى. قازاقستان مەن رەسەي وڭىرلەرى اراسىنداعى وسىنداي شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ومىرشەڭ, قايتالانباس مودەلى رەسەيدىڭ ورىنبور جانە قازاقستاننىڭ اقتوبە وبلىستارى اراسىندا جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى ەكى ءوڭىر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستار ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسكەنى دە اتار تاڭداي, باتار كۇندەي شىندىق. ايتالىق وتكەن 2017 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورىنبورداعى اقتوبە وبلىسىنىڭ كۇندەرى ۇلكەن تابىسپەن وتكەنىنە كۋا بولا الامىز. ەڭ باستىسى, بۇدان ءبىر جىل بۇرىن ەكى ءوڭىر باسشىلارى قول قويعان كەلىسىمدە كورسەتىلگەن وڭىرارالىق ماسەلەلەر تولىقتاي دەرلىك شەشىمىن تاپقانىنىڭ ءوزى ءبىر مەرەي. ايماقتىق-شەكارالىق دەڭگەيدە كەلىسوزدەر ۇستەلىندە قويىلعان وزەكتى جايتتار قاناتتاسا وركەندەۋگە قازىق بولا العانى ەكى جاقتاعى ساراپشىلار مەن جۇمىس توپتارىنىڭ دا ناتيجەلى ەڭبەگىنىڭ كورىنىسى.
ەكىنشى ءبىر كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا مۇنىڭ ءوزى بەينە ءبىر سىناق ىسپەتتەس دەر بولساق, بۇدان ەكى جاقتىڭ دا ابىرويمەن وتە بىلگەنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ءىس. وسى ارقىلى شەكارالاس وڭىرلەرگە ورتاق تۇستاردىڭ تۇيىندەرى تارقاتىلدى. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى بۋىنى – وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنى, ياعني مۇناي ونىمدەرى مەن گاز ءوندىرۋ جانە كوگىلدىر وتىندى قايتا وڭدەۋ سالاسى بويىنشا بەرىك ونەركاسىپتىك نەگىز قالاندى. سونداي-اق ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ەكىجاقتاعى ماشينا جاساۋ ىسىنە وڭ سەپتىگىن تيگىزدى.
سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە تۇرمىستىق-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرگە قاتىستى دا شەشىمىن تاپقان ىستەر كوپ. شەكارالاس اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ارنايى شەكارا وتكەلدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر ناقتىلاندى.
بىلتىر ءساۋىر ايىنىڭ اياعىندا ورىنبوردا وتكىزىلگەن اقتوبە وبلىسىنىڭ كۇندەرىنە جۋرناليستىك ىسساپارمەن جولىمىز تۇسكەن كەزدە رەسەي شەكاراسىنان باستالعان جولدىڭ 45 شاقىرىمدىق بولىگى ويقى-شويقى ەكەنىن كورگەنبىز. ال قازىر قانداي دەسەك, بۇعان – «تاقتايداي» دەپ جاۋاپ قايتارۋعا ابدەن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اياقتالعان كۇردەلى جوندەۋ بۇگىندە شەكارالاس وبلىستار اراسىندا بارىس پەن كەلىستىڭ ودان ءارى جيىلەي تۇسۋىنە جول اشىپ وتىر. بۇعان جاۋاپ رەتىندە بۇگىنگى كۇنى اقتوبەلىك اۆتوجولشىلار اقتوبە-ور باعىتىنداعى ماگيسترالدىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا دەيىنگى بولىگىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ونىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالماق.
ەندى مىنە, تابيعاتتىڭ تامىلجىعان كەزىندە, اقتوبەدە وتكىزىلگەن ورىنبور وبلىسىنىڭ كۇندەرى دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ تۋىن تاعى دا جەلبىرەتىپ الا جونەلدى. سونداي-اق بۇل كۇندەر تەك شەكارالاس اقتوبە مەن ورىنبور وبلىستارى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاستاي ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن, ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز ىزگى نيەتتى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار ءۇشىن ەلەۋلى ءرول اتقاردى دەۋگە ابدەن بولادى.
