«قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان...» (تاريح)

مۇنداي باس­­تامالاردىڭ جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە, سا­لت-داستۇرلەرىمىزدى جالعاستىرۋدا, اتا تاريحىمىزدى قاس­تەرل­ەۋ­دە, انا ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن بىلۋدە ماڭىزى وراسان زور.

قازىعۇرت تۋرالى جازعان قا­لام­­­گەرلەرىمىز «قازىعۇرت – ادام­زات­تىڭ بەسىگى» دەگەن ءسوز تىر­كەس­تەرىن ءجيى قولداناتىن بولىپ ءجۇر. البەتتە, ادامزات تاريحىن زەرت­تەگەن وقىمىستىلاردىڭ كوپ­شى­لىگى «ازيا – ادامزات بەسىگى» دەپ تيا­ناق شىعارعانى بەكەر ەمەس. XX عا­سىردىڭ باسىندا ورتا ازيا­­دا بول­عان فرانتسۋز عالىمى دجوزەف كاس­تانەنىڭ جازبالارىنا قارا­عان­دا, سىرداريا بويىنداعى قور­قىت اتا مازارىنا جاقىن جەردە ادام اتا­نىڭ مازارى بولعان, ونى حIX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە سۋ شايىپ كەتكەن.

قازىعۇرت تۋرالى «قازىعۇرتتىڭ با­سىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بول­ما­سا, نەگە قالعان؟..», دەپ باس­تا­لاتىن جىردىڭ بار ەكەنىن كىم بىل­مەيدى؟ وسى قازىعۇرت تاۋىنا باي­لانىستى بولۋى مۇمكىن ءبىر توسىن دەرەكتى اراب وقىمىستىسىنىڭ ەڭ­بەگىنەن كەزدەستىردىك.

738 – 819 (نە 821) جىلدارى ءومىر سۇرگەن مۇسىلمان تاريحىنىڭ بىل­گىرى, وقىمىستى حيشام يبن مۋحامماد ال-كالبي «كيتاب ال-اسنام» («پۇتتار تۋرالى كىتاپ») دە­گەن ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازىپ­تى: «پۇتتارعا تابىنۋ ادام عا­لاي­كي-س-سالام قايتىس بولعاندا باس­تالعان, شيش يبن ادامنىڭ بالا­لا­رى (ادام اتانىڭ نەمەرەلەرى,  – ن.ب) ونى حيند ولكەسىندەگى تاۋعا جەر­لە­دى. تاۋ ناۋز دەپ اتالادى جانە ول جەر بەتىندەگى ەڭ قۇنارلى تاۋ».

گەوگرافيالىق كارتالاردان بايقالىپ تۇرعانداي, گيندۋكۋش (حيند) تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرى پامير تاۋىنا ۇلاسىپ, ونىڭ شە­تى قازىرگى قازىعۇرتقا تىرەلەدى. كىتاپ­تىڭ تۇسىندىرمەلەرىندە جوعا­رىدا اتال­عان تاۋ راحۋن تاۋلارى, كەيدە نۋد دەپ اتالاتىنى جازىلىپ, ءۇش ءتۇر­­لى: ناۋد, ناۋز, باۋز جازىلىمى (ورفو­گرافياسى) بار ەكەندىگىنە سىل­تە­مە جاسالعان. ورتا عاسىرلاردا اراب تىلىندەگى كىتاپتار قولجازبادان قولجازباعا كوشىرىلگەنىن ەسكە الساق, ناۋز دەگەنى باۋز بولىپ تا تاڭ­بالانعانىن, سونداي-اق اراب تىلىندە ن, ب, ح ارىپتەرى ءسوز با­سىن­­دا ۇقساس ەكەنىن ەسكە الساق, بۇل اتاۋ تۇپنۇسقادا ھاۋز (حاۋز) بو­­لىپ قالۋ ىقتيمال دەگەن وي كەل­مەي قويمايدى. سوندا اراب تا­ريح­شىسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى قا­زىعۇرت (ھاۋزقۇرت) تاۋى بولىپ شى­عادى.

