قۇرىلىس قارقىندى, بىراق ساپا قانداي؟

ايتارعا وسىلاي, قۇرىلىس قى­سى-جازى توقتاماي ءجۇرىپ جاتىر. وبلىستا باسپانا سالۋعا بولى­نەتىن قارجى كولەمى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. ول 2015 جىل­مەن سالىستىرعاندا 5 ەسە كوبەي­گەن. بىراق كەيدە سالعان ۇيلەر­دىڭ ساپاسىنا كەلگەندە كوڭىل سۋ سەپكەندەي باسىلادى. وتكەن جىلى قىركۇيەكتە قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى زارەچنىي اۋىلىنان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن اۋدان سالىنىپ, وندا قازاقستان بويىنشا العاشقى كوتتەدجدەر تاپسىرىلعان بولاتىن. قوستانايلىقتار ءبىرىنشى رەت پاتەردىڭ ەمەس, 10 سوتىق جەرى بار جەكە ءۇيدىڭ يەسى اتانعان. سولاردىڭ بىرىنە نۇرتاس شايسۇلتانوۆتىڭ وتباسى كىرگەن بولاتىن. بىراق ونىڭ قۋانىشى كوپكە ۇزامادى. بيىلعى قىستا قار از بولسا دا قارا سۋىق, اياز قاتتى بولدى.

ء–ۇيدىڭ ەسىگى دۇرىس ورنا­تىل­ماعاننان ودان كىرگەن جەل ەدەنگە جاپقان لينولەۋمدى كوتەرىپ تۇ­راتىن. ۆاننادا جىلۋ 10 گرادۋس­تان اسپادى. توڭىپ بارا جاتقان سوڭ گازدىڭ پەشىنىڭ قۋاتىن كو­­تە­رەمىز, وعان دا بولمادى. سو­سىن شاعىمدانعان بولاتىنبىز. وسى ءۇيدى سالعان «يرينا ي ك» كومپانياسىنىڭ باسشىسى الەك­ساندر كورچينسكي كەلىپ, «پەشتىڭ قۋاتىن كوتەرىڭدەر, ەڭ جوعارى نۇكتەسىنە, 80 گرادۋس ەتىپ قويىڭدار» دەيدى. ەگەر دۇ­­رىس, ساڭىلاۋسىز, ساپالى سا­لىنعان ءۇي بولسا, اينالدىرعان 90 شارشى مەتر ءۇي گاز پەشىنىڭ ەڭ جوعارى قۋاتىن جاققاندا قاي­ناپ كەتەر ەدى. ءبىز 65 گرادۋسقا قويىپ وتىردىق. ال كورشىمىز, 6-ۇي­دە تۇراتىن قاريا قىس بويى 75 گرادۋسقا قويىپ وتىردى, سوندا دا دالاداعى اياز 35 گرادۋسقا كوتەرىلگەندە ونىڭ دا, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ دە توبەسى قىراۋلانىپ, ءۇيدىڭ ءىشى دىمقىل تارتىپ كەتتى, – دەيدى جاڭا سالىنعان شاعىن اۋداننىڭ 4-ءشى ۇيىندە تۇراتىن نۇرتاس شايسۇلتانوۆ.

ولار زارەچنىي اۋىلىنىڭ اكى­مى­نە, مەردىگەر كومپانيانىڭ باس­شى­لى­عىنا الدەنەشە رەت شاعىمداندى. كومپانيا ماماندارى كەلىپ, ءۇي­دىڭ توبەسىن ءبىر جاۋىپ كەتكەندە, ۆان­نانىڭ جىلۋى 10 گرادۋستان 16 گرا­دۋسقا كوتەرىلگەن. ەسىكتى جون­دەپ بەرگەن. توبەنىڭ جابۋى جۇقا بول­عاندىقتان ءۇيدىڭ قىراۋلانۋى سول كۇي­ىندە قالعان. نۇرتاستىڭ ۇيى­نە كوميسسيا دا كەلىپتى. ولار كور­دى دە, «بىرەۋدىڭ جوعىن بىرەۋ ولەڭ اي­­تىپ ءجۇرىپ ىزدەيدىنىڭ» كەرى­مەن, باس­­تارىن شايقاپ, ء«ب ۇلىنىپ كە­تكەن ەش­نارسە جوق» دەپ كەتتى. وسى ۇيلە­ر­دى سالعان «يرينا ي ك» قۇ­رى­لىس كوم­پا­نياسىنىڭ ماماندا­رى كەلىپ, ء«ۇي­دىڭ توبەسىن شاتىرعا شى­عىپ, سىرتىنان قىمتاماي, ىشىنەن بۇ­زىپ ىستەپ بە­رەيىك» دەگەن ۇسىنىس ايت­قان.