بۇلاي دەۋىمىزدىڭ باستى سىرى نەدە؟ الدىمىزداعى شىلدە ايىنىڭ 6-شى جۇلدىزىندا استانانىڭ 20 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ وتپەك. وسى مەرەيلى داتانىڭ قۇرمەتىنە وراي كۇندەر كەزىندە ارنايى ۇيىمداستىرىلعان اۆتوكەرۋەن ورىنبوردان قىزىلوردا قالاسىنا قاراي اتتاندى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. ورىنبوردىڭ قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش استاناسى بولعانى تاريحتان جاقسى ءمالىم. بۇدان كەيىن ەل استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا, سودان سوڭ الماتىعا كوشىرىلدى. ال سوڭعى 20 جىل ىشىندە ەلدىڭ ورداسى – استانا بولىپ وتىر. اۆتوكەرۋەن قازاق ەلىنىڭ بۇعان دەيىنگى ءۇش استاناسىن ارالاپ, 6 شىلدە كۇنى كەرۋەننىڭ باسىن استاناعا تىرەمەك.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم مەن جاستار وكىلدەرى مادەنيەت پەن ونەر جاناشىرلارى, عالىمدار مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى اتالعان باعىت جولىندا كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. شەبەرلىك ساباقتارىن جۇرگىزىپ, تۇرعىندارعا ءتيىستى كەڭەستەر مەن كومەكتەر بەرەدى. مۇنداعى باستى ماقسات – استانانى اسقاقتاتۋمەن بىرگە قازاق ەلىنىڭ بۇرىنعى استانالارى ورىنبوردىڭ جانە قىزىلوردا مەن الماتىنىڭ ورنىن ولقى تۇسىرمەۋ. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى الاتىن ورنى مەن مارتەبەسى تۋرالى عيبراتتى اڭگىمەلەر ءوربىتۋ. بۇل جونىندە اقتوبە مەن ورىنبور وبلىستارى رەسمي دەلەگاتسيالارىنىڭ كەزدەسۋى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى ساياباقتا ورىنبور وبلىسىنىڭ كۇندەرى سالتاناتتى تۇردە اشىلۋ ءراسىمى كەزىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ ايتىپ بەردى.
ورىنبوردىڭ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى بولعانىن ەشكىم تاريحتان سىزىپ تاستاي المايدى. وسى ورايدا ورىنبور – قىزىلوردا – الماتى – استانا اۆتوكەرۋەنىنىڭ قىزمەتىن ورىنبوردان باستاۋ جونىندە شەكارالاس ارىپتەستەر تاراپىنان ۇسىنىس تۇسكەن كەزدە بۇعان تۇسىنىستىكپەن قاراي بىلدىك. ورىندى تىلەككە قولداۋ كورسەتتىك, دەدى ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ. سونداي-اق شەكارالاس ءوڭىر باسشىسى رەسمي دەلەگاتسيالاردىڭ كەزدەسۋى كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان مەن رەسەي تاعدىردىڭ ءوزى قوسقان ەجەلگى تاريحي كورشىلەر ەكەندىگى جونىندەگى سارابدال ءسوزىن العا تارتىپ, سول ەجەلگى قارىم-قاتىناستاردى قازىرگى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق تالاپتارعا ساي جالعاستىرىپ, جاڭعىرتا بەرۋ باستى كورشىلىك ءارى ارىپتەستىك پارىز ەكەنىن ءمالىم- دەدى.
سونداي-اق ورىنبور وبلىسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى يۋ.بەرگتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرۋ ءىسى ەكى جاققا دا بىردەي تيىمدىلىك اكەلە ءبىلدى. وسى ارقىلى ەكونوميكالىق بايلانىستار مەن وندىرىستىك كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزدەرى قالاندى. وسىنداي بايلانىستار گۋمانيتارلىق سالادا دا ورنىعىپ كەلەدى. ونىڭ باستى كورىنىسىنىڭ ءبىرى – ورىنبور مەن اقتوبە وبلىستارى اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق تۇرعىداعى بايىپتى قارىم-قاتىناستار دەدى ول ودان ءارى.
گۋبەرناتوردىڭ ايتۋى بويىنشا, ورىنبور وبلىسىنىڭ اقتوبەدەگى كۇندەرىنە قاتىسۋ ءۇشىن مىڭنان استام ادام كەلىپتى. ونىڭ نەگىزگى قۇرامى ىسكەر توپتار مەن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردان, مينەرالدى ونىمدەردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ءىسىنىڭ شەبەرلەرىنەن, ماشينالار مەن ەلەكتر جابدىقتارىن قۇراستىرۋشىلاردان تۇرادى. ورىنبور رەسەيدىڭ دالالىق وڭىرىندە ورنالاسقان شەتكەرى وبلىستارىنىڭ ءبىرى بولا تۇرسا دا, سوڭعى ۋاقىتتا ونىڭ جالپىرەسەيلىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇعان شەكارالاس ايماقتا جاساقتالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ تيگىزگەن ىقپالى مول, دەدى كەزدەسۋلەر كەزىندە ورىنبور وبلىسى ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۆيتسە-گۋبەرناتور ن.لەۆينسون. سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, ءونىم ءوندىرۋشى وندىرىستىك قۇرىلىمدار اراسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ءسوز جوق, بۇل وتە جاعىمدى جايت. سونىڭ ىشىندە ناتاليا لازەرەۆنا «زابەر 56-«ۆانيل» سەكىلدى ورىنبور مەن اقتوبە وندىرىسشىلەرىنىڭ باسىن قوسقان ىرگەلى جوبانى وڭ مىسال رەتىندە كەلتىردى.
