جەردى ءۇي سالۋعا ەمەس, ساتۋعا الاتىندار كوپ

اتالعان سان كۇن سايىن كوبەيىپ بارادى. اقتوبە قالالىق جەر قا­تىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۇش­­قىن مىڭباەۆتىڭ گازەت ءتىلشىسىنىڭ ساۋالىنا وراي جولداعان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك,  تەك بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بەس مىڭنان استام ازامات جەكە باسپانا تۇرعىزۋ ءۇشىن جەر تەلىمىنە ءوتىنىش بەرگەن. بۇل كورسەتكىش سالىستىرمالى تۇردە العاندا بۇعان دەيىنگى ون جىل بويى بەرىلىپ كەلگەن جەل تەلىمدەرىنەن ەكى ەسە ارتىق بولىپ شىقتى. وسى ارادا اقتوبە قالاسىندا وتكەن جىلى 2006 جىلدىڭ كەزەگىنە جەر بەرىلگەنىن, ال بيىل 2007 جىلدىڭ كەزەگى بەرىلە باستاعانىن, مۇنىڭ ءوزى وزگە قالالارمەن سالىستىرعاندا ءتاۋىر كورسەتكىش ەكەنىن ايتقان ءجون.

قىسقاسى, اقتوبە قالاسىندا بىر­تىندەپ بولسا دا جەر تەلىمىن بەرۋ ءۇردىسى جالعاسىپ كەلەدى. ال ونىڭ پاي­دالانىلۋى قانداي دەڭگەيدە؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ قايتارۋعا كەلگەندە جەر شۇقىپ قالعانداي كۇي كەشەمىز. نەگە؟ ويتكەنى اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمى ءىلياس يسپانوۆ مالىمدەگەندەي, جەر تەلىمى دەگەنىڭىز قۇلازىعان قۋ دالا ەمەس. كەرىسىنشە گاز, سۋ قۇبىرلارى مەن ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلعان تۇتاستاي ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە. تاعى ءبىر سۇيسىنەرلىك جايت – سوڭعى كەزدە ايماقتا بۇل ءىس قالىپتى ارناسىنا ءتۇسىپ كەلەدى. اقتوبەدە قازىرگى تاڭدا ازاماتتاردىڭ جەر تەلىمىن الىپ, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باستاۋىنا ەشقانداي كەدەرگى جوق. 

ماسەلە – اقتوبەلىكتەر اراسىندا دەربەس باسپانا تۇرعىزۋدى ەمەس, كەرىسىنشە تۇرعىندار اراسىندا جەر تەلىمىن ءوز تاراپىنان قايتا ساتۋدى نيەت ەتكەندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ وتىر­عانىندا. بۇگىنگى كۇنى ءۇي سالۋشىدان گورى, جەر تەلىمىن ساتۋشىلار سانى وسە تۇسكەنى تاڭعالدىرادى. مۇنداي كورىنىس قالا تۇرعىندارىنىڭ جەر تەلىمىن ءوز ماقساتىنا پايدالانۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

مۇنى ساراپشىلار مەن سالالىق ماماندار زاڭ تالاپتارىنا قايشى ءىس-ارەكەت دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە جەر تەلىمىن العان سوڭ باس­پاناسىن تۇرعىزباعان, ءتىپتى ىرگە­تاسىن قۇيماعان ازاماتتار ءۇشىن جەر تەلىمى ازىرگە ولاردىڭ باسىبايلى مەن­شىگى بولىپ تابىلمايدى ەكەن. بۇل جەر تەلىمىن ساتىپ العان ادام ونىڭ تولىق­قاندى يەسى بولا المايدى دەگەندى ءبىلدىردى. 

سولاي بولا تۇرسا دا, مۇنداي ۇردىس­تەر ءتىپتى دە تىيىلار ەمەس. تاعى ءبىر قىزىعى, قولىندا قارجىسى جوق, ءۇي تۇرعىزۋدى ماتەريالدىق جاعدايى مۇل­دەم كوتەرمەيتىن تۇرعىندار دا جەر تەلىمىن الۋدان باس تارتپايدى. مۇنىڭ سىرى, جوعارىدا ايتىلعانداي, ونى وزگە ازاماتتار مەن تۇرعىندارعا قايتا ساتىپ پايدا تابۋعا تىرىسۋدا. تۇپتەپ كەلگەندە ەكى جاقتى دا سازعا وتىرعىزۋى مۇمكىن ەكەنى ەسكەرىلسە, تەرىس ءىس-ارەكەتتەرگە بوي ۇرۋشىلار سانى ازايار ما ەدى, قايتەر ەدى؟ ال ازىرشە يگەرىلمەگەن جەر تەلىمدەرىن ءبىر ەمەس-اۋ, بىرنەشە رەت ساتۋ كورىنىستەرى جالعاسا تۇسۋدە.

مىسالى, قولدا بار دەرەكتىڭ ءبىرى اقتوبە قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى «اقجار-2» تۇرعىن ءۇي الابىندا №705 جەر ­تەلىمى قالا اكىمدىگىنىڭ 2011 جىلعى 3 مامىرداعى №1107 ساندى قاۋلىسى نەگىزىندە ازامات م.جاندوستىڭ اتىنا ءبولىنىپ بەرىلگەنىن ايعاقتايدى. اتالعان جەر تەلىمى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماقساتىنا سايكەس پايدالانىلماي كەلەدى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.

بۇدان قانداي ءتۇيىن جاساۋعا بولادى؟ ەلىمىزدە جەر تەلىمىن ءبولۋ ماسەلەلەرى ارنايى زاڭ اياسىنا جۇرگىزىلەدى. قازىرگى كەيبىر قايشىلىقتار وعان قاجەتتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان وراي اقتوبە قالا­لىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اتىنا جازباشا ۇسىنىس ءبىلدىرۋدى قاجەت دەپ تاۋىپتى. اتالعان ماسەلە جوعارى اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگاندار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتسا, تاجىريبەدە ءوزىن-ءوزى تولىعىمەن اقتاي­تىنى ايان. ءارى مۇنداي جاعدايدا جەر تەلىمىن وزگە ماقساتتارعا پايدالانۋدى كوزدەيتىندەرگە ءتيىستى شارالار قابىلداۋ جولى تابىلار ەدى دەيدى ۇسىنىس يەلەرى.

قورىتا ايتقاندا, جەر تەلىمىن پاي­دالانۋعا بايلانىستى ورىن الىپ جۇرگەن تۇيتكىلدەردى ازايتۋ نەمەسە تۇبەگەيلى جويۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باس­تى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. تەك سوندا عانا ەلىمىزدەگى «نۇرلى جول» جانە «نۇرلى جەر» باعدارلامالارىنىڭ كوشى العا قاراي وزا بەرەرى انىق.

تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»

اقتوبە