بالانىڭ ىنتاسىن وياتۋ وڭاي ما؟

وقۋ موتيۆاتسياسى وقۋ­­شى­­­نىڭ ءبىلىم مازمۇنىن بەل­سەندى مەڭگەرۋدى, تانىم­دىق ارە­كەت­تەردى وياتاتىن ءۇر­دىس. ءبى­لىم يگەرۋ ءۇردىسى بەلسەن­دى ارەكەت ارقىلى عانا جۇزەگە اسى­رىلادى. بۇعان قوسا ءىس-ارەكەتتەردىڭ تۇر­لەرى مەن وزىن­­دىك دارەجەسى نە­­عۇرلىم كوپ جانە جوعارى بولسا, ءبى­لىمدى يگەرۋدىڭ تيىمدىلىگى دە ار­تا تۇسەدى. ادەتتە ساباقتا وقۋ­شى كوبىنە-كوپ ەكى جۇ­مىس اتقارادى – تىڭداۋ مەن جازۋ. ال بەلسەندى ارەكەتتەر دە­گە­نىمىز – وزدىگىمەن ءتۇسىنۋ, تاڭداۋ, تالداۋ, شەشىم قا­بىلداۋ, جاڭا مازمۇن قۇراس­تىرۋ, ءبىلىمىڭدى باعا­لاۋعا نە­گىز­دەلگەن ويلانۋ,­ تالقىلاۋ, پى­كىرىڭدى قالىپتاس­تىرۋ, ونى دالەلدەي جانە قورعاي ءبىلۋ, پىكىر الماسۋ مەن تالاستىرۋ, وزگەنىڭ پىكىرىن تىڭداپ, ونى قابىلداۋ, پىكىرىڭدى جازۋ سە­كىلدى جەكە جانە بىرلەسكەن جۇمىس تۇرلەرى.

بالانىڭ ساباققا بەلسەندى­لىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمەن وقۋشىنىڭ تۇراقتى تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا تى­رىسامىن. ونىڭ تۇرلەرى كوپ. وقۋ ماتەريالدارىنىڭ جا­ڭا­لىعىن جاقسىلاپ ايتىپ بەر­سەڭ دە, وقىتۋدىڭ جاڭا فورمالارىن پايدالانساڭ دا, كوم­پيۋ­تەر­دىڭ كومەگىن, ين­تەر­اكتيۆتى كومپيۋتەرلىك, مۋل­تيمەديالىق قۇرالداردى پاي­دالانساڭ دا وقۋشى نازارىن سا­باققا قايتاراسىڭ. ەكىنشىدەن, سىنىپتاعى ءار وقۋشىنىڭ جەكە ەرەكشەلىگىن دە ەسەپكە الماي بولمايدى.­ سىنىپتا وتىز بالا وتىر­سا, وتىزىنىڭ ساباقتى قا­بىل­­داۋى, تالابى, قالپى دا ءارتۇرلى. سوندىقتان   مۇعالىم­نىڭ پايدالانعان ادىستەمەسى كەيدە ويلاعانداي ناتيجە بەرە بەرمەيتىنى دە وسى بالا ەرەك­شە­لىگىنە ءمان بەرمەۋدەن دەپ بىلەمىن. بالانىڭ تا­قىرىپقا قىزىعۋشىلىعى ءار دەڭگەيدە بولادى.  مۇعالىم قىز­مەتىنىڭ قيىندىعى دا تۇپ­تەپ كەلگەندە وسىندا جاتىر. 45 مينۋتتا سى­نىپ­تاعى ءار بالانىڭ  تا­­قىرىپتى قانشالىقتى تۇ­­سى­نە العاندىعىن, ەڭ باس­­­تى­سى, وعان نازارىن سال­عان­دىعىن مۇعالىمنىڭ اڭ­عا­را الۋى ەڭبەگىنىڭ ناتي­جەسىن كور­سەتەدى. بۇل ءۇشىن مۇ­عا­لىم­ پەداگوگيكالىق ءادىس-­قۇ­رال­­داردىڭ بارلىعىن مۇم­كىن­دىگىنشە پايدالانعانى دۇ­رىس. مىسالى, مەنىڭ تاجىريبەمدە قىزىق جاعدايلار دا  كەز­دە­سەدى. ءبىر وقۋشى وزىنەن جا­ۋاپ­كەرشىلىكتى تالاپ ەتكە­نىڭە قا­راي قالىپتاسادى.  ال ءبىر بالا ماقتاۋ سۇيەدى, ارقا­سى­نان قاعىپ قويساڭ,  ول بار نا­زارىن تاقىرىپقا سالادى,  «تاۋ قو­پارادى».

