الەمدە اعاش ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى. ەلىمىزدە دە ءدال سولاي. بىراق ءبىز سول سۇرانىستى قانشالىقتى وتەي الىپ وتىرمىز؟ «جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم» دەمەكشى, بۇل سۇراق الدىمىزدى كەس-كەستەگەندە ءۇنىمىزدىڭ قۇمىعىپ شىعاتىنى راس. ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار.
رەسمي مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, 2017 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكاداعى ورمان قورى 29,42 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى ەكەن. ءبىر قۋانىشتىسى, ەلىمىزدەگى ورمان القاپتارى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2008-2017 جىلدار ارالىعىندا كەڭ-بايتاق دالامىزداعى ورمان قورى 1645,5 مىڭ گەكتارعا, ياعني 5,92 پايىزعا ارتىپتى. الايدا ورمانىمىزدىڭ كولەمى كوڭىل كونشىتكەنىمەن, سول بايلىقتى يگەرۋ, كادەگە جاراتۋ جاعى اقساپ تۇر. ورماننىڭ ورتاسىندا وتىرساق تا ءالى كۇنگە جيھاز جاساۋعا قاجەتتى ماتەريالدىڭ 80-90 پايىزىن شەت مەملەكەتتەردەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. وبلىستىق ورمان, اعاش وڭدەۋ جانە جيھاز ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيتالي چەرنەتسكيدىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ جىلدىق يمپورتى 200-500 ميلليون اقش دوللارىن قۇراسا, ەكسپورت كولەمى بار بولعانى 8 ميلليون اقش دوللارىنان اسپايدى. بىزگە جيھازعا قاجەت شيكىزات نەگىزىنەن رەسەي, قىتاي, ۋكراينا جانە بەلارۋس ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. بۇل رەتتە سولتۇستىكتەگى كورشىمىز كوش باستاپ تۇر (2015 جىلعى ۇلەسى – 66, 2016 جىلعى ۇلەسى – 72 پايىز). 2016 جىلى قازاقستاننىڭ يمپورت كولەمى 260 ميلليون اقش دوللارىن قۇراسا, ونىڭ ىشىندە اجپ (اعاش جوڭقالى پليتالار) مەن اتپ-نىڭ (اعاش تالشىقتى پليتالار) ۇلەسى – 126 ميلليون.
سالىق كوپ, ءوندىرىس جوقجوعارىدا رەسپۋبليكاداعى ورمان قورى 29,42 ميلليون گەكتاردى قۇرايتىنىن ايتتىق. ونىڭ 3 ميلليون 706 مىڭ گەكتارى شىعىس قازاقستانعا تيەسىلى. بۇل ءۇش ميلليوننىڭ 2 ميلليون گەكتارى ورمانمەن كومكەرىلگەن اۋماق. ياعني ەلىمىزدەگى ورماننىڭ 14 پايىزعا جۋىعى وسى وڭىردە. بۇعان رەسپۋبليكاداعى اعاش قورىنىڭ 50 پايىزى شىعىستا ورنالاسقانىن قوسىپ قويىڭىز. شىعىس قازاقستان ورمان القاپتارىنىڭ كولەمى جاعىنان عانا ەمەس, اعاش دايىنداۋدان دا رەسپۋبليكادا العاشقى ۇشتىككە ەنەدى. اعاش دايىنداۋ دەمەكشى, ەلىمىزدە اعاشتى وڭدەۋ تۇرعىسىندا دا شەشىلمەگەن ماسەلە از ەمەس. اعاشتى وڭدەۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان مەكەمەلەر جوق ەمەس, بىراق تىم از. قازىرگى تاڭدا اعاش ءوندىرىسى شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, قوستاناي جانە قاراعاندى وبلىستارىندا ءبىرشاما جولعا قويىلعان. ماسەلەن, 2016 جىلى ەلىمىزدە 342,7 مىڭ تەكشە مەتر اعاش دايىندالسا, سونىڭ 186,8 مىڭ تەكشە مەترى سولتۇستىك قازاقستاندا, 69,8 مىڭ تەكشە مەترى شىعىس قازاقستاندا, 42,7 مىڭ تەكشە مەترى قوستاناي وبلىسىندا ازىرلەنىپتى.