ء–ۇيدىڭ توبەسىن ىشىنەن قالاي بۇزا­دى؟ ول قانداي تەحنولوگياعا جا­تا­­­تىنىن بىلمەدىك. ءاۋ باستا جى­لى بو­لۋى ءۇشىن ءۇيدىڭ توبەسىن قا­لىڭ­دا­تىپ جابۋ كەرەك ەدى, ونداي جۇمىس جۇر­گى­زىل­مەگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. تەك ءبىز­­دىڭ ءۇي عانا ەمەس, مۇن­داي كورىنىس كور­­شىلەردە دە ورىن الىپ وتىر. قى­رۋار قارجىعا سالىن­عان ءۇيدى نە ىستەۋ­ى­مىز كەرەك؟ – دەپ قىن­جىلادى نۇرتاس.

كورشىلەر قىستاي 90 شارشى مەتر ءۇيدىڭ جىلۋىنا عانا ايىنا 30 مىڭ­نان 40 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تولەپ وتىر­عان. ءۇيدى تاپسىرعاندا ۇزدىك-سوز­دىق ەتپەي, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تاپ­­­سىرۋعا بولماي ما؟ ءبىز قوستاناي قا­لا­­سىنداعى 110 شارشى مەتردەن كەم ەمەس جەكە ۇيدە تۇراتىن كىسى­لەر­دەن سۇراستىرعانىمىزدا قىستىڭ سۋ­ىق ايلا­­رىندا ولاردىڭ جىلۋعا تو­لەمى 13 مىڭ تەڭگەدەن اسپاعان.

بىلتىر وسى تۇرعىن اۋداندا 60 كوتتەدج سالىندى. تۇرعىندارعا جا­ڭا ءۇي­دىڭ كىلتى تاپسىرىلعاندا وبلىس باس­­شىلىعى مەردىگەر كوم­پا­نيا­نىڭ ءار كوتتەدجدى وزىق تەحنولوگيا­مەن 3 ايدا بىتىرگەنىن ايتقان بولاتىن. بي­ىل وسى تۇرعىن اۋداندا 270 ءۇي جا­نە الەۋمەتتىك نىساندار ورىن تەبەدى. ەگەر ءار ءۇيدىڭ ساپاسى وسىلاي بولىپ, قوستانايدىڭ سۋىعىنا شى­داس بەرە المايتىن بولسا, ونداي وزىق تەحنولوگيانىڭ قاجەتى قانشا؟ قۇ­رىلىس كومپانياسىن ەشكىم قۋىپ بارا جاتقان جوق, نەشە ايدا سالسا دا ءۇيدى ساپالى تاپسىرۋعا بولماي ما؟ ءۇي ماشينكامەن باسىپ شىعاراتىن قا­­عاز ەمەس قوي, ونىڭ قاتە كەتكەن, اسى­­عىس جاسالعان جەرىن جوندەۋ وڭاي­­عا تۇسپەيدى ءارى قىپ-قىزىل اق­شا­­سىنا الىپ وتىرعان ادامدار نەگە سەر­گەل­دەڭ­گە ءتۇسۋى ءتيىس؟

«يرينا ي ك» كومپانياسى سالعان ۇيلەردەن قۇتىلا الماي وتىرعان تەك نۇرتاس ەمەس. 2014 جىلى قاڭتار ايىن­دا وسى قۇرىلىس كومپانياسى تاپسىرعان 9 قاباتتى ارەندالىق ءۇي­دىڭ 9-شى قاباتىنداعى 35-پاتەردە تۇ­­رىپ جاتقان كوپ بالالى انا حا­مدۋ­نا دەنيسوۆا قاريانىڭ قازىرگى كور­گەن كۇنىن ادام بالاسىنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەر ەدىك.