تاعى ءبىر دجوزەف, انگليالىق اتاق­تى عالىم (ۇلتى – شوتلاند) دجوزەف فرەزەر (1854-1941) ءوزىنىڭ ون ەكى تومدىق ايگىلى «التىن تامىر» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە جەر-جاھاندى سۋ باسقاندا نۇح پاي­­عامبار كەمەسىنە ون سەگىز مىڭ عا­لامنان – جانۋارلار مەن وسىم­دىك­تەردى جۇپ-جۇپتان سالىپ ال­عا­نىن, سون­داي-اق كەمەدە ادامزاتىنان نۇح پايعامبار جانە ايەلى, ءۇش ۇلى جانە ءۇش كەلىنى بولعانىن جازادى. كەمەدەگى ولاردىڭ بولمەسىنىڭ ورتا­سىنا ادام اتانىڭ سۇيەگى سالىن­عان بيىك تابىت ورنالاستىرىلىپ (اس­تىن سىزعان, – ن.ب.), ول ەر كىسىلەر مەن ايەلدەردى ءبولىپ تۇرعان.

كيەلى كىتاپتارداعى دەرەكتەر­گە قاراعاندا, نۇح پايعامبار ادام اتانىڭ توعىزىنشى ۇرپا­عى. ادام اتانىڭ جارالعان كۇ­نى مەن نۇح پايعامباردىڭ تۋىل­عان كۇنىنىڭ اراسى 1056 جىل. وقىمىس­تى­لار­دىڭ زەرتتەۋلەرىندە بۇل سان بىر­كەلكى ەمەس. ءتىپتى تىم الشاق بو­لىپ كە­تەتىنى دە بار. سونداي-اق ادام اتا­نىڭ جارالعان كۇنى تۋرا­لى ما­لىمەتتەر دە ءارتۇرلى. عا­لىم­دار­دىڭ كوپشىلىگى 6100 جىلدىڭ توڭى­رە­گ­ىندە دەپ توپشىلايدى.

نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنە قاي­تا ورالايىق. حيشام يبن مۋحا­مماد ال-كالبي ايتقان ناۋز قازىعۇرت تاۋى بولسا, كەمە وسى جەر­دە جاسالعان بولىپ شىعادى. وعان دالەل توپان سۋ باستالعاندا نۇح پايعامبار قازىعۇرتتا جەرلەن­گەن ادام اتانىڭ سۇيەگىن كەمەگە سالىپ العانى بولىپ تۇر.

ەندى كەمەگە بايلانىستى ءۇش سوز­گە كوڭىل بۇرايىق. كەمە گوفەر دە­گەن اعاشتان جاسالىپتى. مۇنىڭ اس­تا­رىنان كوپىر ءسوزىنىڭ (اعاش كو­پىر) تۇپكى تەگى قىلاڭ بەرەدى. نۇح پاي­عامبار «سۋ قايتقان جەر بار ما ەكەن» دەپ قارعانى بارلاۋعا جى­بەرەدى. قارعا سۋ قايتقان ءبىر جەر­دەگى ولەكسەنى جەپ قايتپاي قويا­دى. قازاقشا ايتقاندا, بۇل قۇس قارعالعان قۇس بولىپ تۇر. سو­سىن نۇح پايعامبار كوگەرشىندى جى­بە­رەدى. كوگەرشىن جەر بەتىنە شى­عىپ ءبىر كوكتەپ تۇرعان اعاشتىڭ ء(زاي­تۇن اعاشىنىڭ) جاپىراعىن اۋزىنا تىستەپ الىپ كەلەدى. ءسويتىپ  جاپىراق تىستەگەن كوگەرشىن الەم حا­لىقتارىندا بەيبىتشىلىكتىڭ بەل­گىسى بولىپ قالعانى بەلگىلى. وسى جەردە كوگەرشىن ءسوزىنىڭ شىعۋ تە­گى مەنمۇندالايدى. كوگەرشىن كوك (كوگەرگەن, كوگەرىپ كورىنگەن) جا­پى­راقتى الىپ كەلگەن قۇس. ءشىن, ۇن­دەس­تىك زاڭى بويىنشا شىن جۇر­ناعىمەن جا­سالعان قۇس اتاۋ­لارى تۇركى تى­لىن­دە كەزدەسەدى – قازاق تىلىندە: لا­شىن (قۇس), قىرعىز تىلىندە: بارچىن (بۇركىتتەر توبىنداعى قۇس). ءسوز ورايى كەلگەندە قوسىمشالاپ قويا­يىق, «الپامىس» جىرىنداعى ال­پامىستىڭ جارى گۇلبارشىننىڭ بار­شىنى وسى قۇس. انا تىلىمىزدەگى وسىن­داي سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ كونە زا­­مانداردان بەرى كەلە جاتقان باي­ىر­عى ءتىل ەكەندىگىن ايعاقتاپ تۇر.

نازاربەك بايجىگىتوۆ,

جۋرناليست

قىرعىز رەسپۋبليكاسى,

بىشكەك قالاسى