لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – ماڭىزدى قادام

الەم قازىر قازاقستاندى حالىق­ارالىق قاتىناستاردىڭ جاۋاپتى سۋبەكتىسى رەتىندە تانيدى. ەلىمىز الىس-جاقىن مەملەكەتتەردىڭ بار­لىعىمەن دوستىق قاتىناس ورناتتى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى وزەكتى وقي­عالارعا شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار, ەۋروپالىق باق­ نازار سالىپ, ءوز پىكىرلەرىمەن بو­لىسەدى. وسى رەتتە ەۋروپالىق «EUActiv» ەلەكتروندى گازەتى «قا­زاق­ستاننىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» رە­فورمالارى اياسىندا ۇلتتىق بىرە­گەيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, لاتىن گرا­فيكاسىنا بىرتە-بىرتە كوشۋىنىڭ ماق­ساتى – بۇكىل الەممەن بايلانىستاردى جەڭىلدەتۋ» دەپ جازادى.

«EUReporter» گازەتى «قازاقستان قاشاندا ايماقتىق جانە جاھاندىق ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋگە اتسالى­سىپ كەلەدى. ساۋدا, بيزنەس جا­نە­ ديپ­­لوماتيا سالالارىندا­ ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋ تۇراقتى جانە ور­كەندەۋشى مەملەكەت قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. لا­تىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاقستان ءۇشىن وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قا­دام», دەيدى.

ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دە­پۋ­تا­تى اندرەي مامىكين: «قازاق­­ستان لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كوپتەن دايىندالىپ كەلەدى. ەل پرە­زي­دەنتى ن.نازارباەۆ ۇلت كوش­­باسشىسى رەتىندە, ءدال قازىر بۇل وزگەرىستەردى جاساۋدىڭ ۋاقى­تى كەلدى دەپ شەشتى. بۇل العا باسۋشى­لىق – كوپتەگەن ەۋروپالىق ساياساتكەرلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي», دەگەن ويىمەن ءبولىستى.

بەلگياداعى قازاقتاردىڭ «شا­ڭىراق» ۇيىمىنىڭ باسشىسى اق­مارال امىرقۇلوۆا قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ تۋ­رالى جاڭالىقتى ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسى قۋانا قارسى ال­دى دەيدى.

رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى گ.كاراسين «بۇل جاعدايعا قاتىستى ءبىزدىڭ ۇستا­نىمىمىز بايسالدى. قانداي ءالىپ­بي قولداناتىنىن بەلگىلەۋ, ول – قازاقستاننىڭ ىشكى ءىسى» دەپ رەسمي مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وزگە الىپبيگە كوشۋدەن تۋىندايتىن جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋ ۋاقىت الادى, بىراق ايتارلىقتاي پروبلەما تۋىندامايدى.

لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋ ماسە­لەسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قو­­ل­ جەتكىزگەن ۋاقىتتان باستاپ تال­­­قى­­لانىپ كەلەدى. 2012 جىلى پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆ 2025 جىل­عا دەيىن لاتىن قارپىنە كوشۋ قا­جەت­تىگىن «قازاقستان-2050» ستراتە­گياسىندا مالىمدەدى. ياعني  2025 جىل­عا قاراي ءىس قاعازدار, مەرزىمدى ءباسپاسوز, وقۋلىقتار, ءبارىن لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستايمىز.

پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» ماقالاسىندا «مەملەكەت پەن ۇلت قۇ­رىشتان قۇيىلىپ, قا­تىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ۇنەمى دامىپ­ وتىراتىن­ ءتىرى ­اع­زا­ ىسپەتتى. ول ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن زامان اعى­مىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلۋگە قا­بىلەتتى بولۋى كەرەك» دەپ دۇرىس ايت­تى.

يزرايلدەگى قازاقستان ەلشىلى­گىن­دە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە 2008 جىلعى 23 قاڭتاردا «ەگەمەن قا­زاقستان» گازەتىندە مەنىڭ ء«ولى ءتىل دەپ ەسەپتەلگەن كونە يۆريت جازۋى تىرىلگەندە, جانى بار قازاق ءتىلى نە­گە جاندانباسقا؟» اتتى ماقالام جا­­رىق كوردى. وندا ءيزرايلدىڭ ء«ولى» دەپ ەسەپتەلگەن يۆريت ءتىلىن ء«تىرى» تىلگە اينالدىرىپ, شاپ­شاڭ قار­قىنمەن دامىتىپ, ونى سايا­سات, ەكو­نوميكا, ادەبيەت, ما­دە­نيەت, تەح­نيكا جانە جالپى كۇن­دەلىكتى قول­دانىستاعى دەڭگەيگە كو­تەرۋ جولىنداعى تاجىريبەسىمەن بو­لىس­كەن ەدىم. كونە زاماننان بە­رى يۆريت ءتىلى تەك ەۆرەيلەردىڭ ء«تاۋ­رات» ءدىني كىتابىنىڭ ءتىلى بولىپ كەل­دى جانە ول, لاتىن ءتىلى سياقتى, تەك دۇعا وقۋ كەزىندە عانا پايدا­لانىلاتىن. 1948 جىلى جاڭا قۇ­رىلعان يزرايل مەملەكەتىنە دۇ­نيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءارتۇرلى تىلدە سويلەيتىن ەۆرەيلەر جينالا باستادى. مەملەكەتكە ءبا­رىنىڭ باسىن قوساتىن ۇلتتىق يدەيا قاجەت بولدى. ءسويتىپ 1949 جى­لى يۆريت يزرايلدە رەسمي مار­تەبەگە يە بولدى. يۆريت تىلىنە دا­مۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن سول كەز­دەرى شەتەلدەن كەل­گەن رەپاتريانتتار پايدالانعان يديش, اراب, اعىلشىن, فرانتسۋز جانە ورىس تىل­دەرىنە تىيىم سالىندى, مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەر يۆريت ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتەلدى. بۇل تاۋەلسىزدىك العان بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ۇس­تانىمى.

