سەنات وسىنداي تۇزەتۋلەرمەن جەر تۋرالى زاڭدى قابىلدادى.
پارلامەنت جەر تۋرالى زاڭدى قابىلدادى. ال پارلامەنتتىڭ ەكىنشى اتى كىم؟ حالىق! سوندىقتان زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن دەپۋتاتتار ايماقتارعا ساپارمەن بارىپ, حالىقتىڭ پىكىرىن تىڭدادى, ۇسىنىستارىن جيناقتادى. جەرگە قاتىستى ۇلت پاتريوتتارى مەن وزگە دە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ پىكىرلەرىن, اشىق حاتتاردا, باق-تا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن تىلەكتەردى ەسكەرىپ, نەگىزگە الدى. سەناتتىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىندە تالقىلانىپ, ولاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلدى.
وسىنىڭ نەگىزىندە جەر تۋرالى زاڭعا ءبىرشاما وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, جەر ەشقاشان شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنى, جالعا بەرىلمەيتىنى, شەكارالىق جەرلەردە ەشبىر شەتەلدىك كومپانيالار جەرگە قاتىستى قىزمەت ەتە المايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ناقتىلانىپ جازىلدى.
سەنات دەپۋتاتتارى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ جەر تۋرالى زاڭعا بايلانىستى بايانداماسىن تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىستى جانە پىكىرلەرىن ايتتى.
ومىرزاق شوكەەۆ جەر تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى بىلاي ءتۇسىندىردى:
ءبىرىنشى باعىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قازاقستاندىقتارعا جالعا بەرۋ نورماسىن ساقتاۋ جانە جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جالعا بەرۋدىڭ جاڭا ءارى ارنايى ءتارتىبى قاراستىرىلىپ وتىر.
جەر بەرۋ ءتارتىبىنىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كونكۋرسقا قويىلاتىن جەرلەر تىزبەسىن بەكىتۋ, ونى مىندەتتى تۇردە قوعامدىق كەڭەستەرمەن جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن كەلىسۋ, جەر كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا 50 پايىزدان كەم ەمەس قوعامدىق كەڭەستەر مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە كونكۋرستىڭ جاريالىلىعى مەن وعان بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاڭا ءتارتىپ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلەتىندىگى تۋرالى حابارلاندىرۋ تەك اۋداندىق قانا ەمەس, باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەردىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ورنالاستىرىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە جالعا الۋشىلاردىڭ جەر پايدالانۋ جونىندەگى قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ ماقساتىندا جالعا الۋدىڭ العاشقى بەس جىلىندا ءار جىل سايىن, كەلەسى كەزەڭدەردە سۋارمالى جەرلەردە – ءار ءۇش جىل سايىن, ال سۋارىلمايتىن جەرلەردە ءار بەس جىل سايىن مونيتورينگ جۇرگىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر.
ەكىنشى باعىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ۇلكەن كولەمدە ء«بىر قولعا» بەرىلۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا ءار وبلىستىڭ اكىمشىلىك اۋداندارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ شەكتىك مولشەرىن بەلگىلەۋ كوزدەلگەن.
ءبىر قولعا بەرىلەتىن جەرلەردىڭ مولشەرىن ءماسليحاتتار مەن اكىمدىكتەردىڭ بىرلەسكەن ۇسىنىسىمەن ۇكىمەت بەكىتەدى.
بۇل شەكتىك مولشەردى ايقىنداۋ ءۇشىن ءتيىستى ەسەپتەۋ ادىستەمەسى ازىرلەندى.
ءۇشىنشى باعىتتا – مەملەكەتتىك شەكارانىڭ شەكارالىق بەلدەۋىندە ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى ەشكىمگە بەرىلمەيدى, تەك جەرگىلىكتى حالىققا جايىلىم, شابىندىق رەتىندە عانا پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
شەكارالىق اۋماقتا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرىن شەتەلدىكتەرگە نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدىكتەرمەن نەكەدە تۇرعان ازاماتتارىنا نەمەسە قۇرامىندا شەتەلدىكتەر بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇلعالارىنا بەرۋگە تىيىم سالىنادى. بۇل اۋماقتا ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى تەك قازاقستاندىقتارعا عانا جالعا بەرىلەتىن بولادى.