جالپى, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن اعاش ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى ءبىزدىڭ وڭىرگە تيەسىلى كورىنەدى. وسى سالا ماماندارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, جىلىنا 1,4 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن اعاشتى كەسۋگە, پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلسە دە, سوڭعى 5 جىلدا دايىندالعان اعاش كولەمى 225 مىڭ تەكشە مەتردەن اسپاپتى. بۇگىندە وبلىس بويىنشا 40-قا جۋىق اعاش وڭدەۋشى كاسىپورىن بولسا, سونىڭ 13-ءى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتقا وتىرىپتى. سوندا كەدەرگى نە؟ اعاش ءوندىرىسىنىڭ ورگە باسپاي وتىرعانىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن بىلىكتى مامان ۆ.چەرنەتسكي جالپى العاندا ەلىمىزدە, ەلىمىزدە عانا ەمەس, وبلىستا اعاش ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول دەپ سانايدى. «جاسىراتىنى جوق, قازىر اعاش دايىنداۋمەن نەگىزىنەن جەكە كاسىپكەرلەر اينالىسىپ وتىر. كاسىپورىندار وزىمەن ءوزى قالدى دەۋگە بولادى. جىلىنا يگەرىلۋگە ءتيىس 1 ميلليون تەكشە مەتر اعاشتىڭ وبلىستا تەك 40 مىڭ تەكشە مەترى عانا دايىندالىپ جاتىر. شىعىس قازاقستاندا شەمونايحا, ريددەر, وسكەمەن ايماقتارىندا اعاش وندىرىسىمەن مىقتاپ اينالىسۋعا بولادى. نەگە دەسەڭىز, وبلىس ورتالىعىنا جاقىن. شىعىن از. ەكسپورتقا شىعارامىن دەسەڭىز شەكاراعا دا تاياۋ. اعاش وندىرىسىندە كولىك لوگيستيكاسى دا ماڭىزدى ءرول وينايدى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ تاۋلى التاي ايماعىنا اعاشتى جەر تۇبىندەگى ياكۋتيادان تاسىعاننان گورى ىرگەدەگى ءبىزدىڭ وبلىستان ساتىپ العان الدەقايدا ءتيىمدى ەمەس پە؟» دەگەن ول مەملەكەت وبلىستاعى اعاش دايىنداۋشىلارعا قارجىلاي تۇرعىدان كومەكتەسپەسە دە ينفراقۇرىلىم جاعىن موينىنا الۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ياعني وڭىردەگى ورمان القاپتارى مەملەكەتكە قارايتىندىقتان وعان باراتىن جولدى دا مەملەكەت سالۋى ءتيىس دەيدى ەكولوگ. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, وبلىستا فانەرا مەن جيھازعا ارنالعان ماتەريال دايىندايتىن «فاۆوريت» جشس (زىريان اۋدانى), گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ چەرەمشانكا اۋىلىنداعى «باندۋروۆ» جك, وسكەمەن قالاسىندا OSB پليتالارىن شىعاراتىن «مەليسسا» جشس سەكىلدى اعاش دايىنداۋشى ءھام وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. «وبلىس ورتالىعىنداعى «مەليسسا» جشس جۇمىسىن جانداندىرىپ, ونىمدەرىن وزبەكستان مەن رەسەي نارىعىنا شىعارىپ, جاقسى قارقىنمەن كەلە جاتىر ەدى. بىلتىر عيماراتى ورتەنىپ, جۇمىستارى تەجەلىپ قالدى. ەگەر «مەليسسا» تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە قازاقستاندىق سۇرانىستىڭ 25 پايىزىن جابار ەدى. سوندىقتان يمپورتتى ازايتامىز دەسەك وسىنداي كاسىپورىنداردى قولداۋىمىز قاجەت», دەيدى ۆ.چەرنەتسكي. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە اعاشتى كەسكەنىمىز ءۇشىن سالىقتى رەسەيمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە ارتىق تولەيدى ەكەنبىز. ارينە بۇدان بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرى شىققانىمەن, ءوندىرىستىڭ ورگە باسپايتىنى انىق. دەمەك بىزدە سالىق كوپ, ءوندىرىس جوق. وسى جاعىنا دا ءمان بەرسەك, كوڭىل اۋدارساق دەيدى ول. ال وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى الەكساندر سكۋراتوۆ ايماقتاعى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن 10-20 جىلعا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى, كەشەندى باعدارلاما كەرەكتىگىن ايتادى. «بىرىڭعاي باعدارلاما قاجەت. بىزدە قازىر تەك ورماندى قورعاۋ مەن ساقتاۋعا عانا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, اعاشتى وڭدەۋگە ءجوندى ءمان بەرىلمەي وتىر. وبلىستاعى ورمان شارۋاشىلىقتارى تابىس تابۋمەن شۇعىلدانبايدى. وسى جاعىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك سەكىلدى. ەگەر ولار تابىس تاپسا جالاقىلارى دا جوعارى بولار ما ەدى», دەيدى ول.
جيھازدىڭ دەنى شەتەلدەن اكەلىنەدىوبلىستا اعاش وڭدەۋشى شاعىن كاسىپورىندار مۇلدە نازاردان تىس قالدى دەۋگە دە بولمايدى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماقسات مۇساپىربەكوۆ بىلتىر عيماراتى ورتەنىپ كەتكەن «مەليسسا» جشس مەملەكەت قولداۋىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقانىن, ماۋسىم ايىندا جۇمىسىن قايتا باستايتىنىن جەتكىزدى. ونىمدەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس, رەسەي مەن قىرعىزستاندا دا سۇرانىسقا يە زاۋىتتى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن «مەليسسا» جشس بازاسىندا «ەرتىس» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ قولداۋىمەن «وسكەمەن ورمان وڭدەۋ كومپانياسى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك كاسىپورىن قۇرىلىپتى. سونىمەن قاتار زىريان اۋدانىنداعى «فاۆوريت» جشس بيىل لاميناتتى فانەر ءوندىرىسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبا قۇنى – 330 ميلليون تەڭگە. ونىڭ 264 ميلليون تەڭگەسىن «دامۋ ءوندىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى نەسيەگە الدى. ەگەر ءوندىرىس ىسكە قوسىلسا 25 ادام جۇمىسپەن قامتىلماق.
«وبلىستاعى اعاش دايىنداۋمەن جانە وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا يە. قازىر وڭىرىمىزدە ايماقتاعى 500-گە جۋىق مەكتەپتى نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەبى ۇلگىسىندە جابدىقتاۋ ماقساتىندا «مەنىڭ مەكتەبىم» اكتسياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. وسى جۇمىستارعا ءبىز شىعىس قازاقستاننىڭ جيھاز جاساۋشىلارىن تارتتىق. بۇگىندە 6 شاعىن كاسىپورىن مەكتەپتەرگە قۇرال-جابدىقتار ورناتىپ جاتىر. ياعني 6 باس مەردىگەر 19 سۋبمەردىگەرمەن جۇمىس ىستەۋدە. بۇل اعاش وڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن شاعىن كاسىپورىندارعا ۇلكەن دەمەۋ بولارى انىق», دەيدى باسقارما باسشىسى.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى وڭىردەگى ورمان شارۋاشىلىعىنا ارنايى ساراپتاما جاساپتى. باسقارما ماماندارىنىڭ ساراپتاماسىنا جۇگىنسەك, جيھازعا قاجەت ماتەريالدار مەن اعاش جاڭقالى پليتالاردىڭ 100 پايىزعا جۋىعى شەتەلدەن اكەلىنەدى ەكەن. ال جيھازدىڭ دەنى رەسەي, پولشا, قىتاي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلەدى. دەگەنمەن وبلىستا اعاش ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك زور, اسىرەسە زىريان, گلۋبوكوە اۋداندارى مەن وسكەمەن, ريددەر قالالارىندا ءوندىرىستى جانداندىرىپ, جىلىنا 1 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن اعاش پليتالارى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداۋعا بولادى دەپ سانايدى باسقارما ماماندارى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»