ورازا – جاننىڭ ازىعى, ءتاننىڭ شيپاسى

– ەلميرا سەرىكبايقىزى, ەڭ الدىمەن ورازا ۇعىمىنا تۇسىنىك بەرسەڭىز؟

– ورازا اراب تىلىندە «ساۋم» دەپ اتالادى. ساۋم ءسوزىنىڭ تىلدىك ماعىناسى بارلىق نارسەدەن تىيىلۋ دەگەن ۇعىمدى بەرسە, شاريعاتتاعى ماعىناسى – تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن ورازا نيەتىمەن ءىشىپ-جەۋدەن جانە توسەك قاتىناسىنان تىيىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

– دىنىمىزدە ورازانىڭ ۇكىمى قانداي؟

– رامازان ايىنداعى ورازا باليعاتقا جەتكەن ءاربىر ەر مەن ايەل مۇسىلمانعا پارىز. ناماز سياقتى ول دا جەكەلەي پارىز ەتىلگەن عيبادات بولعاندىقتان بىرەۋ ءۇشىن بىرەۋ ورازا تۇتا المايدى. اللا تاعالا قۇران كارىمدە «باقارا» سۇرەسىنىڭ 183-اياتىندا: «ۋا, يمان كەلتىرگەندەر! سەندەردەن بۇرىنعى ۇممەتتەرگە ورازا پارىز ەتىلگەندەي, سەندەرگە دە پارىز ەتىلدى. بالكىم ساقتانارسىڭدار. ساناۋلى كۇندەردە», – دەگەن.

– ورازانىڭ نيەتى مەن ۋاقىتى جايلى ايتساڭىز؟

– نيەتسىز ورازا دۇرىس بولمايدى. كەز كەلگەن ورازانى تۇتۋدان بۇرىن جۇرەكپەن نيەت ەتىلۋى ءتيىس. ءابۋ حانيفا مازحابى بويىنشا رامازان ايىنىڭ باسىندا نيەت ەتۋ سول قاسيەتتى اي ءۇشىن جەتكىلىكتى بولىپ ەسەپتەلىنەدى, قالاسا كۇندەلىكتى نيەت ەتۋگە دە بولادى. ەشقانداي نيەتسىز كۇنى بويى اش ءجۇرۋ ورازاعا جاتپايدى. ال ورازانىڭ ۋاقىتىنا كەلسەك, سəرەسى تاڭ نامازىنىڭ ۋاقىتىنا دەيىن بولادى دا, اقشام نامازىنىڭ ۋاقىتىندا اۋىز اشىلادى.

– رامازان ايىندا ورازا تۇتپاۋعا رۇقسات ەتىلگەن سەبەپتەر قانداي؟

– تەك تومەندەگىدەي شاريعي سەبەپتەر بولعاندا عانا ورازا تۇتپاۋعا بولادى:

الايدا, ورازانىڭ ساۋابىن الۋ ءۇشىن فيديا تولەۋى ءتيىس. فيديا دەنى ساۋ ادامعا جۇرمەيدى.

– فيديا دەگەن نە؟

– قۇراندا اللا تاعالا «باقارا» سۇرەسىنىڭ 184-اياتىندا: «ءبىر مىسكىننىڭ تاماعىن بەرسىن» دەگەن. ياعني, فيديا دەگەنىمىز ءبىر كەدەيدى وتىز كۇن تاڭدا جانە كەشكە تاماقتاندىرۋ نەمەسە الپىس كەدەيدى ءبىر كۇن تاڭەرتەڭ, ياكي كەشكە تاماقتاندىرۋ. ونى اقشالاي دا بەرۋگە دە بولادى. ونىڭ مولشەرىن ءار ەلدىڭ ءمۇفتياتى نارىققا بايلانىستى بەلگىلەيدى. فيديا بەرۋگە شاماسى كەلمەگەن كىسى اللادان كەشىرىم تىلەيدى.