– مەن التى بالا تاربيەلەپ وسىر­گەن كوپ بالالى انا رەتىندە ءۇيدىڭ كە­زە­گىندە 30 جىل تۇردىم, قولىم زور­عا جەتكەن باسپانا ەدى. 2014 جىلى 18 قاڭتاردا وسى پاتەرگە كىر­دىم, ءساۋىر ايىندا قابىرعالارى قاپ-قارا بولىپ قارايىپ كەتتى, بۇ­رىش­­تارىنان, اسپا شامنان سۋ اقتى. اياز­دى كۇندەرى اسپا شامنان سۇڭگى مۇزدار سالبىراپ تۇردى دەسەم, سە­نە­سىز بە؟ – دەيدى حامدۋنا اپاي كۇي­ىنىپ.

ءۇش-ءتورت جىل بويى زەينەتكەردىڭ وسى ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىسىنان قولى ءبىر بوساعان ەمەس. قازىر كومپانيانىڭ بۇل ۇيگە بەرگەن كەپىلدىك ءۇش جىلى وتكەن. ءبىز كەلگەندە دە كومپانيا زەينەتكەرگە «قايىرىمدىلىق» رەتىندە جالداعان قۇرىلىسشى تۇسقاعازىن قايتا جاپسىرىپ, قابىرعانىڭ سۋ كەتكەن, جارىلعان تۇستارىن قاي­تا سىلاپ جاتىر ەكەن. ءۇي ءىشىنىڭ كو­شە­تىن ادامداي استان-كەستەڭى شىق­قان. قۇرىلىسشى جوندەگەن قا­بىر­عا­لار­دىڭ ىرگەسى قايتا سۋلانا باستاپتى. پاتەر يەسىنىڭ ايتۋىنشا, ءۇيدىڭ جو­عا­­رىداعى تەحنيكالىق قاباتى دۇ­رىس جاسالماعان, جىلىتىلماعان. ءتورت جىلدان بەرى اياز باستالىسى­مەن پاتەرىنىڭ توبەسىنەن سۋ اعادى. حام­دۋنا اپاي قىسىمەن اۋاسى قاپى­رىق دىمقىل ۇيدەن دەنساۋلىعى نا­شارلاعانىن دا ايتتى. ءۇيدىڭ تەح­ني­كالىق قاباتىنىڭ جاسالۋىنا قۇ­رىلىس كومپانياسى ەشقانداي دا ءسوز بەرىپ وتىرعان جوق كورىنەدى. ونىڭ شالا-شارپى تاستاپ كەتكەن, ءتو­رت جىل­دان بەرى تۇرعىنداردى ازاپ­قا سالعان ءىسىن كىم موينىنا الادى؟ ءبىز مەردىگەر «يرينا ي ك» كوم­پا­نيا­سىنىڭ ديرەكتورى الەك­سان­در كورچينسكيگە حابار­لاس­قا­نىمىزدا, ول بارلىق كىنانى «جەس» جشس-نە جاپتى.

– ءبىزدىڭ كەپىلدىك مەرزىمىمىز وت­كەن, «جەس» جاساسىن, بىزگە كىنا تا­عا بەرەدى, – دەدى الەكساندر ۆاسي­ل­ەۆيچ.

– حامدۋنا دەنيسوۆا پاتەرگە كىر­­گەن ساتتەن-اق دابىل قاقتى عوي, سون­­د­ا ول ءبىزدىڭ كىنامىز بە؟ ءتورت جىل­­دان بەرى وسى ىسپەن الىسىپ كەلە­مىز. جاقىن­دا عانا «يرينا ي ك» كومپا­نيا­سى قۇرىلىسشى جال­­داپ, تاعى دا پاتەرگە جوندەۋ جۇر­­گىز­دى. كىنالى بول­­ماسا بۇل نە؟ نە­گى­زى «يرينا ي ك» كوم­پانياسىنىڭ بار­لىق ءۇيىن جامان­داۋ­عا بولمايدى, ۇيلەرى جىلى, جامان ەمەس. ال مى­نا قاتەلىكتەرىن دەر ۋاقى­تىندا دۇ­رىس­تاۋ كەرەك ەدى, – دەيدى «جەس» جشس ديرەكتورى تاتيانا ولەكسيۋك.