ۇستاز بالانىڭ ەرەسەك ەمەس, ءالى بالا ەكەنىن ۇمىتپاعانى دۇرىس. سوندىقتان بالا قان­شا العىر بولعانىمەن, تا­قى­رىپتى  وتكەندە «قارا­پايىمنان كۇردەلىگە كوشۋ» ءپرين­تسيپىن ۇس­تانعانى دۇ­رىس دەپ ويلايمىن, سونى ءوزىم­­نىڭ تاجىريبەمدە ءجيى قول­دانامىن. وسىلايشا وقۋ­شى كۇر­­دەلىلىگى جوعارى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا  ىنتا­لانادى. بالانىڭ مەسەلى قايت­پاۋى ءتيىس. وقۋشىلارمەن عى­لىمي جوبا­لاردى جاساۋدا دا وسىنداي  ادىستەمەلەر دۇ­رىس. وقۋشىنىڭ ىنتاسىن جەتەكتەپ وتىرساڭ, ول عى­لى­مي جۇمىستار جازۋعا, بىل­سەم, كورسەم دەگەنگە ءوزى-اق تال­پىنادى. وسىنداي سات­تەر­دە شاكىرتىمنىڭ ويلانۋىنا, كوز­­قاراسىن بىلدىرۋگە باتىل­دىق تانىتۋعا ۇيرەتەمىن. وقۋ­­شىنىڭ كوڭىلىندە سەنىم ۇيالاۋى كەرەك. سەنىم جوق جەردە بالا كەز كەلگەن كەدەرگىدەن قورقاتىن بولادى.

قازىرگى كەزدە دۇرىس پايدا­لانا بىلسە كومپيۋتەرلىك, ينتەر­اكتيۆتى قۇرالدار وقۋ­شىنىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسىن وياتۋدا كومەكشى قۇرال بولادى. ال دۇ­رىس پايدالانباسا, ول – كەدەرگى. كەدەرگى دەي­تىنىم, مۇعالىم وقۋ­شى­نىڭ ساباققا, تاقىرىپقا, بەل­گىلى ءبىر پانگە دەگەن ىنتاسىن وياتا الماسا ينتەراكتيۆتى ادىستەر ونى تەز جالىقتىرادى. سول ءۇشىن بۇگىنگى مۇعالىمدى قار­قىنى جىلدام زامان اعىمىنا ىلەسەتىن, تەك كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى ادام عانا ەمەس, رۋحاني دامىعان, شىعارماشىل, مادەنيەتتى, ءبىلىم قۇندىلى­عىن, وقۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنەتىن ۇستاز  دەپ تانۋىمىز قاجەت.

بۇگىنگى مۇعالىم بالانىڭ رۋحاني ەڭ جاقىن ادامى بولا بىلە مە؟ اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى وسىن­دا. ومىردە جوعارى جە­تىس­­تىككە جەتكەن كىسىلەردىڭ مەك­تەپ­تەگى ۇستازىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, ءتىپ­­تى كوزى ءتىرى بولسا, ولارمەن قا­رىم-قاتىناسىن ۇزبەي,  بالا­سىن­داي قامقورلىعىن كور­سەتىپ تۇراتىنىن كورىپ جۇرە­مىن. سونداي ۇستازدىڭ با­قىتتى جان ەكەنىن مويىندايمىن. دەمەك, ۇستاز بەن مەك­تەپ پارتاسىندا وتىرعان شا­كىرت اراسىندا شىنايى رۋ­حاني بايلانىس ورناعان. مۇ­عالىم بالانىڭ «بۇلاق كو­زىن» اشا بىلگەن. ۇس­تازىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن سىيلاعان شاكىرت ومىردە تەك بيىكتەرگە عانا تالپىنعان. مى­نە, وسىنداي ۇستاز بولۋدى مەن  بۇگىنگى ءار مۇعالىمگە تىلەر ەدىم.

سايران ءومىرجانوۆا,

№15 ورتا مەكتەبى بيولوگيا ءپانىنىڭ جوعارى ساناتتى مۇعالىمى

قوستاناي وبلىسى,

رۋدنىي قالاسى