ءتورتىنشى باعىتتا – اۋىلدىق جەرلەردە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جەكە اۋلا مالىنا جايىلىم جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىمەن جەرگىلىكتى حالىققا انالىق مال باسىن ۇستاۋ ءۇشىن جايىلىم القاپتارىن ايقىنداۋ تۋرالى نورما كوزدەلۋدە.
وسى ماقساتتا ايقىندالعان جايىلىمداردى جالعا بەرۋگە تىيىم سالىناتىن بولادى.
سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جايىلىمداردىڭ كوبى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلىپ كەتكەنىن ەسكەرىپ, ول جەرلەردى قايتارۋ, مەملەكەتتىك مۇقتاجعا جاتقىزۋ زاڭ جوباسىمەن بەلگىلەنىپ وتىر.
بەسىنشىدەن, وسى زاڭ جوباسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەمەنشىككە ساتۋ جانە شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ تۋرالى ەنگىزىلگەن ءموراتوريدىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋ قاراستىرىلىپ وتىر, وندا 1 پايىز بولسا دا شەتەلدىك ۇلەسى بار قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعالارعا جەر بەرىلمەيتىن بولادى.
بۇل رەتتە زاڭ جوباسى نورمالارىنىڭ بارلىعى جەر كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنگەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تەك قانا قازاقستاندىقتارعا جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى.
بۇل زاڭ جوباسىمەن جەر جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرى, «جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنىڭ قولدانىسىن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىن توقتاتا تۇرۋ تۋرالى» جانە «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر نورمالارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ۇلعايۋىن كوزدەيدى. ولاردىڭ بارلىعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيادا قارالىپ, قولداۋ تاپتى.
بولجامدى شىعىستار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارىنا قاراي جانە ولار مەملەكەتتىك مۇقتاج ءۇشىن الىناتىن جاعدايدا عانا ەسەپتەر ءار جەر ۋچاسكەسىنە جەكەشە انىقتالىپ, ناقتىلاناتىن بولادى.
زاڭ جوباسى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى جالعا بەرۋدىڭ ايقىن تەتىكتەرىن بەلگىلەي وتىرىپ, ولاردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا باعىتتالعان.
قارالىپ وتىرعان جاڭا نورمالار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىنىڭ جاريالى بولۋىنا ىقپال ەتەدى, سونداي-اق جەرلەردى بەرۋ جۇيەلەرىن اقپاراتتاندىرۋعا جانە قوعامدىق پىكىردىڭ كەڭىنەن ەسكەرىلۋىن كوزدەيدى.
قازىرگى كەزدە ۇكىمەت جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا.
ءو.شۇكەەۆكە سەنات دەپۋتاتتارى و.پەرەپەچينا مەن س.ەڭسەگەنوۆ سۇراق قويىپ, كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى انىقتادى جانە اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى راشيت اكىموۆ قوسىمشا بايانداما جاساپ, بىلاي دەدى:
– جەر ماسەلەسىنە قازىرگى ۋاقىتتا قوعام ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, حالىق ەرەكشە الاڭداپ وتىرعانى شىندىق. سوندىقتان دا جەرگە قاتىستى زاڭنامالاردىڭ قاشاندا جۇرتشىلىقتىڭ زور ىقىلاسىن تۋعىزىپ, قوعامدا دا قىزۋ تالقىعا ءتۇسۋى زاڭدىلىق. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ دە, سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ دە, ۇسىنىستاردىڭ دا سان الۋاندىعىن قالىپتى جاعداي دەپ ساناۋ كەرەك.
...جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جەر قاتىناستارىن رەتتەۋگە قاتىستى ازىرلەگەن ءبىرشاما ۇسىنىستارى بۇگىنگى قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلىپ وتىر. وسى ورايدا جەر رەفورماسىنا قاتىستى كەلەسى ماڭىزدى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى:
– موراتوريدا بەلگىلەنگەن بۇرىنعى شەكتەۋلەردەن باسقا, تاعى دا قوسىمشا رەتىندە, شەكارا ماڭى اۋماقتارىندا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرىن شەتەلدىكتەرگە جانە قۇرامىندا شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسى بار قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعالارعا بەرۋگە تىيىم سالاتىن نورمالار قاراستىرىلدى;
– شەتەلدىك ازاماتتارمەن نەكەلەسكەن قازاقستاندىق ازاماتتارعا ءدال وسىنداي شەكتەۋلەر بەلگىلەنىپ وتىر;
– بۇدان باسقا قازاقستاندىقتارعا ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ شەكتى كولەمىن بەلگىلەۋ;
– اۋىلدىق جەرلەردەگى حالىقتىڭ مالىن جايىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ;
– اۋىل تۇرعىندارىن جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىمەن دە قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورمالار قاراستىرىلعان.
ارينە, قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسى جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى بۇرىننان قوردالانىپ قالعان بارلىق ماسەلەلەردى بىردەن شەشىپ تاستايدى دەپ ويلامايمىز. دەگەنمەن, وسى زاڭ جوباسى موراتوريدە بەلگىلەنگەن «وتپەلى كەزەڭدەگى» ماسەلەلەردى شەشۋگە تولىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ەندىگى ارادا ۇكىمەت الدىندا وسى «وتپەلى كەزەڭ» دەپ وتىرعان ۋاقىت ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان ساراپتاپ, جان-جاقتى زەردەلەۋ مىندەتتەرى تۇر. كەلەشەكتە وسى ماسەلەگە بايلانىستى تاعى دا ناقتىلى ۇسىنىستاردىڭ بولارى دا انىق.
زاڭدى تالقىلاۋ بارىسىندا سەناتور ت.مۇقاشەۆ مىنانداي پىكىر ءبىلدىردى:
– جەرسىز ۇلتتىق مۇددە قۇندىلىقتارى قالىپتاسپايدى, قالىپتاسقان دا ەمەس. قازاقتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدەگى قاسيەتتەرى ەل مەن جەر تاعدىرى توڭىرەگىندە وربىگەن.
زاڭ جوباسى سەناتقا, اسىرەسە حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا كەلىپ تۇسكەن ساتىنەن باستاپ بىرنەشە رەت سارالاۋدان ءوتتى. جۇمىس توپتارىنىڭ جانە كوميتەتتىڭ وتىرىستارىندا قارالىپ, ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەندى. جۇمىس بارىسىندا زاڭ جوباسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنا قاتىستى بىرقاتار ساۋالدار قويىلىپ, ازىرلەۋشى تاراپتان جاۋاپتار دا ۇسىنىلدى. دەگەنمەن دە بىرنەشە ماسەلە ازىرلەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالدى.
ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا تۇرىپ جاتقان اۋىل تۇرعىندارى جەر ۋچاسكەلەرىن راسىمدەۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى. اسىرەسە, بۇل ماسەلە شالعايدا ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارىنا وتە قيىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, اۋىل اكىمى جەر ۋچاسكەلەرىن جەكەمەنشىككە نەمەسە ونى پايدالانۋعا بەرۋ فۋنكتسيالارىن ءوز موينىنا الۋى ءتيىس. وسىلايشا اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر ازايادى.