– ال, قانداي جاعدايدا ورازا ۇستاۋعا رۇقسات جوق؟

– ەتەككىرى كەلگەن (حايىز) جانە بوسانعاننان كەيىن قان كورگەن ايەل (نيفاس) ورازا تۇتپايدى. بىراق, سول كۇندەرىنىڭ قازاسىن مىندەتتى تۇردە وتەيدى.

– ورازانى تاعى قاي كەزدە قازا قىلۋعا بولادى؟

– اللا تاعالا قۇران كارىمدە «باقارا» سۇرەسىنىڭ 185-اياتىندا: «سەندەردە كىم ورازا ايىندا بولسا ورازا ۇستاسىن, ال, بىرەۋ ناۋقاس نە ساپاردا بولسا باسقا كۇندەردە سانىن تولتىرىپ ورازا تۇتسىن» دەگەن. ماشاقاتتى ساپارداعى جولاۋشى جانە ناۋقاستانعان مۇسىلمان ورازاسىن قازا قىلا الادى. سونداي-اق, جۇكتى نەمەسە ەمىزۋلى بالاسى بار ايەل ءوزىنىڭ جانە بالاسىنىڭ دانساۋلىعىنان قاۋىپتەنسە ورازا تۇتپاۋىنا رۇقسات. الايدا, بۇلاردىڭ بارلىعىنا قازاسىن وتەۋ پارىز.

– ورازا قاي كەزدە بۇزىلادى؟

– جىن تيسە, تالىپ قالسا ورازا بۇزىلادى. سونداي-اق, سəرەسى مەن اۋىزاشار ۋاقىتىن شاتاستىرسا, دəرەت الىپ نەمەسە جۋىنىپ جاتقاندا مۇرىن, اۋىز, قۇلاققا بايقاۋسىزدا سۋ كىرسە, قۇلاعىنا ءدəرى تامىزسا, ۋكول سالدىرسا, توسەك قاتىناسىنا تۇسسە تۇتقان ورازاسى بۇزىلادى. بۇنداي جاعدايلاردا تەك كۇنگە كۇن قازاسىن تۇتادى. ال, بۇلاردىڭ ورازانى بۇزاتىنىن بىلە تۇرا ىستەسە جازاسىن وتەيدى.

توسەك قاتىناسى جايىندا تولىقتاپ ايتىپ وتەتىن ءبىر ماسەلە بار. كەي كىسىلەر رامازان بويى جىنىستىق قاتىناستان شەكتەلۋ كەرەك ەكەن دەپ ويلاپ, سول ءۇشىن ورازا تۇتۋدان باس تارتىپ جاتادى ەكەن. بۇل جايىندا جاراتۋشى يەمىز قۇراندا «باقارا» سۇرەسىنىڭ 187-اياتىندا بىلاي دەيدى: «ورازانىڭ تۇنىندە əيەلدەرىڭە جاقىنداسۋ سەندەر ءۇشىن رۇقسات ەتىلدى. ولار سەندەرگە, سەندەر ولارعا كيىمسىڭدەر...».

– جازا قالاي وتەلەدى؟

– ورازانى ادەيى بۇزۋ كاففارات دەپ اتالادى. ول ۇلكەن كۇنا. رامازاننان كەيىن سول ءبىر كۇنىنە 60 كۇن ورازا تۇتۋى ءتيىس.

– ۇمىتىپ ءىشىپ, جەگەن كىسىنىڭ ورازاسى بۇزىلا ما؟

– ءيا, بۇزىلادى. ۇمىتىپ ءىشىپ جەگەن كىسى ورازا ەكەنىن ەسىنە تۇسىرە سالىسىمەن اۋزىن شايىپ, رامازاننىڭ قۇرمەتى ءۇشىن ورازاسىن سوڭىنا دەيىن جالعاسىترۋى ءتيىس. كەيىن ءبىر كۇن قازاسىن وتەيدى. ال, ەسىنە تۇسكەننەن كەيىن دە جالعاستى ءىشىپ, جەگەن كىسى سول ءبىر كۇن ءۇشىن ەكى اي كاففارات ورازاسىن تۇتۋى پارىز.