كۇندەلىكتى ومىرگە جاڭالىق ەن­گىزۋدە, اسىرەسە وسىنداي تاريحي ماڭى­زى بار ىستە قولداۋشىلارمەن بىر­گە وپپونەنتتەر دە بولادى. وتا­نى­­نىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ءار قازاق­ستاندىقتىڭ الدىندا بۇل تاريحي شە­شىم نە بەرەدى, قانداي قيىن­دىقتار بولادى دەگەن ساۋال تۇرۋى – تابيعي قۇبىلىس. سون­دىقتان ءتۇرلى پىكىرلەر مەن ويلار, كۇمان مەن سەنىم سياقتى سەزىمدەر تۋىندايدى. بىراق كەرتارتپا جانە بوتەن پيعىلدى ادامدارعا قازاق حال­قى ءۇشىن تاريحي ءساتتى سىناۋعا جول بەرۋگە بولمايدى.

سىناۋشىلاردىڭ ءبىرى «اسحانا» لاتىنشا «Ashana» دەپ جازىلىپ, ول «اشانا» دەپ وقىلاتىنىن اي­تىپ مازاق ەتەدى. ولارعا مەنىڭ جاۋا­بىم – جاڭا ءالىپبيدى دۇرىس مەڭ­گەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىن, كوزى اشىق جانە ساۋاتتى ادام بۇل ءسوزدى تۋرا وقيدى. ما­سەلەن, فرانتسۋز تىلىندە 3-4 ءارىپ ءبىر دىبىس بەرە الادى. ايگىلى فران­تسۋز ءاۆتوموبيلى «رeugeot» (پەجو) دەگەن سوزدە ءتورت دىبىستى 7 ءارىپ بەرەدى. فرانتسۋزشا ««merci beaucoup» دەگەن سويلەمدى ءبارى بىلەر. وندا «beaucoup» (بوكۋ) (اۋدار­ماسى – ۇلكەن) دەگەن سوزدە 4 دىبىس 8 ءارىپ ارقىلى جازىلادى. ودان فرانتسۋز ءتىلىن ەشكىم كەم­سىتىپ, باسقا سوزدەرمەن شاتاس­تىرىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە, فران­تسۋز ءتىلى ساياسات, ديپلوماتيا, ەكو­نوميكا, ادەبيەت, ونەر, كينو, مۋزىكا, مودا ءتىلى رەتىندە الەمگە بەلگىلى.

كەيبىرەۋلەر ءالىپبيدىڭ ءبىر-ەكى ءارىپىن قايتا قاراۋ كەرەك دە­گەن پىكىر ايتادى. بۇل قاتە پى­كىر, ءاربىر ون-جيىرما جىلدا ءالىپ­بي وزگەرە بەرمەيدى. ەلباسى تاۋەل­سىزدىككە قولى جەتكەن مەملەكەت ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار جارلىق بە­كىتتى, ال ءبىز وسى ەلدىڭ ازاماتتارى رەتىندە ونى ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. فرانتسۋز ءتىلى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى I عاسىردىڭ ورتاسىندا لاتىن اۋىزەكى تىلىنەن پايدا بولىپ, دامي كەلە XII عاسىردا جازۋ قۇقىعىنا يە بولدى, ءسويتىپ وسى كۇنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. قاسيەتتى قۇران كا­رىم­نىڭ جازىلعانىنا ون ءتورت عاسىر­دان استى, بۇگىنگە دەيىن سول 28 اراب ءارىپى ەش وزگەرمەي كەلەدى. قى­تاي, جاپون, كورەيلەر دە كونە يەرو­گليفىن ساقتاپ وتىر.

قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا لاتىن گرافيكاسىن ازىرلەۋدە ونى ءتۇرلى سالا­داعى عالىمدار, ونىڭ ىشىندە ءتىل مامان­دارى, ساراپشىلار, فيلولوگتەر جانە بۇكىل حالىق بىرلەسە تالقىلاپ, ۇلكەن ەڭبەك جاسادى. وعان قوسا, جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋگە 2025 جىلعا دەيىن ۋاقىت بەرىلدى, ياعني بۇل ۇدەرىس كەزەڭ-كەزەڭمەن وتەدى دەپ كوزدەلىپ وتىر. وسى تۇرعىدا, قازاقتاردىڭ تىلدەردى مەڭگەرۋ قابىلەتىن ەسكەرسەك, رەسپۋبليكادا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسى جوعارىدا ايتىلعان يۆريت ءتىلىن «تىرىلتكەنگە» قاراعاندا اناعۇرلىم جەڭىل وتەتىنى ءسوزسىز.

لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ قا­زاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رە­تىندەگى مار­تەبەسىن كوتەرۋگە ىق­پالى زور. سەبەبى ءتىلىمىز باسقا ەل­دەردىڭ تىلدەرىمەن بىردەي دەڭ­گەيدە تۇرادى, وعان قوسا, وزگە ەل­دەرمەن جانە شەتتە جۇرگەن قان­داستارىمىزبەن قارىم-قاتىناس جاساۋ­دا تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.

ساۋلەكۇل سايلاۋقىزى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگيا كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى