كۇمبەزدىڭ كۇمىس باعانى (ۇعا اكادەميگى زاكي احمەتوۆ تۋرالى)

كۇنى كەشە عانا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاق ادەبيەتى مەن ادەبيەتتانۋىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋداعى ورنى مەن ءرولى»  اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا بەلگىلى عالىمنىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇلاعاتتى جيىن ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى «اكادەميك زاكي احمەتوۆ زەرتتەۋلەرى جانە ادەبيەتتىڭ تەوريالىق-ادىسنامالىق نەگىزدەرى اتتى كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. اتالعان القالى جيىندارعا قازان قالاسىنداعى ع.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كيم مينۋللين, تۇركيانىڭ پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇستافا ارىسلان سىندى شەتەلدىك عالىمدار قاتىستى.

ءبىز وقىرمان نازارىنا ادەبيەتتانۋشى عالىم تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ جازعان ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز.

اكادەميك زاكي احمەتوۆ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمى تاريحىندا, اسىرەسە ونىڭ قازاقتىڭ ولەڭتانۋ, ابايتانۋ, اۋەزوۆتانۋ ءتارىزدى كۇردەلى سالالارىندا ساليقالى, سۇيەكتى ەڭبەكتەر قالدىرعان ايتۋلى وقىمىستى. ۇلتتىق پوەتيكا, ادەبيەت تاريحى مەن تەورياسى, ستيليستيكا, تەكستولوگيا, جالپى ءسوز ونەرى, قوعامدىق وي-سانا جايىنداعى تاريحي-عىلىمي قاعيداتتار مەن قۇندىلىقتاردى, نەگىزگى عىلىمي ۇعىمدار مەن تەرميندەر جۇيەسىن, عىلىمي ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن, ءسوز قولدانۋ تاسىلدەرىن تەرەڭ پايىمداپ, زەردەلەگەن بىلگىر ەدى. «ايدا اياق جوق, جىلدا جىلىك جوق» دەگەندەي, زاكي اعانىڭ قاپيادا وپات بولعانىنا دا 16 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. وسى ۋاقىت ىشىندە دارابوز ءبىلىمپازدىڭ ادامشىلىق, ىزگىلىك, كىسىلىك, ۇستازدىق, يماندىلىق قاسيەتتەرى, مەيىربان كەلبەتى, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جۇيەلى, جيناقى, بەينەلى بايانداپ, اۋديتوريانى نامازعا ۇيىتقانداي ەلىتتىرۋى كوڭىل ايناسىندا ساۋلەدەي جارقىرايدى.

ادىلدىگى مەن ادەپتىلىگى قانداي ەدى ءاز اعانىڭ! اكادەميك دەپ قول قويۋ اۋەزوۆ پەن ساتباەۆقا لايىق, كەيدە ءوز-وزىمنەن ۇيالامىن دەۋشى ەدى. ءوزىمنىڭ انام حانشا ءانشى ەدى, ەل ادامدارى ابايدى جاقسى ءبىلۋشى ەدى, ءانشى-كۇيشى, قيس­ساشى, ولەڭشىلەردىڭ ورتاسى ەدى, اكەم حالىق داستاندارىن تاقپاقتاپ, ما­نەر­لەپ وقىپ وتى­­ر­اتىن-دى دەپ سىر اشا­تىن. «ق­ا­زاقتىڭ مەملەكەتتىك قىز­دار پە­داگوگيكا ينستيتۋتىندا ۇس­­تاز بو­لىپ جۇرگەنىمدە مالىك عاب­دۋل­لين اكا­دەمياعا جارتى اي­لىق كولەمىندە قى­ز­مەتكە العان ەدى. سول ءبىر جىلداردا اۋەزوۆ اباي شىعارمالارىنىڭ جاڭا عى­لىمي تولىق اكادەميالىق با­سى­لىمىن ازىرلەۋگە باسشىلىق جا­سادى, بار قايرات-جىگەرىن, ءبى­لى­مىن سارقا جۇمسادى. وسى ءبىر بە­رە­كەلى ءىستىڭ ناتيجەسىندە اباي, اۋە­زوۆ مۇراسىنا دەن قويعانىم اقي­قات. كازگۋ-دەگى ديپلومدىق جۇ­مىسىمنىڭ تاقىرىبى – «اباي­دىڭ ەستەتيكالىق كوز­قا­را­سى» ەدى. عىلىمي جەتەكشىم پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ تا, رەسمي ساراپشى مۇحتار اۋەزوۆ بولعان-دى. دەمەك وسى ۇس­­تازدارىمنىڭ ارقاسىندا كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ شى­عىس­تا­نۋ ينستيتۋتىنا اسپي­ران­تۋ­راعا قا­بىلدانعاندا ابايدىڭ شى­عار­ماشىلىق ءومىربايانى بويىن­شا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن نيەتتە بە­كىن­گەنىم راس», دەگەن زاكي اعا عى­لىم جولىنا قالاي تۇسكەنىن اڭ­داتۋشى ەدى.

ونىڭ «اباي جانە لەرمونتوۆ» دەيتىن كانديداتتىق ديسسەر­تا­تسيا­سىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, كو­نە تۇركى جازبالارىنىڭ اسقان بى­­ل­گىرى, ءماتىنتانۋشى, كسرو عا كور­رەس­پوندەنت-مۇشەسى س.ە.ما­لوۆ, ورىس ادەبيەتتانۋ عى­لى­­مى ب­وي­ىن­شا كەڭەسشى ەۋروپا, شىعىس ادە­­بيەتىنىڭ مايتالمانى, «ەدىگە», «قاراساي – قازي» جىرلارى حا­قىن­دا زەرتتەۋلەر تۋىنداتقان ۆ.م.جيرمۋنسكي, يسلام تاريحىنان لەكتسيا وقىعان اكادەميك ي.يۋ.كراچكوۆسكي جاس عالىمنىڭ عى­­لىمي-شىعارماشىلىق الەۋ­ە­تى­­نىڭ كەمەلدەنۋىنە اسەر ەتتى. ءوزى دە ورىس, ەۋروپا, شىعىس حالىق­ت­ا­رى­نىڭ ادەبيەتىنەن مول سۋسىن­دا­دى.

ورىس تىلىندە پۋشكين, لەر­مونتوۆ, نەكراسوۆتاردى ءمان-ماز­مۇنىن جىعا تانىپ, جاتقا تو­گىلدىرەتىن ساحارانىڭ جاس ناۋ­شاسى زاكي احمەتوۆ 19 جاسىندا جاسىنداي جارقىلداپ, ياعني 1947 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ 1949 جىلدىڭ مامىرىنا شەيىن لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فا­كۋلتەتىندە ءدارىس وقىعانى قان­داي عانيبەت دەسەڭىزشى! جاس بول­سا دا ونىڭ شالقار ءبىلىمىن ءبى­لىمپازداردىڭ ورداسى كادەگە جا­راتتى. تەكتىلىكتىڭ, تەرەڭدىكتىڭ, زي­يا­لىلىقتىڭ, پاسسيونارلىق قۇلشىنىستىڭ ناقتى كورىنىسى عوي.

اكادەميك زاكي احمەتوۆ ۇلت­تىق ولەڭ­تانۋ عىلىمىندا اي­رىق­شا كەسەك عىلىمي وي-تۇجى­رىم­دار وربىتكەن زەرت­تەۋشى ەكەن­دى­گىنە, اسىرەسە ونىڭ «كازاح­سكوە ستي­حوسلوجەنيە» (1964), «ولەڭ ءسوز­­دىڭ تەورياسى» (1973), «قا­زاق ولەڭى تەو­رياسىنىڭ نەگىز­دە­رى» (2002), «پوەزيا شىڭى – دانالىق» (2002) اتتى زەرت­تەۋ­لەرى ايعاق. ولەڭتانۋشى ز.اح­مە­توۆتىڭ كورسەتۋىنشە, پوە­زيا ءتىلى مەن كوركەم فورمالار تا­بي­عاتىن ۇعىپ-ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولەڭ قۇ­رىلىسىنىڭ ىشكى قۇپياسىن تەك­­سەرىپ-تالداۋ, تانۋ اسا ءماندى. راس­ىندا, ولەڭ – اسا كۇردەلى, سان قىر­لى قۇبىلىس.

اكادەميك ز.احمەتوۆ شىعىس­تا­نۋشى ت.كوۆالسكيدىڭ تۇركى پوە­زياسى تاري­حىن­دا ۇقساستىق پاي­دا بولۋىن ەرتە ءدا- ۋ­ىرگە جات­قىزعانىن قۋات­تايدى. اكا­دە­ميك ۆ.ۆ.رادلوۆ تۇركى پوە­زيا­سىن­داعى ۇي­قاستىڭ دامۋى اراب-پارسى ادە­بيەتىنىڭ اسەرىنەن دەپ جازادى. ۇي­قاسۋ رەتى اااب بولىپ كەلۋ كوپ­­تەگەن شىعىس حالىقتارى پوە­زيا­سىنا ءتان. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىن­داي ۇيقاسىم ءتارتىبى ابايدا بار, ءتىپتى ماحمۇت قاشعاريدە دە قول­دانىلعان دەيدى.

ە.بەرتەلس ماحمۇت قاش­عا­ريدىڭ «دي­ۋاني لۇعات ات-تۇ­رىك» شىعار­ما­سىن­داعى كەي­بىر پوە­زيا­لىق مۇرالاردىڭ ۇيقا­سقا قۇ­­رىلاتىندىعىن ورىندى كەل­تى­رەدى.

اكادەميك ۆ.جيرمۋنسكي مەن ح.زاريفوۆ تۇركى پوەزياسىنداعى ۇيقاس­تىڭ پايدا بولۋىن سين­تاك­سيستىك پاراللە­ليزممەن بايلا­نىس­تىرادى. اكادەميك زاكي احمەتوۆ ۇيقاستىڭ سونشالىقتى جو­عارى دارەجەدە دامۋىنا, كەڭ قول­دانىس تابۋىنا ۇلتتىق پوەزيا ءتى­لىنىڭ بەينەلىلىگى, ءسوزدىڭ تابي­عي اۋەزدىلىگى, سوي­لەۋ­دىڭ ىرعاقتىق-سين­تاك­سيس­تىك ءتۇزى­لىسى ىقپال ەتكەن دەگەن تۇجى­رىم جاسايدى.

ۇلتتىق ولەڭتانۋ ءىلىمى تاريحىندا اكادەميك زاكي احمەتوۆ ۇيقاستىڭ فونە­تي­كالىق جۇيە­سىنە, بۋىن قۇرىلى­سىنا, دىبىس­تار (داۋىستى, داۋىسسىز) ۇن­دەس­تىگىنە, ىرعاق تابيعاتىنا تور­كىن­دەستىگىن تەرەڭ زەردەلەيدى. ونىڭ كورسەتۋىنشە, ۇيقاس – پوە­زيا­نىڭ باستى سيپاتى, تار­ماق سو­ڭىنداعى سوزدەردىڭ ۇيلەسىمى, دى­بىس­تىق جاراسىمدىلىقتار, ولەڭ­نىڭ ىر­عاقتىق-ينتوناتسيالىق قۇ­رىلىمىنىڭ اي­رىقشا تۇراق­تى تە­تىگى. ۇيقاس – ولەڭ ءسوز­دى تار­ماق­تارعا جىكتەۋدىڭ كورسەت­كى­شى. ول كوركەمدىك سانا ايناسىن­دا پوە­­­زيالىق شىعارمانىڭ ىر­عاق­تىق جۇيەسىندەگى نەگىزگى ەلە­مە­نت, تۇ­­تاس بۋىنداردى اۋەز­دى­لىككە كو­شى­رەتىن ءتاسىل.

اسىلىندا, ۇيقاستىڭ ىرعاق پەن ينتو­نا­تسياعا ىقپالى وراسان, سە­مانتي­كا­لىق, كوركەمدىك ءمانى دە ەرەكشە.

زاكي احمەتوۆ ەڭبەگىندە ۇيقاس قۇ­رامىنداعى دىبىستىڭ سا­پا­­سى, اۋەزدىلىگى, تولىق مان­دە­گى اكۋستيكالىق سايكەستىگى, سينگارمونيالىق ۇيلەسىمدىلىگى, تۇر­لەرى (تولىمدى, تولىمسىز, قۇ­رامدى, رەديفتى) عىلىمي-تەو­ريالىق تۇرعىدان بايىپتالادى.

ول ۇيقاستى ۇلتتىق كوركەمدىك داس­تۇرلەردىڭ بايۋىمەن, ولەڭ قۇ­رىلىسىنىڭ كۇردەلەنىپ كە­مەل­دە­نۋىمەن بىرتۇتاستىقتا قاراس­تى­رىپ, قازاق ولەڭىندەگى ۇيقاس جۇيەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە سا­لا­­­لانىپ-سارالانىپ دامۋىنا ۇلت­­تىق پوەزيا ءتىلى­نىڭ وب­راز­دى­لى­عى, ءسوزدىڭ تابيعي اۋەز­دىلىگى, سوي­­لەۋدىڭ ىرعاقتىق-سينتاك­سيس­تىك ءتۇزىلىسى ىقپال ەتكەن دەگەن تۇ­جىرىم جا­ساي­دى.

اكادەميك زاكي احمەتوۆ تۇ­ر­كى پوەزيا­سىن­داعى ۇيقاس تۋ­را­لى وي وربىتكەن شىعىس­تا­نۋ­شى­لار ف.كورش, ۆ.گور­د­لەۆسكي, ت.كوۆالسكي, ە.ە.بەرتەلس, ەپوس­تانۋشىلار ۆ.م.جير­مۋن­س­­كي, ح.ت.زاريفوۆ سىندى وقى­مىس­تىلاردى ىلتيپاتپەن اتايدى. عۇلاما عالىم شۋماق قۇرىلىسىنا ءتان سيپات-بەلگىلەردى بىلايشا كورسەتەدى: 1) پوەزيالىق ويدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اياقتالىپ تياناقتالۋى; 2) ولەڭ سويلەمدەرى سينتاكسيستىك-ىر­عاقتىق تۇرعىدان تولىق مۇسىندەلىپ, ينتو­ناتسيالىق تولقىندانۋىنىڭ اياق­تالۋى; 3) شۋماقتاعى تارماق سانى­نىڭ تۇ­راقتىلىعى; 4) شۋماق جاسايتىن تار­ماق­تاردا ۇيقاس ءتارتىبى قاتاڭ ساق­تا­لادى.

ۇلتتىق پوەتيكا مايتالمانى زاكي احمەتوۆ ورىستىڭ ادە­بي­ەت­تانۋ عىلى­مىن­داعى وي-پى­كىر­­لەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وي ءجى­­­بىن تار­­قاتادى. سونداي-اق س.سەي­­فۋل­ل­ين, س.مۇقانوۆ, ب.كەن­جە- ­­با­ەۆ بايلامدا­رىن, ءيىنى كەل­گەن­دە, عىلىمي قول­دانىسقا ەن­گى­زەدى.

­قازاق ولەڭىنىڭ تەورەتيگى حا­لىق پوە­زيا­سىنداعى ءان-ولەڭ­دە­رىنىڭ تۇرلەرىنە (ولەڭ, قا­را ولەڭ, ايتىس, قايىم, جىر, تول­­عاۋ, تەر­مە, تاقپاق), قازاق اۋىز ادە­بي­­ەتىنىڭ بايىرعى وكىل­دەرىنە (جىراۋ, جىرشى, اقىن, ولەڭشى), كونە تۇر­كى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى مەن ستيلىنە زەيىن اۋدا­رادى. قازاقستان مەن ورتا ازيا جەرىن­دە جاز­با ءارى اۋىز ادەبيەتى جوعارى دا­­رە­جەدە دامىعانىن جانە 7 بۋىندى ولەڭ­دەردى قولدانعانىن اتاپ وتەدى.

ال 11 بۋىندى ولەڭدەر تۇركى حالىق­تا­رى پوەزياسىندا, اتاپ ايت­قاندا, وزبەك, ازەربايجان, قارا­قالپاق, تاتار جىرلارىندا جا­نە تاجىك-يران ادەبيەتىندە بار. ف.كورشتىڭ جازۋىنشا, ازەر­بايجاندا 11 بۋىندى ولەڭ, ىر­عاقتىق ورنەگى 5+6, 6+5 ءتۇ­رى كەڭ جايىلعان. وسىنداي توقى­لىس ياساۋي حيكمەتىندە ۇشى­را­سا­تىنىن زاكي احمەتوۆ تە كور­سەتكەن.

XVIII عاسىردا 11 بۋىندى قارا ولەڭ ۇلگىسى كەڭ قولدانىس تاپ­قان. «اقتابان شۇبىرىندى, ال­قاكول سۇلاما» وقيعاسىنا ار­نال­عان «ەلىم-اي» قارا ولەڭ ۇل­گىسىمەن ايتىلعان. و زاماندا تۋ­عان كەسەك داستاندار, ايتالىق, جا­­ناق جىرلاعان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرى جانە اباي­دىڭ «ەسكەندىر», ء«ازىم اڭگى­مە­سى», «ماسعۇت», «ۆاديم» شىعار­ما­لا­رى قارا ولەڭ تۇرىمەن كەستەلەنگەن. قيسسالار دا وسىلاي.

شۋماق, تارماق, بۋناق, ۇيقاس قۇرى­لى­سىنا ەنگىزگەن جاڭا­لىق­تا­رىن عىلىمي-تەوريا­لىق تۇر­عى­دان تەكسەرىپ تارازىلايدى. اس­ى­رەسە اباي پۋشكين ولەڭى­نىڭ مەلوديالىق بايلىعىن, تۇپ­­نۇس­قانىڭ رۋحىن, سىرىن, ين­تو­نا­تسياسىنىڭ نازىك رەڭ­ك­تە­رىن, ىر­عاقتىق سۋرەتىن اسەر­لى جەت­كىزگەنىن سيپاتتايدى. اۋىز­ەكى سويلەۋدىڭ ينتوناتسياسىن كە­مەل­دىك­پەن بايىتقانىن تاپ­تىش­تەي­دى. بۇل ورايدا «باي سەيىل­دى», «ەم تابا الماي», «تايعا مىن­دىك», «سۇرعىلت تۇمان دىم بۇر­كىپ», «جالىن مەن وتتان جارالىپ», «قۋاتى وتتاي بۇرقىراپ», «قاتىنى مەن ماساقباي», «قور بولدى جانىم», «سەن مەنى نە ەتەسىڭ؟», «سەگىز اياق» ولەڭدەرى جا­ڭا­شىلدىق قۇبىلىستارىمەن قى­زىقتىرعانىن قاداپ ايتادى.

پوەزيا مۇحيتىنان, سۇلۋ­لىق دۇنيە­سى­نەن جەمىس تەرگەن, جەمىسىن ەلگە بەرگەن التىن اعانىڭ بىلىمدارلىعىنا دىل­مارلىعى, ساناتكەرلىگىنە ار-وجدان, رۋح تازالىعى, كوركەم مىنەزى ۇشتاسقان ەدى-اۋ! ءيا, عۇلا­ما­نىڭ مۇراسىندا ۇلت ءتىلى­نىڭ كەرەمەت سىرى, رۋحى, كوركەمدىگى, تەرەڭدىگى, دانالىق دارىستەرى بىلىكتىلىكپەن سارالانعان.

1951 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا «اباي جانە لەرمونتوۆ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. وسىناۋ كەسەك زەرتتەۋدە ابايدىڭ اۋدارما سالاسىنداعى ۇزدىك ونەرىنە, ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىنە, كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسىنىڭ تەگەۋرىن-قۋاتىنا بارىنشا تەرەڭ تالداۋ جاسايدى. ابايدىڭ لەرمونتوۆپەن يىق تە­ڭەستىرىپ تۇراتىندىعىن ءارى با­سە­كە­لەس تە رۋحتاس ەكەندىگىن كە­لىستى اڭگى­مە­لەيدى. قىرۋار سالىس­تى­رۋلاردى جۇ­يە-جۇيەسىمەن جىك­تەپ تەكسەرەدى. اباي­­دىڭ لەر­مونتوۆتى قۇشتارلىقپەن اۋدا­ر­­عا­نىنىڭ سەبەبىن ول «ەرەكشە ىزا­نىڭ اقى­نى, ماحابباتى اشۋمەن ۋلانعان اقىن» دەپ, وتە-مو­تە بۇيرەگى بۇرىلىپ, ىنتاسى اۋىپ, جۇرەگى قالاپ جاقىن تۇت­قا­­نىن زەردەلىلىكپەن تارازىلاپ تۇ­سىن­دىرەدى.

اباي اۋدارعان لەرمونتوۆتىڭ «وي» دەگەن ولەڭى جايىندا «دۇ­نيە, ءومىر جايلى تىنىمسىز ويعا با­تىپ, ءبارىن سىناپ, اقىل­مە­نەن سا­رالاپ, اسقاق قيالعا, ءۇمىت پەن ارمانعا ابدەن بەرىلگەن كۇيى دە; جازىقسىز جاپا شەككەن, اۋىر بەينەت تارتقان, كوپتىڭ اتىنان ايتقان, ازۋلى كۇشتىلەرگە ايتقان قاتتى نارازىلىعى دا – ءبا­رى دە وسى ولەڭنەن مولىنان سە­زىلەدى», دەپ جازعان. دەمەك زەرت­تەۋشى تەرەڭ تامىرلاستىقتى, تور­كىندەستىكتى, سارىنداستىقتى اڭعارعان.

زادىندا, زاكي احمەتوۆ ابايتانۋ مەن لەرمونتوۆتانۋعا جا­ڭا­شىل قۇ­بى­لىستار ەنگىزدى. جاس عالىمنىڭ تۇ­جى­رىمدى وي-پىكىرلەرىن اكادەميكتەر كراچ­­كوۆسكي, سترۋۆە, باران­ني­كوۆ, پرو­فەس­سورلار ەفيموۆ, بەر­كوۆ, كورنەكتى لەر­­­مونتوۆتانۋ­شى ۆ.ا.مانۋيلوۆ قول­داپ قۋات­تادى. ءسويتىپ وقۋ مەن جازۋدى, تىڭداۋ مەن سويلەۋ ونەرىن, قىس­قا قايىرعاندا, بىرنەشە ونەر تۇر­لەرىن تۇبەگەيلى مەڭگەرگەن رۋ­حاني بالعىن قا­سيەت­تىڭ يەسى زاكەڭ زيالى ويشىل قا- ۋ­ىم­نىڭ, وزات تا ۇلگىلى ورتانىڭ بارشا جاقسىلىقتارىن بويىنا تۇتاستاي ءسى­ڭىردى. وسى كەزدە ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عى­لىمىنىڭ بولاشاق تۋ ۇستاۋشىسى رە­تىندەگى ال­عىشارتتارى قالىپتاستى. ءسو­زىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن عىلىمي جە­تەكشىسى س.ە.مالوۆتىڭ پىكىرىن كەل­تىرە كەتكەن دۇرىس. ول كىسى شا­كىرتىمنىڭ عى­لىمي تانىمىنىڭ تە­رەڭدىگىنە, زەر­دەل­ى- لىكپەن وي تول­عاۋىنا, ءبىلىم دەڭگەيىنە جا­نە ەڭ­بەكسۇيگىشتىگىنە ءدان رازىمىن دەگەن ەكەن.

زاكي احمەتوۆ 1965 جىلدىڭ 2 اقپا­نىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قور­عا­عاندا ۇلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ بىلاي دەگەن:

– ولەڭ قۇرىلىسى تۋرالى بۇ­رىن دا از جازىلعان جوق. زاكي احمەتوۆ سولاردى تۇگەلدەي ءبى­لىپ, ەسكەرىپ, قازاق ولەڭىن جاڭا قى­­رىنان تەرەڭ زەرتتەگەن. ونىڭ «قا­زاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» اتتى زەرت­تەۋ ەڭبەگى – بۇعان دەيىن اي­تىل­­­ماعان تولىمدى, كوڭىلگە قو­نىم­دى پىكىرلەر ايتۋىمەن قۇندى.

اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكي زاكي احمەتوۆتىڭ «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» زەرتتەۋىن تۇركىتانۋعا جانە ولەڭ تەوريا­سىنا قوسىلعان باعالى ەڭبەك دەپ ەسەپتەيدى. پروفەسسور تەمىرعالي نۇر­تازين: «ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ نازىك قۇ­بى­­لىستارىن تامىرشىداي ءدوپ با­سىپ, جاتىق تىلمەن ۇعىنىقتى جەت­كىزەتىن سيرەك تالانت يەسى», دەيدى.

زاكي احمەتوۆ بيىك ەرۋديتسيا­سىمەن باۋرايدى, تامىر تەرە­ڭى­مەن قوپارا تەكسەرەدى, اسا بىل­گىرلىكپەن, ۇلكەن مادە­ني­ەتپەن, بىلىمدىگە ءتان ادەپ-يبا­مەن سويلەيدى, جازادى. تولعا­نىس­تارى مەن تالداۋلارى جان-جاقتى, تەرەڭ, كەڭ. جان سا­راي­ىنىڭ كىرشىكسىزدىگى سونداي, الىس-جاقىنعا قىلداي كىنا­رات كەلتىرمەيتىنى بىلاي تۇر­سىن, وزىندە ءتىپتى ءتىرى پەندەنى جەك ­كورۋ سەزىمى اتىمەن جوق ەدى; ادام اتاۋلىعا تەك عاشىق كوز­بەن قارايتىن. قازىرگى قازاق ادە­بيەتتانۋىنىڭ كۇمبەزىن تىرەپ تۇر­عان كۇمىس باعان ەدى, – دەيدى اكا­دەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ.

ۇلت ساناتكەرى زاكي احمەتوۆتىڭ ادە­بيەت تاريحى مەن تەورياسى, ۇلتتىق پوە­تيكا مەن ولەڭ جۇيە­سى, ابايتانۋ مەن اۋە­زوۆ­تانۋ جاي­ى­نداعى مونوگرافيالارى قازاقستان عىلىمى تاريحىندا جار­قىن بە­لەس بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى قىتاي, تۇركيا, رەسەي مەملەكەتتەرىندە, مينسك, كيشينەۆ, ەرەۆان, باكۋ, تاشكەنت, بىشكەك قالالارىندا جارىق كوردى.

زاكەڭ دارىندى زەرتتەۋشى, تالانتتى ۇستاز رەتىندە قوعامنىڭ عىلىمي الەۋەتىن كوركەيتۋ ىسىن­دە, ەلدى ساۋلەلەندىرۋ جو­لىن­دا ەلەۋلى ءىز قالدىردى. ونىڭ جە­تە­ك­­شى­لىگىمەن 20-دان استام دوك­تور­لىق جانە كانديداتتىق ديسسەر­تاتسيالار قورعالدى.

ول رەپرەسسياعا ۇشىراعان الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ شىعار­ماشىلىق مۇرا­سىن باعا­لاۋ­دا تا­­ريحي ادىلەتتىلىكتى قال­پى­نا كەل­­­تىرۋگە وراسان زور ەڭبەك ءسى­ڭىر­­دى. عى­لىمي-مەتو­دو­لو­گيا­لىق ءادىسنامانى شىعار­­ما­شى­لى­عىنىڭ تۇپقازىعى ەتكەن تۋمىسى بولەك, تۇلعاسى بيىك اكادەميك زاكي احمەتوۆ كەيىنگى ۇرپاققا قىمبات قازىنا قالدىردى.

سەرىك نەگيموۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور