ۇلىعا تاعزىم ء(ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمدى جۇيەلەۋى)

زەرتتەۋ باستالدى. ونى تەرەڭدەتە زەرتتەگەندەر كورنەكتى كەڭەس تاريحشى, فيلوسوف عالىمدارى ب.ع.عافۋروۆ, يۋ.ن. زاۆادوۆسكي, ا.ح. قاسىمجانوۆ, ا.ماشانوۆ, م.س.بۋراباەۆ, س.ا. گريگوريان, م.م.حايرۋللاەۆ, ا.ۆ.ساگدەەۆ, و.ماتياكۋبوۆ, ق.جارىقباەۆ, ج.التاەۆ, ب.يا. وششەروۆيچ, ا.س. يۆانوۆ, ە.د. حارەنكو, ك.تادجيكوۆا, ع.س. قۇرمانعاليەۆا; قازاقشاعا اۋدارعاندار ق.ساعىندىقوۆ, م.جانعالين, م.يشمۇحامەدوۆ ەدى.

عالىمنىڭ اۋەلگى جيناقتاعى تراكتاتتارىنا «فيلوسوفيالىق كوز­قاراستارى», «ەكى فيلوسوف­ – قاسيەتتى پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ كوز­قاراستارىنىڭ ورتاقتىعى تۋ­رالى», «تابيعات عىلىمدارى جانە تاڭىرلىك عىلىمدار تۋرالى», «قايىرىمدى قالا تۇر­عىن­­دارىنىڭ كوزقاراستارى جا­يىن­داعى تراكتات» ەنگىزىلگەن. سولار­دىڭ اراسىنان نازارىمىزدى اۋدار­عان جانە ارنايى ءسوز ەتكەلى وتىر­عانىمىز ۇلى ويشىلدىڭ ء«سوز – عىلىمداردىڭ كلاسسيفيكاتسيا­سى تۋرالى» («ماقالا في يحسا ءال-ۋلۋم») ­اتتى دۇنيەسى.

عىلىمدى جىكتەۋمەن ەرتەرەكتە كونە گرەك ويشىلى اريستوتەل اي­نالىستى. ال يسلام دۇنيەسىندە ءال-فارابيگە دەيىن ءال-كيندي (؟-879), ورتاازيالىق مۇحاممەد مۇ­سا ءال-حورەزمي ء(ىح ع.), كەيىنىرەك ءابۋ ءالي يبن سينا (980-1037) بۇل ما­سەلەگە مويىن بۇردى. ال ەۋروپا جۇ­رتىندا سەن-سيمون (؟-1309), ف.بەكون (1561-1626), گ.ۆ.گەگەل (1770-1831), ف.ەنگەلس (1820-1895) جانە ت.ب. شۇعىلداندى.

وتىرار پەرزەنتىنىڭ عىلىمدى جىك­تەۋ ءادىسى شىعىس جانە باتىس ەلدەرىنە دە تارادى.

«يحسا ءال-ۋلۋم» - سوزبە-ءسوز – «عى­لىمدار تىزبەگى». يحسا – «سا­ناۋ», «شولۋ» جانە «جىكتەۋ» دە­­گەنگە كەلەدى. ءال-فارابي سول­ كەز­دەگى عىلىمدار تىزبەگىن جاساۋ­عا,­ ولاردىڭ ارقايسىسىنا سيپات­تا­ما بەرۋگە تالاپتانعان. الايدا ونىڭ عىلىمداردى رەت-رەتىمەن كەل­تىرگەنى سونداي – مۇنىڭ نا­تيجەسىندە, ونىڭ عىلىمي جانە في­­­لو­سوفيالىق جۇيەسىنە سايكەس بۇل تىزبەك عىلىمدى جىكتەۋ بولىپ شىق­قان».