تاعى دا ءبىر ماسەلە, جەر ۋچاسكەسىن ۇسىنۋدىڭ شەكتى نورماسىن ۇلعايتۋ قاجەت. بۇل اسىرەسە اۋىلدى ەلدى مەكەندەردە وزەكتى ماسەلە. سەبەبى بارشامىزعا اۋىلدىڭ جاعدايى ءمالىم, اۋىل تۇرعىنىنىڭ كۇنكورىسى جەرمەن بايلانىستى. ءوزىنىڭ جەر ۋچاسكەسىنە ۇيىمەن قوسا قوراسىن دا, سارايىن دا, مونشاسىن دا تۇرعىزۋى قاجەت. سونىمەن قاتار اۋىلدىق جەرلەردە يەسىز, ءشوپ باسقان بوس جەرلەر دە بارشىلىق. قاڭىراپ, ارام-شوپپەن شىرمالىپ جاتقاننىڭ ورنىنا وڭدەلىپ, اۋىل تۇرعىنى مەن ونىڭ وتباسىنا پايدا اكەلگەنى ابزال. وسى ءۇشىن ۇسىنىلاتىن جەر ۋچاسكەسىنىڭ شەكتى مولشەرىن ۇلعايتۋدى ءجون كورەمىز.
بۇكىل قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان جەر ماسەلەسىنە قاتىستى سەناتور م.باقتيار ۇلى دا ءوز پىكىرىن ورتاعا سالىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى.
– عاسىرلار بويى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ زاردابىن تارتقان قازاق حالقى شەتەلدىكتەرگە جەردى جالعا بەرۋدى قابىلداي بەرمەيتىنىنە كوزىمىز انىق جەتكەندەي بولدى. وسى ءبىر كوڭىل اۋانى ەسكەرىلىپ, جەردى ساۋدا مەن ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالدىرماۋىمىز كەرەك. جەر تاعدىرىنا حالىق الاڭداپ وتىر. جەر حالىقتىڭ ورتاق بايلىعى, ول جەكەشەلەنبەيدى, ساتىلماۋى كەرەك دەگەن وي-پىكىرلەر بۇرىن دا, قازىر دە ايتىلىپ كەلەدى. ءبىز وسىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا بولاشاقتا جەردى پايدالانۋدىڭ وسى كەزگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان جالعا بەرۋ ءتۇرىن عانا نەگىز ەتىپ الۋىمىز دۇرىس بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. وسى جالعا بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋىمىز قاجەت, – دەدى ول.
سونداي-اق وسى ماسەلە بويىنشا ءسوز العان سەناتور م.جۇماعازيەۆ ارىپتەستەرىنىڭ پىكىرىن تۇيىندەگەندەي بولدى.
ول: اتا زاڭىمىزدىڭ 2-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى ونىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيدى. مەملەكەت ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, قول سۇعىلماۋىن جانە بولىنبەۋىن قامتاماسىز ەتەدى» – دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى دە سونى كوزدەيدى.
ارينە, جەر قاتىناستارى جونىندەگى ماسەلە بۇگىنگى كۇن ولشەمىمەن شەشىلە سالمايدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قۇجاتتى ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
«كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي, ارىپتەستەرىم زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىستى, اشىق پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءسويتىپ ەل ءۇشىن ءتيىمدى, جەر ءۇشىن ءتۇيىندى, باياندى بولاشاعىمىزعا كەپىل بولاتىن ورتاق شەشىمگە كەلدىك» دەدى.
قايتالاپ ايتار بولساق, جەر ەشقاشان شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنى, جالعا بەرىلمەيتىنى, شەكارالىق جەرلەردە ەشبىر شەتەلدىك كومپانيالار جەرگە قاتىستى قىزمەت ەتە المايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ناقتىلانىپ جازىلدى.
ءسويتىپ وزدەرىڭىز بايقاپ وتىرعانداي, دەپۋتاتتار جەر تۋرالى زاڭنىڭ حالىققا, ۇلتقا, مەملەكەتكە ءتيىمدى بولۋىن بارىنشا زەردەلەپ, جەردى شەتەلدىكتەردىڭ يەلەنۋىنە نەمەسە قانداي دا ءبىر قولسۇعۋشىلىققا ەشقانداي جول بەرمەيتىن تۇزەتۋلەرمەن قابىلدادى.
ەندىگى ماسەلە وسى زاڭنىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى.
ادىلبەك قابا