تاعى ءبىر تۇيسىنگەنىمىز, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋ مەن دامىتۋ ىسىندە شەكارالاس وڭىرلەر اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى بايىتاتىن ءارى بىرىنەن-ءبىرى ۇيرەنەتىن تاجىريبەلەر جەتكىلىكتى ەكەندىگى. سونداي-اق ورىنبورلىقتار تاياۋدا بيزنەس-كلاسس جوباسى شەڭبەرىندە «تالىمگەر-2018» جوباسىن بەكىتكەن ەكەن.
سايكەستىلىك دەيمىز بە, جوق الدە كەزدەيسوقتىق دەيمىز بە, نە دەسەڭىز و دەڭىز, ءدال وسىعان ۇقساس جوبا بيىل اقتوبە وبلىسىندا دا قولعا الىنعانىنا تاڭعالماي كورىڭىز. بۇعان اقتوبەدە بيزنەستى جاڭادان باستاعانداردىڭ قادامدارىن قولداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق ايرىقشا جوبا قولعا الىنعانىن ايتقان ءجون. ونىڭ باستى ءبىر ەرەكشەلىگى –جوباعا قاتىسۋشىلار بيزنەستىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن بىلىكتى دە تاجىريبەلى تالىمگەرگە بەكىتىلۋىندە.
سونداي-اق ورىنبور وبلىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى مەن مەديتسينانىڭ دامۋى تۇتاستاي رەسەي فەدەراتسياسى بويىنشا الدىڭعى ورىندا ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مۇندا ءتىپتى فەدوروۆ اتىنداعى كوز اۋرۋلارى كلينيكاسى بۇكىلرەسەيلىك ماڭىزعا يە. كۇندەر كەزىندە اقتوبە قالاسىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى ساياباقتا ورنالاستىرىلعان كورمەلەر تىزبەگىندە «جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەك» دەپ اتالاتىن ورىنبور وبلىسى مەديتسيناسى جەتىستىكتەرىنە ارنالعان كورمەنى كورشىلەس وڭىرلەر باسشىلارى ب.ساپارباەۆ پەن جانە يۋ.بەرگپەن بىرگە تاماشالاۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى-ءدى.
ءسوز جوق, باردى بار, جاقسىنى جاقسى دەپ باعالاۋ پارىز. تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىسىنان بىلىنەدى دەگەندەي, كورمە پاۆيلوندارى مەن قابىرعالىق ماتەريالدارعا كوز تاستاعان كەز كەلگەن ادام ورىنبور مەديتسيناسىنىڭ وزىق داستۇرلەرىنە قانىعا الادى. ايتسە دە ورىنبورلىقتاردىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەرى – اقتوبەلىكتەر دە بۇل باعىتتا باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە ەكەنىن ايتپاي كەتسەك, شىندىققا قيانات بولار. مۇندا مەديتسينالىق كلاستەر قۇرۋ ءىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق جوبالار قولعا الىنعان. سوعان سايكەس اقتوبەدە رەسپۋبليكانىڭ باتىس وڭىرىندەگى باتىس قازاقستان, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىن مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتيتىن ءىرى ورتالىققا اينالعانىن ايتۋ قاجەت. كۇندەر كەزىندە وبلىس ورتالىعىنداعى «دارۋ» كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسقان ورىنبورلىق ماماندار وعان وڭ باعا بەردى.
سونىمەن اقتوبەلىكتەر ورىنبورلىق كورشىلەرىنەن, ولاردىڭ يگى دە ىزگى ىستەرىنەن كوڭىلدەرىنە تاعى دا قانداي وي تۇيە الادى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ورىنبور ۇكىمەتى قازاقستاننىڭ اقتوبە مەن باتىس قازاقستان وبلىستارىمەن شەكتەسەتىن گۋبەرنيالىق شەتكەرى ءوڭىرى – سول يلەتسكىگە مول قاراجات قۇيىپ جاتقانى تاعىلىم الۋعا تۇراتىنداي ءىس. ەجەلگى يلەتسك تۇزدى كولىنىڭ ەمدىك قاسيەتى عىلىمي-مەديتسينادا دالەلدەنگەنىنە 165 جىل بولعان ەكەن. كۇنى كەشەگە دەيىن وسى جەردىڭ اينالاسى جارتىلاي جابايى كۇيىندە بولىپ كەلگەنى قازاقستاندىقتارعا دا قۇپيا ەمەس. ءارى وعان اعايىندارىمىز ەم الۋ ءۇشىن «تۇز ايى» دەپ ەسەپتەلگەن شىلدە كەزىندە عانا باراتىن.
كۇندەر كەزىندە ىرگەمىزدەگى شەكارالىق ايماق جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن رەسەيدىڭ سوچيدەن كەيىنگى باستى قالپىنا كەلتىرۋ كۋرورتىنا اينالعانىن بىلدىك. بۇعان دەيىن تالاي رەت بارعان يلەتسك ەمدەۋ ورنىن سلايدتان كورگەن كەزدە ونى تانىماي قالعانداي كۇي كەشتىك. بۇعان قوسا اقتوبەمەن ىرگەلەس قۋاندىق كۋرورتى دا وزگەشە تۇرگە ەنىپتى. بۇعان قوسارىمىز رەسەيلىك پروۆينتسيالىق بيلىك وكىلدەرى اتالعان شەتكەرى ايماقتى تۋريستىك بەلدەۋگە اينالدىرۋ جونىندە وڭتايلى شەشىم قابىلداپتى. ماسەلەن, اقتوبە ايماعىندا سوڭعى كەزدەرى شالعايداعى ىرعىز اۋدانى اۋماعى تۋريستىك باعىتقا سۇرانىپ تۇرعانى جونىندە اڭگىمەلەر قوزعالىپ ءجۇر. وسى باستامانىڭ اياقسىز قالماعانىن قالار ەدىك.
تاعى ءبىر تاعىلىم الار تۇس, كۇندەر كەزىندە ايتىلعانداي, شەكارالاس وڭىردە ونىڭ برەندى بولۋعا لايىقتى دەرلىكتەي ورىنبوردىڭ ءتۇبىت ورامالىن ونەركاسىپتىك نەگىزدە ءوندىرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى جوبالارى بەلگىلەنىپتى. سونىڭ نەگىزىندە ەجەلگى ءتۇبىت ورامال توقۋ ءىسى ىرگەسىن كەڭەيتىپ, ءتۇرلى توقىما بۇيىمدار وندىرەتىن, ءبىر اۋىسىمدا 1200 ادام جۇمىس جاسايتىن كەلىستى كەشەنگە اينالىپتى.
رەسەيلىك ءوڭىردىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى كۇندەرى كەزىندە ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ەكى وڭىردەگى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى باس قوسىپ, ينتەگراتسيالىق الەۋەتتى ءوسىرۋ جونىندەگى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىنداعى «باتىس 2» شاعىن اۋدانىندا ورىنبور اللەياسى اشىلدى. سونىمەن بىرگە كۇندەر اياسىندا شەكارالاس وڭىرلەردەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ باسشىلارى اراسىندا يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جوبالارعا قول قويىلدى. ءتىپتى ەكىجاقتى باسقوسۋ كەزىندە بالالاردىڭ بيىلعى جازعى دەمالىسىن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى دە ۇمىت قالعان جوق. بۇل جونىندە قول قويىلعان مەموراندۋم ورىنبوردىڭ «سولنەچنايا سترانا» لاگەرىندە اقتوبەلىك دارىندى بالالاردىڭ, ءوز كەزەگىندە اقتوبەنىڭ «اسەم» جازعى دەمالىس ورتالىعىندا ورىنبورلىق جەتكىنشەكتەردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيدى. وسىنداي كەلىسىمدەر ەكى تاراپتاعى ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەر اراسىندا دا جاسالدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, رەسەيدىڭ ورىنبور ولكەسىنىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى كۇندەرى كورشىلىك قارىم-قاتىناستار مەن ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسۋىنە جول اشىپ بەردى.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
ورىنبور – اقتوبە – ورىنبور
سۋرەتتەردە: رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنىڭ اقتوبەدەگى كۇندەرىنەن كورىنىستەر