ءابۋ ناسىردىڭ عىلىمدى جۇيە­­لەۋىندە كەزدەيسوقتىق جوق. سە­بەبى وتىرار وقىمىستىسى كونە گرەك ءتىلىن جاقسى بىلگەندىكتەن دە اريستوتەل, پلاتون, گەلەن, پتو­لومەي, پورفيري سەكىلدى دا­نىشپانداردىڭ تۋىندىلارىن تۇپنۇسقادا وقىدى, اراب تى­لىنە اۋداردى, تۇسىندىرمە جازدى. گرەك عالىمدارى, ويشىلدارى شىعار­مالارىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, ءما­نىن اشا الدى جانە ولاردان ۇي­رەندى.

ال يسلام عالىمدارى عىلىمدى جاپ­پاي جۇيەلەگەن جوق. ويتكەنى ور­تا عاسىرلاردا كەز كەلگەن وقى­مىستى عىلىممەن اينالىسسا, ونىڭ بارلىق سالاسىنا قالام تار­­تاتىن. ال وتىرار كەمەڭگەرى اتال­مىش تراكتاتىندا: ء«بىز بۇل كىتاپتا بەلگىلى عىلىمداردى ءتىزىپ, بۇل عىلىمداردىڭ قايسىسىن تۇ­تاس كۇيىندە, سونداي-اق ءاربىر عى­لىمنىڭ بولىمدەرى جانە ءاربىر ءبولىمنىڭ مازمۇنى قانداي ەكەنىن تۇ­گەلدەي تۇسىندىرۋگە تىرىستىق; ولاردى ءبىز بەس تاراۋعا بولدىك» دەپ الدىنا قويعان ماقساتىن اي­قىنداپ الادى دا ء«بىرىنشى تاراۋ – ءتىل جانە ونىڭ بولىمشەلەرى تۋرالى عىلىم; ەكىنشى تاراۋ لوگيكا جانە ونىڭ بولىمشەلەرى» دەيدى. سوي­تەدى دە لوگيكادان سوڭ ماتەماتيكا, ودان سوڭ اريفمەتيكا, ودان كەيىن گەومەتريا, سونان سوڭ وپتيكا, جۇل­دىزدار تۋرالى عىلىم, مۋزىكا تۋرالى عىلىم, سالماقتار تۋرالى عىلىم, شەبەر تاسىلدەر تۋرالى عىلىم» دەپ جىلىكتەپ تىزبەكتەي تاراتىپ كەتەدى.

ءتورتىنشى تاراۋدى ول «تابيعات عىلىمدارى جانە تاڭىرلىك عىلىم­دار تۋرالى» دەگەن, ءارى قاراي ونى «فيزيكا», «مەتافيزيكا» نەمەسە «تاڭىر­لىك عىلىم», ال بەسىنشى تاراۋ­دى «ازاماتتىق عىلىم يۋريس­پرۋدەنتسيا جانە دوگماتيكالىق ءدى­ني ءىلىم تۋرالى» دەپ سارالاعان.

ءابۋ ناسىر: «بۇل كىتاپتاعىنىڭ ءبارى دە پايدالى, ويتكەنى ەگەر ادام وسى عىلىمداردىڭ ءبىرىن قاراس­تىرىپ, زەرتتەگىسى كەلسە, وندا ول نەدەن باستاۋدىڭ, اتاپ ايتقاندا نەنى زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن, زەرتتەۋ ءۇشىن نەنىڭ جارامدى, نەنىڭ جا­رامسىز ەكەنىن جانە ءوزىنىڭ وعان قاي دارەجەدە قولى جەتە الا­تىندىعىن بىلەتىن بولادى. ءسويتىپ ونىڭ عىلىمعا باراتىن جولى قا­راڭعىلىق پەن ناداندىققا ەمەس, ءبى­لىم مەن پاراساتقا نەگىزدەلەتىن بو­لادى» دەيدى.