قالادا جاڭادان سالىنىپ جات­قان ۇي­لەردىڭ اۋلاسى, جولى دا تىڭ­­­عى­لىق­تى بىتپەيدى. وبلىس ور­تا­­­لى­عىنىڭ ارىستانبەكوۆ كو­شە­سىن­­دەگى 3/10 ءۇيدىڭ تاپسى­رىل­عا­نى­نا 3 جىل­داي بولسا دا, ءالى ين­فرا­­­قۇ­رىلى­مىن­دا شيكىلىك تولىپ جا­­تىر. ءۇيدىڭ كىرەبەرىستەرىندەگى تا­بال­دىرىق سىنىپ, ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن اينالدىرا قۇيعان تسەمەنت پليتا ەكى جىلدا ەزىلىپ كەتتى. ۇيلەر وسىنداي الا-قۇلالىقپەن تاپسىرىلعان سوڭ, ونىڭ بىتپەيتىن جۇمىسىنىڭ بار­لى­عى پاتەر تۇتىنۋشىلار كووپە­را­تيۆتەرىنە «مۇراعا» قالادى. تۇر­عىن­دار اندا-ساندا شۋلاپ-شۋلاپ باسىلادى. بىراق ول شۋدان ءبىتىپ جاتقان ءىس جوق. كۇن جاۋسا, قار ەرىسە, ەسىكتىڭ الدى كولگە اينالىپ, بار سۋ ءۇيدىڭ ىرگەسىنە سىڭەدى.

سالىنعان ۇيلەر تاپسىرىلعان كەز­دە ساپاسىن كىم سارالايدى, قانداي مە­كەمە قابىلداپ الادى؟ وسى سۇ­راق قازىر كوپتەگەن تۇرعىنداردىڭ كو­كەيىن تەسەدى.

– بۇرىن 2016 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­­رىنا دەيىن قۇرىلىسى بىتكەن نى­سان­دى مەملەكەتتىك قابىلداۋ كو­ميس­­سياسى قابىلداپ الاتىن. ونىڭ قۇرا­­­مىنا باسقا مەملەكەتتىك ور­گان­­­دارمەن قاتار ساۋلەت-قۇرىلىس با­­قىلاۋ باسقارماسى كىرەتىن. كو­ميس­سيا ەڭ باستىسى نىساننىڭ سا­پا­سىن, ول قۇرىلىس نورمالارىنا سايك­ەس جۇر­گىزىلدى مە, ناتيجەسى قالاي بول­دى دەگەن ماسەلەلەردى تەكسەرەتىن, قا­­رايتىن. 2016 جىلى 1 قاڭتاردا «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى ساۋ­لەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇ­رى­لىس قىزمەتى تۋ­رالى» زاڭعا وزگە­رىستەر ەنگىزىلىپ, قۇرى­لىسى بىت­كەن نىسانداردىڭ قابىل­دا­نۋى رەس­مي ءراسىم بولىپ قالدى. ونىڭ قا­بىل­­دانۋىنا سۇرانىس بەرۋشى جاق­تىڭ, مەردىگەر كومپانيانىڭ, تەح­ني­كا­لىق قاداعالاۋ ۇيىمىنىڭ جا­نە جوبانى جاساۋشى جاقتىڭ وكىل­دەرى قول قويادى. سونىمەن نىسان پاي­دا­­لا­­نۋعا رۇقسات الادى, – دەيدى وب­­لىس­تىق مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇ­رى­­لىس باقىلاۋ باسقارماسى باس­شى­­سىنىڭ ورىنباسارى بەرىك تاڭ­جا­رىقوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قا­زىر بۇل مەملەكەتتىك باقىلاۋ باس­قار­ما­سىنىڭ قىزمەتى قۇ­رى­لىس ءجۇرىپ جاتقانداعى, جۇمىس بارى­سىنداعى شاعىمداردى قاراۋ بولىپ تابىلادى. ولارعا قۇرىلىس الاڭدارىنان كۇنى­نە 5-6 دابىل تۇسەدى ەكەن. قۇ­رى­لىس نىساندارىنىڭ جۇ­مىس قورىتىندىسىن تەكسەرۋ كو­ميس­سيالارىنىڭ شەتتەتىلۋى كاسىپ­كەر­لىككە كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ نيەتىنەن تۋ­عان, مەملەكەتتىڭ كاسىپ­كەرلىكتى دا­مى­تۋداعى ءبىر شاراسى, قامقورلىعى ەكە­نى بەلگىلى. بىراق كاسىپكەرلەردىڭ وعان بوساڭسيتىن ءجونى جوق.

ءبىر قىزىعى, «نۇرلى جول» باع­دار­لاماسى بويىنشا سالىنىپ جات­قان جەكە ۇيلەر بىتكەننەن كەيىن ولار­­دى قابىلداپ الۋ جۇرگىزىلمەيدى, ياعني مەردىگەر كومپانيا جۇمىسىنىڭ ساپا­سىن ەشقانداي كوميسسيا, مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگاندارى تەك­سەر­مەيدى. ويتكەنى ول بيۋدجەت قار­جىسى ەمەس, تۇرعىنداردىڭ, ياعني بانك سالىمشىلارىنىڭ ءوز قارجىسىنا سالىنادى. ەگەر ءۇي ۇناماسا يەسى ونى الماۋىنا, باس تار­تۋىنا ەركى بار. بىراق كەزەك كۇتۋ­مەن قولى زورعا جەتكەن, شىنى ساراي­داي جىلتىراپ, بوياپ-سىرلاپ قويعان ۇيدەن كىم باس تارتادى؟ قارا­پايىم, قۇرىلىس ءىسىنىڭ بۇگە-شى­گەسىن بىلمەيتىن جاندار كۇن سۋى- سا ءۇيدىڭ قابىرعاسىنىڭ قارايىپ كەتە­تى­نىن, توبەدەن سۋ اعاتىنىن الدىن الا قايدان ءبىلسىن؟ تاۋەلسىز ساراپشى تاۋ­ىپ الىپ, ونىڭ اقىلى قىزمەتى ارقىلى ءۇي­دىڭ قۇرىلىس نورمالارى دۇ­رىس ورىن­دالماعانىن دالەلدەپ, مەر­دىگەر كوم­پانيانى سوتقا بەرۋ كەرەك ەكەن. مۇنىڭ ءوزى قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قانشا باس اۋرۋ ەكەنىن سونداي باس­پاناعا تاپ كەلگەندەر بىلەدى. ۇيگە ءبىر كىرگەننەن كەيىن ادامدار دا جىلاپ ءجۇرىپ, يپوتەكالىق قارىزىن تولەۋدەن باسقا امال قالمايدى. ينۆەستورعا دا مەردىگەر كومپانيالاردىڭ قۋا­تى مەن بىلىكتىلىگىنە سەنگەن دۇ­رىس شىعار, بىراق ساپانى تەكسەرۋ ولار­دىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولا ما؟

ءبىز بۇل ماقالانى جازعاندا قوستا­نايداعى سالىنىپ جاتقان بار ءۇيدىڭ ىرگەتاسى قيسايىپ تۇر دەۋ­دەن اۋلاقپىز. بىراق مەردىگەر كا­سىپ­ورىنداردىڭ ءسال دە بولسا جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن اۋىتقۋى سالدارىنان ساپا تو­مەن­دەپ, ودان ادامداردىڭ زار­داپ شەگەتىنىن ايتۋ بىزگە پارىز ەدى. ەلباسى ۇن­دەۋىندە ايتىلعان الەۋ­مەت­تىك تاپ­سىرمالاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن قۇ­رىلىس جۇمىستارىنىڭ سانىمەن قاتار ساپاسىنا ءمان بەرمەسە, ەڭ­بەك­تىڭ دە, قارجىنىڭ دا جەلگە ۇش­ق­ا­ نى ەمەي نەمەنە؟

ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي