قازاق قيالىنىڭ قىرانى

ءومىر دەگەن وسى. قارا ءسوزدىڭ قالامدوزى, قيال-عاجايىپتىڭ شاباندوزى, تالپىنىپ ۇشقان تالاي جاس تالانتتىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى كوزىمىزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ كەتە باردى, بىراق جۇرەگىمىزدە عاجايىپ بايا­نى قالدى.

اعىمداعى جىلى قازاق قيالتانۋ جانرى مەن ادەبيەتتانۋ, ياعني فانتاستيكاتانۋ سالالارىندا ءوزiنiڭ كوركەم تۋىندىلارى جانە زەردەلى زەرتتەۋلەرiمەن جۇرتشىلىققا بەك ءمالiم ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ 80 جاسقا تولار ەدى. جۇزدەگەن قارىمدى قالامگەردىڭ قالامىنا قانات بiتiرۋگە ۇلەس قوسقان ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, جۋرناليستيكا پروفەسسورى جايلى جۇرەگىمدە جازىلىپ قالعان بiر ۇزiك سىر بار. 

گالاكتيكانىڭ دا, كۇن جۇيەسiنiڭ دە, جەر پلانەتاسىنىڭ دا فيزيكالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە باسقا عىلىمي-جاراتىلىستىڭ قىر-سىرلارىنىڭ فانتاستيكالىق مودەلiن جاساۋ ارقىلى شىعارماشىلىق شىڭىنا شىققان قازاق قيالىنىڭ قىرانى حاماعاڭ تەكتi تۇلعا بولاتىن.

حاماڭ ايدىندى ارال تەڭiزiنiڭ كوكارال ارالىندا قونىس تەپكەن اۋان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسi فايزۋللا جۇبانىشباي ۇلى اۋىل ناۋبايشىسى بولسا, اناسى ءسابي سۇلتانقىزى سوعىسقا دەيiن ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ, كۇيەۋi مايدانعا اتتانعاندا سول كاسىپتى جالعاستىرىپ قالا بەرگەن. حاماڭ – سىر سۇلەيi نۇرتۋعاننىڭ جيەنi.

ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ 1956 جى­لى ارال قالاسىنداعى №13 قازاق ورتا مەكتەبiن ويداعىداي بiتi­رiپ, ەڭبەك جولىن پيونەرلەردiڭ اعا جەتەكشiسi بولۋدان باستايدى. 1959-1964 جىلدارى قازاق مەم­لەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتiندە (جۋرناليستيكا ءبولiمi) ءدارiس الىپ, 1964-1967 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «بiلiم جانە ەڭبەك» عىلىمي-كوپشiلiك جۋر­نالىن­دا ادەبي قىزمەتكەر, ءبولiم مەڭگە­رۋشiسi قىزمەتتەرiن اتقارادى. 1967 جىلدىڭ قازان ايىنان قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتi جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiنiڭ قازاق جۋرناليستيكاسى كافەدراسىندا الدىمەن اسسيستەنت, بەرتiن كەلە وقىتۋشى, دوتسەنت بولدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتە قالامگەرلەر قاۋىمىنا ءدارiس بەرۋدەن قول ۇزبەي ءجۇرiپ 1975-1980 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «بiلiم جانە ەڭبەك» عىلىمي-كوپشiلiك جۋر­نالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتiن اتقارادى.

ءوزi قيالگەر-جازۋشى بولعان­دىقتان قازاق فانتاستيكاسىنا دا, ادەبيەتiنە دە ايرىقشا كوڭiل ءبولiپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرi, ادەت-عۇرپى مەن ونەرiن دە وگەيسiتكەن جوق. وسى­ناۋ پايىمدارىما سول كەزدەگi «لە­نينشiل جاس» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى, جازۋشى, مارقۇم سەيداحمەت بەر­دiقۇلوۆتىڭ مىنا بiر ءسوزi ايقىن ايعاق بولسا كەرەك.

– «ابدۋل-حاميت «بiلiم جانە ەڭبەك» جۋرنالىن ءوزiڭ قولعا العالى وقىرمان نازارىن قاتتى اۋداردىڭ. سەنiڭ جۋرنالىڭ حالىقتىڭ تىنىس-تiرشiلiگiن جان-جاقتى قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى, زيالىلار ورداسىنىڭ جۋرنالى بولدى. عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ كەلەسiڭ. سول ءتا­رiزدi, تەحنيكا مەن عىلىم جۋرنالى بولا تۇرا, ادەبيەت پەن قازاق تاري­حىن اقساتپاي الىپ تا كەلەسiڭ. وسى شابىسىڭنان شارشاماي, قار­قىنىڭنان قايتپاي ورگە ۇمتىل. مەنiڭ ايتپاعىم, رەداكتوردىڭ دا رەداك­تورى بولادى, مىنا سەن – ناعىز رەداكتوردىڭ ءوزiسiڭ».

حاماعاڭنان بەس جاس ۇلكەندiگi بار ساكەڭنiڭ وسىناۋ جۇرەكجاردى پiكiرiن ايتۋى تەكتەن-تەك ەمەس. ايت­سا ايتقانداي, حاماڭ – بiلiمدi دە بiلiك­تi, iزدەنiمپاز, «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ دانا قازاعىمىز ايتقانداي, اق جولدان اداسپاي جۇرەتiن تەكتi تۇلعا.

حاماڭنىڭ ايتۋىنشا, جۇرە­گiندەگi جازۋدى قاعازعا تۇسiرۋگە قو­لى­نا سىعىمداي قالام ۇستاعان سول بiر جىلدىڭ كوكتەمi تىم جاڭبىرلى بول­عان. كۇندiز-ءتۇنi اق جاڭبىر تولاس تاپپاعان. جاڭبىرلى كۇن مەن ءتۇن حاماڭنىڭ كوڭiلiن تولقىندا تۋىپ, تولقىندا وسكەن ارال تەڭiزiنiڭ كوكتەمگi سەڭiندەي استان-كەستەن ەتپەسi بار ما؟ ويى تولقىنداي تۋلاپ, شاعالاداي شارق ۇردى. ويىن عاجاپ قيال بيلەپ العان. وعان كون­بەسكە لاجى تاعى جوق. حاماڭنىڭ تۇلا بويىن بۋىپ تاستاعان بۇل الىپ كۇش «عارىشتاعى قىمىز» ات­تى العاشقى كiتابىنىڭ تولعاعى ەدi. اب­دۋل-حاميت مارحاباەۆتىڭ وسى­ناۋ تۇڭعىش تۋىندىسى قيالگەر               قا­ۋىم­­­­دى ەلەڭ ەتكiزدi. وسىدان باس­تاپ حاماعاڭ ادەبيەتتانۋدىڭ تاعى بiر تى­ڭى – فانتاستيكاتانۋدىڭ تۋىن قا­زاق ادەبيەتiندە تۇڭعىش كوتەرگەن تۇل­عا بولدى. بەرتiن كەلە قيالگەر-قا­لام­گەردiڭ جۇرەك جازبالارىنان تۋىن­داعان «ارال اۋەندەرi», «با­لا­­لاردىڭ امان قالعانىن ايت», «جا­­رىلقاۋشى», «توسىن عا­رىش­حات», «شايان پلانەتاسى, سەن كi­نا­­­­­لiسiڭ», «سپ سوقتى!» اتتى قي­يال-عاجايىپ جانە دەتەكتيۆتi-كري­مي­­­نالدى وقيعالارعا قانىق ادەبي-كور­كەم دۇنيەلەرi وقىرمان قاۋىم جۇ­رەگiنەن ورىن الدى.

* * *

حاماڭنىڭ قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىسىمەن تiكەلەي سويلەسەتiن قىزىل تەلەفونى بەزەك قاعىپ قويا بەرسiن. تەلەفون تۇتقاسىن كوتەردi.

– جاقىندا ماسكەۋدە «مولودايا گۆارديا» باسپاسى ۇيىمداستىرعان وداق اۋماعىنداعى قيالگەر-جازۋ­شىلاردىڭ ءماجiلiسi وتەدi. قازاق فان­­تاستيكاسىنىڭ بۇگiنگi حال-احۋا­لى جايلى بايانداما جاساۋىڭىز كەرەك.

...ماسكەۋدەگi كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشiلەر ءۇيiنiڭ ءماجiلiس زالى جازۋشىلار مەن ادەبيەت زەرتتەۋشiلەرiنە, سىنشىلارعا لىق تولىپتى. كەڭەستەر وداعىنىڭ ءار تارابىنان جينالعان قيالگەر-جا­زۋشىلار عانا ەمەس, شەتەلدەردەن كەلگەن قيالگەرلەر دە بارشىلىق ەكەن. «قازاق ادەبيەتiنiڭ فانتاستيكا جانرىنىڭ حال-احۋالى جايىندا قيالگەر-جازۋشى, عالىم ابدۋل-حاميت مارحاباەۆقا ءسوز بەرiلەدi» دەگەن حابارلامادان سوڭ حاماعاڭ مiنبەگە كوتەرiلگەن.

حاماعاڭ بايانداماسىن بايىپپەن باستاپ, اسىقپاي, اپتىقپاي قازاق قيالى جايى بۇگە-شۇگەسiز بايان ەتەدi. قازاق حالقىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتiنiڭ تاڭعاجايىپ اڭىز-ەرتەگiلەرiنەن باستاۋ العان بۇ­گiنگi قازاق فانتاستيكاسىنىڭ جاع­­دايىنا جان-جاقتى توقتالىپ, تىڭ­­داۋشىلارىن باۋراپ-اق الدى. بايانداما بارىسىندا ورىس قيال­گەرلەرi ا.تولستويدىڭ, ا.بە­لياەۆ­تiڭ, ا.كازانتسەۆتiڭ فان­تاس­تيكالىق شىعارمالارى مەن الەمدiك فانتاس­تيكا ۇلگiلەرiن جاساعان ر.شەكليدiڭ, ا.ازيموۆتىڭ, ر.برەدبەريدiڭ سالعان جولى قايتالانباس مەكتەپ ەكەنiن دە اشىق ايتتى.

وسى ساپارىندا حاماڭ الەم­گە ايگiلi قيالگەر الەكساندر كازان­تسەۆپەن بەتپە-بەت ديدارلاسىپ, اشىق اڭگiمەلەسەدi.

– مەن – قازاقستاندىقپىن, تۋعان جەرiم – اقمولا, – دەپ اڭگi­مەسiن باستاعان ا.كازانتسەۆ ا.مار­حاباەۆ­تىڭ بايانداماسىنا وتە جوعا­رى باعا بەرەدi.

اڭگiمە ەندi قىزا تۇسكەندە جاندارىنا اعىلشىن قيالگەرi گەربەرت ۋەلستiڭ تۋىندىلارىن زەرتتەۋشi يۋلي كاگارليتسكي كەلمەس پە؟

– حاميت مىرزا, ءماجiلiس اياقتا­لىسىمەن بiزدiڭ ۇيگە كەلەسiز. مەن سiزدi ەسiك الدىندا كۇتەمiن, – دەدi دە پروفەسسور مىرزا زالعا بەتتەدi. ال ا.كازانتسەۆ بولسا:

– سiز باقىتتى جانسىز. پرو­فەسسور ماسكەۋلiك قيالگەرلەردi ۇيi­نە شاقىرماق تۇگiلi, سويلەسپەيدi دە, – دەپ حاماڭنىڭ يىعىنان قاعىپ-قاعىپ قويدى.

حاماڭ وسى ساپارىندا ماسكەۋلiك قيالگەر يۋري مەدۆەدەۆپەن دە ەتەنە تانىسىپ, ەرەكشە جاقىن تارتتى. ويتكەنi يۋريدiڭ ءوزi الماتى وبلىسىنىڭ شارىن اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەن. حاماڭنىڭ جەرلەسi, ءارi ارiپتەسi. وسى كەزدەسۋدە حاماڭ يۋري مەدۆەدەۆكە «شوق جۇلدىز» ات­تى فانتاستيكالىق پوۆەسiن سىيلا­عان بولاتىن. يۋري ونى ورىس تiلiندە جارىققا شىعاردى.

حاماڭنىڭ قيالي شىعار­ما­لارىمەن رەسەي, ۋكراينا, مول­دوۆا ەل­دەرiندەگi قيالسۇيەر قاۋىم­دار دا ەتەنە تانىس. ورىس فانتاس­تي­كاسىنىڭ كلاسسيگi ا.بەلياەۆ «فانتاست-جازۋشى – كۆادرات دارە­جەسiندەگi جازۋشى» دەي كەلە ا.مار­حاباەۆ شىعارماشىلىعى حاقىندا جىلى لەبىز بىلدىرگەنىن ايتساق ارتىقشىلىق ەتپەس.

حاماعاڭ الەمدiك فانتاستيكا جاۋھارلارىمەن قازاق وقىر­مان­دارىن تانىستىرۋدا دا تارجi­مەشi مارتەبەسiندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەڭبەك جاسادى. وسى­نىڭ ايناقاتەسiز بiر ايعاعى, ورىس فانتاستيكاسىندا وزiندiك ور­نى بار ۆ.ميحانوۆسكيدiڭ قازاق­شا سويلەگەن رومانى – «شەك­سiزدiككە شەرۋ» («شاگي ۆ بەسكونەچ­نوستي»). سول سياقتى, امەريكا فان­تاستيكاسىنىڭ ماڭدايالدى 16 قيالگەرiنiڭ باسىن بiرiكتiرگەن جيناق – «فانتاستيكالىق امەريكا ءاف­ساناسى» دا حاماڭنىڭ ۇتىمدى دۇنيەسi.

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيiك, ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ – قازاق ادەبيەتiندەگi فانتاستيكا جان­رى­نىڭ تاريحى مەن تەورياسىن زەرت­تەۋشi تۇڭعىش, ونى ايتاسىز, بiردەن-بiر عالىم. ول 1971 جى­لى «قازاق فانتاستيكاسىنىڭ قالىپ­تاسۋ جولدارى مەن دامۋ تەندەنتسيالارى» تاقىرىبىندا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتتىعىن قورعاسا, 2006 جىلى «قازاق ادە­بيەتiندەگi فانتاستيكا پوەتيكاسى» تاقىرىبىندا فيلولوگيا عىلى­مىنىڭ دوكتورى اتاعىنا ديسسەر­تاتسيا قورعادى. زەرتتەۋشiلىك قور­جىنىندا «قولىڭدى اكەل, كەلەشەك», «قازاق فانتاستيكاسى: كەشە, بۇگiن جانە...», «قازاق فانتاس­تيكا­لىق ادەبيەتi», «قيالگەر قي­سىندارى-1», «قيسىندى قازاق قيا­لى» اتتى كولەمدi مونوگرافيالارى بار. ادiسكەر-ۇستاز رەتiندە حاماڭ­نىڭ قارىمدى قالامىنان «يسلام – عىلىم, جۋرناليستيكا», «يسلام iلiمi – عىلىم الگوريتمi» (سوڭ­عىسى ا.قۇرمانباەۆامەن بiرiگiپ جازىلعان) وقۋلىق كiتاپتارى دۇ­نيەگە كەلiپ, ولاردان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرi تۇشىمدى ءدارiس الۋدا.

...وسىدان شاماسى التى جىل بۇرىن ۇلاعاتتى ۇستازىممەن اشىق اڭگiمەلەسكەنiم بار. سوندا حاماڭ­نىڭ ايتقانى:

_– فانتاستيكا جونiندەگi ماتەريالداردى وسىدان تۇپ-تۋرا جارتى عاسىر, ياعني 50 جىل بۇرىن جيناي باستاپپىن. 1958 جىلعى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» («جۇلدىز») جۋر­نالىنداعى اقجان ماشانوۆتىڭ «قيسىندى قيال دا – ادەبي جانر» ماقالاسى ءالi قولىمدا. ودان سوڭ مەن ءۇشiن ەرەكشە قىمبات جازۋشى ۆيكتور شكلوۆسكيدiڭ ەرتەرەكتە «قيال باسپالداعى جارعا اپارىپ تiرەيدi» دەگەنi قۇلاق تۇبiمدە ءالi كۇنگە دەيiن كۇمبiر قاعۋمەن كەلەدi. سودان بولار, جەتپiس بەس جاستىڭ جەلكەسiنە مiنسەم دە وسى بiر اق جولدان اداسپاي كەلەمiن, – دەگەن ەدى.

وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاق ادەبيەتى قارىمدى قالامگەرىنىڭ بىرىنەن ايرىلدى. اسىل اعامىز عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الاپات اۋرۋمەن الىسۋمەن ءوتتى. سونىڭ وزىندە قولىنان قالامىن تۇسىرمەگەن ەدى. جاس تالاپكەرلەردىڭ جازبالارىن وقىپ, وڭدەپ, باعىت-باعدار بەردى. مۇنى ەرلىككە ءتان ەڭبەك دەسە دە بولادى.

ابدۋل-حاميت اعامىز اعايىنعا ادال, كىمگە بولسا دا قىزمەت ەتۋگە دا­يىن, جۇزىنەن مەيلىنشە جىلى شۋاق, مەيىرىم توگىلىپ تۇراتىن, ازامات­تىقتىڭ زاڭعارى, سارا ءسوزدىڭ ساردارى ەدى. وسى قالامگەرلىك مۇراتىنىڭ مۇزارت شىڭىنا شىقسا دا اسپايتىن, تاسىمايتىن. وسىنداي اسىل اعامىزدىڭ ابىرويىنا سەمىرىپ, مارقايىپ جۇرەتىن جۋرناليس­تەر جۇزدەپ سانالادى. اپىر-اي, كوبى­مىز سوڭىنان قالماي قۋالاپ جۇرەتىن «ابىروي» دەگەن شىركىنىڭىز حاماعاڭنىڭ اۋىلىنا اتىن بايلاپ, ەسىگىنە ەڭكەيىپ كىرىپ, قونا جاتۋعا بەيىمدى ەكەن-اۋ دەپ تاڭعالاتىنبىز. ونىڭ قالام قايراتىنا, شىنايى شىنشىلدىعىنا, ادەبي امبە­باپ­تىعىنا قايران قالاتىنبىز. قيال­­تانۋ جانرىنداعى شىعار­مالا­رىن وقىعاندا, ەل مەن جەر تاري­حىنىڭ تاعى ءبىر قۇپياسىن اشقانداي كۇيگە تۇسەتىنبىز. سودان دا ونىڭ جارقىن بەينەسى اركەز جۇرەگىمىزدە.

ەركiن ءابIل,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

قىزىلوردا