– قاتتى شولدەگەن ادام سۋمەن اۋزىن شايسا بولا ما؟

– بولادى. سۋدىڭ تاماققا كەتۋىنەن ساق بولۋ كەرەك.

– ورازانى بۇزبايتىن جاعدايلار قايسى؟

– قاجەتتىلىككە بايلانىستى, ياعني اۋىرۋ سەبەبىمەن نەمەسە شۇعىل قان قاجەت بولعان جاعدايدا قان الدىرۋ, اۋزى تولماي قۇسۋ, سالقىنداۋ ءۇشىن جۋىنۋ, ساقال-مۇرتىن مايلاۋ, اۋزىن شايۋ, ءتىسىن ميسۋاكپەن تازالاۋ ورازانى بۇزبايدى.

– تۇكىرىك, سىلەكەي جۇتۋعا بولا ما؟

– ءيا, بولادى. مۇسىلمان ءۇشىن كەز كەلگەن جەرگە تۇكىرۋ əدەپسىزدىك. ال اۋىزدا əر سəت سايىن بولىنەتىن سىلەكەيدى جۇتۋ ورازانى بۇزبايدى. الايدا سىلەكەيدى اۋىزعا جيناپ, كوپ مولشەرمەن جۇتۋعا بولمايدى.

– اۋىز بەكىتكەن كىسىلەر بەت ءسۇيىسىپ امانداسۋدان باس تارتىپ جاقتادى. بەتتەن ءسۇيۋ ورازانى بۇزا ما؟

– جاقىندارىن, نەكەلى جارىن, بالاسىن سۇيگەننەن ورازا بۇزىلمايدى. تەك ەرلى-زايىپتىلار سەزىمگە ەرىك بەرمەۋى ءتيىس.

– سəرەسىگە ۇيىقتاپ قالعان ادام نە ىستەيدى؟

– سəرەسىگە ۇيىقتاپ قالعان كىسى سول كۇنگى ورازاسىن جالعاستىرادى. ويتكەنى ورازا باستالعاندا رامازان ايىنا تولىق نيەت ەتىلەتىندىكتەن سول كۇنگى ورازاسى قابىل بولادى. الايدا, بۇدان سəرەسىنى ىشپەي, رامازان ايى العاش باستالعان كۇنى ءبىر ايعا نيەت ەتسە جەتكىلىكتى ەكەن عوي دەگەن قاتە تۇسىنىك تۋىنداماۋى كەرەك. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.): «سəرەسىدە بەرەكە بار, ءبىر جۇتىم سۋ بولسا دا نيەت ەتىپ, اۋىز بەكىتىڭدەر» دەگەن ءسوزى بار. سول ءۇشىن جاتار كەزدە نيەت ەتىپ, دۇعا جاساپ جاتۋى جانە سارەسىگە تۇرۋى ءتيىس.

– ناماز وقىماعان كىسىنىڭ ورازاسى قابىل بولمايدى دەۋ دۇرىس پا؟

– ولاي كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەكەۋى ەكى بولەك عيبادات. بىراق, نامازسىز ورازانىڭ ساۋابى كەمۋى مۇمكىن.

– تاماقتىڭ ءدامىن كورۋگە بولا ما؟

– تاماقتىڭ تۇزىن تەكسەرۋ ءۇشىن ءتىلىنىڭ ۇشىمەن كورىپ, تۇكىرىپ, اۋزىن شايىپ تاستاۋى ءتيىس. استىڭ ءدامى تاماعىنىڭ ار جاعىنا كەتسە ورازاسى بۇزىلادى.

– عايبات, وتىرىك, بوقتىق ءسوز ايتسا, ۇرسىسسا, قاتتى اشۋلانسا ورازا بۇزىلا ما؟

– ورازا ودان بۇزىلمايدى. بىراق, ساۋابى كەميدى. ورازا تەك اشتىق قانا ەمەس, رۋحاني دا قۇلشىلىق. سوندىقتان, بارلىق ءناپسىنى تىيۋ كەرەك. وسى جەردە ورازانىڭ سۇننەتتەرى مەن ادەبىن ايتا كەتكەن ءجون. اۋىز بەكىتكەن كىسى ءبىر جۇتىم سۋ بولسا دا سارەسىدە تۇرىپ ءىشۋ; كۇن باتقان سوڭ, نامازدان بۇرىن دەرەۋ اۋىزدى اشۋ; اۋىزاشار كەزدە دۇعا جاساۋ, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اۋىزاشار كەزىندەگى دۇعا كەرى قايتارىلمايتىنىن ايتقان; ورازا ۇستاعانداردى ءبىر قۇرمامەن, سۋمەن بولسىن اۋىز اشتىرۋ, اۋىزاشار بەرۋ, ءتىپتى مەشىتتە جينالعان جاماعاتتىڭ بىرنەشەۋىنىڭ بولسىن سۋىن دايىنداپ اپارىپ بەرسە دە ۇلكەن ساۋاپقا يە بولادى. سونداي-اق, ءتىل مەن باسقا اعزالاردى كۇنادان ساقتاۋ, ءىلىم ۇيرەنۋ, قۇران كارىمدى كوپ وقۋ, كوپ سالاۋات ايتۋ, سارەسى مەن اۋىزاشاردا قوماعايلانباۋ, يقتيكافقا كىرۋ (ساۋاپ الۋ ماقساتىمەن مەشىتتە تۇنەپ قۇلشىلىق جاساۋ) ساۋاپقا بولەيتىن امالدار.

– اۋىز بەكىتپەگەن, بىراق ورازا تۇتقاندارعا اۋىزاشار بەرگەن كىسى ورازا ۇستاعانداي ساۋاپقا يە بولادى دەگەن راس پا؟

– ونداي ۇعىم قاتە. اۋىزاشار بەرۋ ءوز الدىنا ساۋاپتى ءىس. قايتالاپ ايتامىن, يسلامداعى بەس پارىزدىڭ ءبىرى ورازا ءار مۇسىلمانعا جەكەلەي پارىز. اقىرەت كۇنى ودان مىندەتتى تۇردە جەكەلەي سۇرالادى.

– ورازا ايىندا عانا بەرىلەتىن ءبىتىر ساداقاسىنىڭ مəن-ماڭىزىنا توقتالساڭىز.

– ءبىتىر ساداقاسىن بەرۋ – ءۋəجىپ. ءبىتىر ساداقاسى رامازان ايىنداعى قاتە-كەمشىلىكتەردى جۋ ماقساتىندا جəنە ءوزىنىڭ تازالىعى ءۇشىن بەرىلەدى. ول رامازان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىمەن قوسا ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنە دەيىن بەرىلۋى ءتيىس. ءبىتىر ساداقاسىنىڭ مولشەرىن ءار ەلدىڭ ءمۇفتياتى بەلگىلەپ وتىرادى.

– تاراۋىق نامازى قالاي وقىلادى؟

– رامازان ايىندا تاراۋىق نامازىن وقۋ – بەكىتىلگەن سۇننەت. ءابۋ حانيفا مازحابى بويىنشا تاراۋىق نامازى 20 راكاعات وقىلادى. ەر كىسىلەردىڭ مەشىتكە بارىپ وقۋى ۇيدە وقىعاننان الدەقايدا ساۋاپتى. ايەلدەرگە ۇيدە وقىعان ابزال. تاراۋىقتى ورازانى تۇتقان دا, تۇتپاعان دا وقىسا ساۋاپقا كەنەلەدى.

– يسلامدا ورازانىڭ نەشە ءتۇرى بار؟

– ورازانىڭ پارىز, ءۋاجىپ, سۇننەت, مۇستاحاپ, ءماندۇپ, ماكرۇھ سياقتى 6 ءتۇرى بار.

– جەكە-جەكە توقتالساڭىز.

– پارىز ورازا باليعاتقا جەتكەن ءاربىر ەر مەن ايەل مۇسىلمانعا جەكەلەي پارىز ەتىلگەن عيبادات. وعان رامازان ايىنداعى ورازا جانە ونىڭ قازاسى مەن كاففارات (جازا) ورازاسى جاتادى. ول ەشۋاقىتتا مۇسىلماننىڭ موينىنان تۇسپەيدى جانە اقىرەت كۇنى مىندەتتى تۇردە جەكەلەي سۇرالادى.

بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا نەمەسە كەز-كەلگەن ءبىر كۇنى تۇتامىن دەپ اللاعا ءنازىر (سەرت) ەتىپ تۇتقان ورازا ۋاجىپ ورازاعا جاتادى. ونىڭ قازاسىن وتەۋ دە ءۋاجىپ بولادى.

پارىز بەن ۋاجىپتەن باسقا ورازانىڭ بارلىعى ناپىل ورازا بولىپ ەسەپتەلىنەدى. جوعارىدا ايتقان سۇننەت, مۇستاحاپ, ءماندۇپ ورازالاردى وسى ءناپىل ورازاعا جاتقىزامىز. ءناپىل ورازاعا  ءداۋىت پايعامباردىڭ كۇنارا تۇتقان ورازاسى, پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) دۇيسەنبى جانە بەيسەنبى كۇنى تۇتقان ورازاسى جانە ءار ايدىڭ 13, 14, 15-كۇندەرى تۇتىلاتىن ورازا; قاجىلىقتا بولماعان مۇسىلمان تۇتاتىن ارافا كۇنگى ورازا; شاعبان ايىنداعى ورازا جاتادى. سونداي-اق, مۇحاررام ايىنىڭ 9,10,11-كۇندەرى تۇتىلاتىن ورازا. اشۋرا كۇنىنىڭ بۇل ورازاسىن ءۇش كۇن تولىق ۇستاماعان جاعدايدا ياھۋديلەرگە ۇقساماۋ ءۇشىن مۇحاررام ايىنىڭ توعىزى, ونى نەمەسە ونى, ون ءبىرى ەكى كۇن تۇتقان دۇرىس. بۇلاردان بولەك, رامازان ايى بىتكەننەن كەيىنگى ءشاۋال ايىنداعى 6 كۇندىك ورازا. بۇل ورازانى سول ايدىڭ ىشىندە قالاعان كۇندەرىندە ۇستاۋىنا نەمەسە ۇزبەي 6 كۇن تۇتۋعا بولادى. بىراق ورازا ايت اياقتالىسىمەن دەرەۋ جالعاستىرىپ تۇتقان ابزال. قازا, ءنازىر, ت.ب. ورازالاردى وسى كۇندەردە تۇتسا دا سول ساۋاپتى الا الادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كىمدە-كىم رامازاندى ورازامەن وتكىزىپ, بۇدان كەيىنگى ءشاۋال ايىندا التى كۇن ورازا ۇستاسا, جىل بويى ورازا تۇتقانمەن بىردەي» دەگەن.

– رامازان ايىنىڭ ورازاسىن تۇتپاستان ءشاۋال ايىنداعى 6 كۇن ورازانى عانا تۇتقان كىسى  پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتقانداي ءبىر جىل بويى ورازا تۇتقانداي ساۋاپقا يە بولا الا ما؟

– اللا تاعالا قۇراندا «انعام» سۇرەسىنىڭ 161-اياتىندا بىلاي دەيدى: «كىمدە-كىم ءبىر جاقسىلىق جاساسا, وعان ونىڭ ون ەسە قارىمى بەرىلەدى». عالىمدار ءشاۋال ايىنداعى التى كۇن ورازانىڭ ءبىر جىلدىق ساۋابىن وسى اياتپەن بايلانىستىرادى. رامازان ايىنداعى وتىز كۇن مەن ءشاۋال ايىنداعى التى كۇن قوسىلعاندا, وتىز التى كۇن بولادى. بۇل سان ون ەسەگە كوبەيتىلسە, ءۇش ءجۇز الپىس كۇندى قۇرايدى. رامازان ورازاسىن ۇستاماعان ادامدارعا دا ءشاۋال ورازاسىن ۇستاۋىنا بولادى. الايدا, ولار پايعامبارىمىز (س.ع.س.) سۇيىنشىلەگەن ءبىر جىلدىق ورازانىڭ ساۋابىن الا المايدى. ويتكەنى رامازان ورازاسى – پارىز. ال, ءشاۋال ايىنىڭ ورازاسى ءناپىل ورازاعا جاتادى. ونى ورازا ايتىنىڭ ەكىنشى كۇنىنەن باستاپ ۇستاۋعا بولادى. بىراق, رامازان ورازاسىنىڭ قازاسى بار كىسى قارىزىن وتەگەن سوڭ عانا ء شاۋال ايىنىڭ ورازاسىن تۇتقانى دۇرىس.

 – ال, ماكرۇھ ورازا دەگەنىمىز نە؟

– «ماكرۇھ» سوزى جاعىمسىز دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني, ماكرۇھ  امالدى ىستەگەن كىسى كۇنا ارقالايدى. ماكرۇھ ورازا تاحريمان جانە تانزيحان بولىپ ەكىگە بولىنەدى. ورازا ايتىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى, قۇربان ايتتىڭ ءتورت كۇنى جانە زۇلحيججا ايىنىڭ 11, 12, 13-كۇندەرى ورازا تۇتۋعا تىيىم سالىنعان. ياعني بۇل كۇندەرى اۋىز بەكىتۋ ماكرۇھ تاحريمان ورازاعا جاتادى. ال, اشۋرا كۇنى ءبىر كۇن عانا ورازا تۇتۋ, بۇگىنگى كۇننىڭ ورازاسىن ەكىنشى كۇنگە اۋىز اشپاستان جالعاستىرۋ, تەك سەنبى نەمەسە جەكسەنبى كۇنى عانا ورازا ۇستاۋ ءتانزيحان ماكرۇھ ورازا بولادى. ساپار قيىندىعىنا قاراماستان ورازا تۇتقان جولاۋشىنىڭ جانە كۇيەۋىنىڭ رۇقساتىنسىز ءناپىل ورازا تۇتقان ايەل كىسىنىڭ وراسازى دا ماكرۇھ ورازاعا جاتادى. سونداي-اق, قاجىلاردىڭ السىرەپ قالماۋى ءۇشىن ءتارۋيا جانە ارافا كۇنى ورازا ۇستاۋ ماكرۇھ ەتىلگەن.

– تەك سەنبى نەمەسە جەكسەنبى كۇنى عانا ورازا ۇستاۋ مۇسىلماندارعا نە ءۇشىن ماكرۇھ ەتىلگەن؟

– ويتكەنى ياھۋديلەر تەك سەنبى كۇنى, ال حريستياندار جەكسەنبى كۇنى عانا ورازا ۇستايدى. مۇسىلمانداردىڭ سولارعا ۇقساماۋى ءۇشىن تەك بۇل كۇندەرى ورازا تۇتۋ ماكرۇھ ەتىلگەن. بىراق, جالعاستىرىپ ۇستاپ كەلە جاتقان قازا نەمەسە ءۋاجىپ, ءناپىل ورازالار بۇل كۇنگە سايكەس كەلگەن جاعدايدا تۇتۋىنا بولادى.  

– قاسيەتتى رامازان ايى بارشا مۇسىلمانعا مۇباراك بولسىن! اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

– ءامين! جاساعان امالدارىمىز بەن ىزگى نيەتتەرىمىزدى اللا تاعالا قابىل ەتكەي! ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش, تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولعاي!

سۇحباتتاسقان مايگۇل سۇلتان,

«Egemen Qazaqstan»