ءابۋ ناسىر عىلىمداردى جىك­تەگەندە جوعارىدا ايتىلعانداي ونى ءتىل تۋرالى عىلىمنان باس­تاعان. ء«اربىر حالىقتىڭ ءتىل تۋرالى عىلىمىندا قوسىمشا جەتى تا­راۋ بولادى» دەيدى. ولار:

1.جاي جانە ءسوز تىركەستەرى تۋرالى عىلىم;

2.ءسوز تىركەستەرى تۋرالى عىلىم (بۇعان شەشەندىك ونەر جانە ستيليس­تيكا دا كىرگەن);

3.ءسوز تىركەستەرىنىڭ زاڭدارى تۋرالى عىلىم;

4.ءسوز تىركەستەرىنىڭ ەرەجەسى تۋرالى عىلىم;

5.جازۋ زاڭدارى (جازۋ ەرەجەسى) تۋرالى عىلىم;

6.دۇرىس وقۋ زاڭدارى تۋرالى عىلىم;

7.ولەڭ ونەرى جايلى عىلىم».

 كەمەڭگەر ءتىل تۋرالى عىلىمدى ەكىگە بولگەن. ء«بىرىنشىسى: قايسىبىر حالىقتىڭ تىلىندەگى سوزدەردى ەستە ساقتاۋ جانە ونىڭ ارقايسىسىنىڭ ماعىناسىن ءبىلۋ. ەكىنشىسى: سول سوزدەردى (بيلەۋشى) زاڭداردى ءبىلۋ» دەيدى دە اۋەلگىسىنە ورالادى. بۇل رەت­تە ول ناعىز ءتىل مامانى رەتىندە كو­رىنگەن. ء«بىز ءاربىر حالىقتىڭ تىلىندەگى سوزدەر ءوزىنىڭ ماعىناسى جاعىنان جاي سوزدەر جانە كۇردەلى سوزدەر بولىپ ەكى تۇرگە بولىنەدى دەيمىز. جاي سوزدەر – بۇلار, مىسالى, «اق», «قارا», «ادام», «حايۋانات». كۇردەلى سوزدەر دەگەن مىسالى: ء«بىزدىڭ بۇل ادام – حايۋان», «امر – اق» دەيتىن سويلەمدەرىمىز» دەپ ناقتىلى مىسالدارمەن ءتۇسىن­دىرىپ كەتەدى. ودان سوڭ ەسىمدەر جانە ەتىستىكتەر, ءسوز تىركەستەرى, ءسوز تىركەستەرىنىڭ زاڭدارىنا توقتا­لادى. ول سونداي-اق «اففيكستەرگە» دە نازار اۋدارعان. ء«سوزدىڭ سو­ڭىنا قوسىلاتىن اففيكستەر بو­لادى. بۇلار – جۇرناقتار جانە سەپ­تىك جالعاۋلار دەپ اتالاتىندار» دەيدى.

«ەسىمدەرگە جانە ەتىستىكتەرگە رودتىق تۇرلەر ءتان – ەرلىك رود جانە ايەلدىك رود جانە ساندار – دارا سان, ەكىلىك سان, كوپشە سان­دارعا بولىنەدى. ەتىستىكتەرگە شاق ءتان: وتكەن شاق, وسى شاق. كە­لەر شاق... ءبىر قىزىعى, مۇن­دا اراب گرامماتي­كاسى گرەك گرام­ماتيكاسىنىڭ مودەلى بويىنشا تۇ­سىن­دىرىلەدى. سەميت تىلدەرىندە گرەك تىلىندەگىدەي جانە باسقا ءۇن­دى-ەۋروپالىق تىلدەردەگىدەي ماعى­نادا ۋاقىتتار ۇعىمى جوق».

ءابۋ ناسىر ءتىل دەگەندە اراب ءتى­لىن مىسالعا الادى. «اراب تىلىندە ەسىمدەردىڭ جالعاۋلارى دەگەنىمىز – بۇلار ءۇش تانۋين, ال ەتىستىكتەر ءۇشىن – ءۇش حاراكات (وگلاسوۆكا) جانە سۋكۋن, اراب تىلىندە قوسىمشا (اففيكس) رەتىندە قولدانىلاتىن تا­عى باسقالارى» دەپ جالعاستىرىپ كە­تەدى.

«تانۋين – تۇيىق رايداعى سوز­دەردىڭ نۋنعا بىتەتىن جالعاۋىن بەل­گىلەۋ ءۇشىن اراب گرامماتيكا­سىندا قولدانىلاتىن تەرمين. سۋكۋن – «تىنىستىق» دەگەن ءسوز, ال دىبىس­تاندىرۋ ءسوزدىڭ «قوزعالىسى» دەپ تۇسىنىلەدى; دەمەك بۇل – داۋىس­تى دىبىستىڭ جوقتىعى, ياعني داۋىس­تى دىبىس جالعانبايتىن داۋىسسىز دىبىس».

اۆتور سەپتەۋلىك, دەمەۋلىك شى­لاۋلارعا دا توقتالعان. ءتىل ءبىلىمى ما­سەلەلەرىنەن كەيىن ول «...ءتىل بى­لىمىنە جاقىندىق دارەجەسىنە قاراي پوەتيكا كەلەدى. اقىندىق ءۇش بولىمنەن تۇرادى: ءبىرىنشى – جاي بولسىن, كۇردەلى بولسىن اقىندىقتا قولدانىلاتىن ولەڭ مولشەرى ايتىلادى. سونان سوڭ الىپپەنىڭ ارىپتەرىنە ساي كەلەتىن ارابتاردا بەلگىلى ساباب جانە ۋاتاد (اراب ولەڭى قايىرماسىنىڭ بولشەكتەرى; ءبىرىنشىسى ەكى داۋىسسىز – ەكىنشىسى ءۇش داۋىسسىز دىبىستان قۇرالادى), گرەكتەردە بۋىن جانە ستوپا دەپ اتالاتىن تۇرلەر مەن مولشەرلەردەن تۋاتىن ءسوز دىبىستارىنىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى اتالادى» دەيدى دە وسى ماسەلەنى ولەڭدەردىڭ مولشەرى, ۇيقاستار... پوەزيادا قانداي سوز­دەردى پايدالانۋعا بولاتىنىن, ال قاندايىن پايدالانۋعا بولمايتىنىن» زەرتتەيدى. ء«تىل تۋرالى عىلىمنىڭ ءاربىر ءبولى­مىنىڭ مازمۇنى, مىنە, وسىلار» دەپ ء«تىل تۋرالى عىلىمدى» قورى­تىن­دى­لايدى.

5-تاراۋدىڭ سوڭىنا «قايى­رىم­دى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوز­قاراستارى جايىنداعى تراكتاتى» بەرىلگەن. «فيلوسوفيالىق تراكتاتتار» وسىمەن اياقتالعان.

ح عاسىردا ءسويتىپ عىلىمدى جۇيەلەۋدىڭ جاعدايى وسىنداي ەدى.

پوەتيكا, اقىندىق دەمەكشى, 1970 جىلدارى ماسكەۋدە شىعىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە يتاليانىڭ «وريەنتە مودەرنو» اتتى جۋرنالىنان وتىرار پەرزەن­تىنىڭ «ولەڭ ونەرى جايلى تراكتاتىن» كورگەن ەدىم.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ولەڭ ونەرىنىڭ قاعيدالارى تۋرالى تراكتات» جازعانى عىلىمي ورتادا ءبىرازدان بەرى بەلگىلى بولاتىن. كورنەكتى نەمىس شىعىستانۋشىسى م.شتەينشنەيدەر (1816-1907) بۇل جايلى ء«ال-ءفارابيدىڭ شىعار­مالارى مەن ءومىرى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 60-بەتىندە اتاپ وتەدى, الايدا ول دا, اعىلشىن ءارابيسى پروفەس­سور مارگوليۋس تا, «ەكىنشى ۇستاز» قولجازباسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اتالمىش تراكتاتتىڭ جوعالىپ كەتكەنىنە قاتتى قىنجىلىس بىل­دىرگەن. 1972 جىلى كسرو مەم­لەكەتتىك لەنين اتىنداعى كى­تاپ­­­حانانىڭ ازيا جانە افري­كا حالىق­تارى ادەبيەتى كاتالوگىن­داعى يتاليانىڭ شىعىستانۋ جۋر­نالىنىڭ قورىن قاراپ وتىرىپ, 1937 جىلعى يتاليانىڭ شى­عىستانۋ جۋرنالى «وريەنتە مو­دەرنودا («قازىرگى شىعىس») ارا­بيست ارتۋر دج.اربەرري ۇن­دىستانعا بارعان ساپارىندا ءۇن­دىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنان («ينديا وففيگە لەيبراري») ءال-ءفارا­بيدىڭ «ولەڭ ونەرىنىڭ قاعي­دالارى تۋرالى تراكتاتىنىڭ» تابىل­عانىن قۋانا حابارلاعانى كوزگە ءتۇستى. ول قولجازبانىڭ XVII عاسىردا كوشىرىلگەنىن ايتا وتىرىپ, ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءۇن­­دى ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا №3832 بەلگىمەن (42ۆ-45ا بەتتەر) ساق­تاۋلى ەكەنىن دە ەسكەرتكەن.

ويانۋ داۋىرىندەگى شىعىس وي­شىلدارىنىڭ پروبلەماسىمەن اي­نالىسقان پروفەسسور مارگوليۋس بەلگىلى اراب فيلوسوفى ءال-كيندي ياقۋب يبن يسحاقتىڭ دا (800-874) وسىنداي تاقىرىپپەن تراكتات جازعانىن, بىراق ونىڭ ءىزى جوعىن ايتادى.

ازىرگە بىزگە ءمالىم رەنەسسانسقا جاتاتىن ەڭبەكتەر ىشىنەن اريس­توتەل ىلىمىنە نەگىزدەلىپ, وزىندىك قول­تاڭباسىمەن دارالانىپ تۇرعان دا وسى ءال-ءفارابيدىڭ پوەزيا تۋرالى تۇجىرىمدارى ەكەنىنە عالىم داۋسىز مويىنسىنادى. وزىنە دەيىن­­­گى ولەڭ ونەرىنە بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەردى جيناقتاپ, ءوز تابيعاتىمەن جىكتەگەن وتىرار پەرزەنتىنىڭ پاراساتتى پايىمداۋ­لارى سونشاما ۋاقىت وتسە دە, قۇ­نىن جويعان جوق.

شىنىندا دا, ول اريستوتەل پوە­تيكاسىنا سىلتەي وتىرىپ, جارىسا تىڭ قورىتىندى جاسايدى, تال­عامدى ءتۇيىن تۇيەدى. پوەزيانىڭ قاستەرلى ونەر ەكەنىنە داۋ تۋعىز­بايتىن دالەلدەر كەلتىرەدى. ول وسىنىسىمەن دە قىزىق.

الماتىداعى ءال-فارابي ور­تا­لىعى اشىلعالى 50 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وتىرار عالى­مى­­­­نىڭ شىعارمالارىن جيناپ, زەرتتەگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قا­­زىر ارامىزدا جوق. ايتسە دە بۇل يگى ءىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى اكا­دەميك ءا.نىسانباەۆ, پروفەسسور­ ب.ساتەرشينوۆ, پروفەس­سورلار ن.سەيداحمەتوۆا, گ.قۇرمانعا­ليە­ۆا­ جانە ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىندەگى ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ فيلوسوفتارى ج.التاەۆ سەكىلدى ت.ب. عالىمدار ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى.

ءابساتتار دەربىسالى,

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ نستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

سۋرەتتە:  سيريا اراب رەسپۋب­ليكاسىنىڭ استاناسى داماسك قا­لا­سىنداعى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بي­دىڭ زيراتىندا.