بەكتۇرعانوۆ ويلاپ تاپقان بيونيكالىق بۋىندار

سولاردىڭ ءبىرى – مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باس­­تاماسىمەن قولعا الىن­­عان «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى­نا اتى-ءجونى ەنگەن ال­ما­­تىلىق ماۋلەن بەك­تۇر­عانوۆ.

ماۋلەن مەكتەپ قابىر­عا­سىن­­دا جۇرگەن كەزىنەن-اق ىزدە­نىم­پاز­دىعىمەن دارا­لان­عان. ءار­بىر شى­عار­ماشىلىق ادامى ءۇشىن ماڭىز­دى سانالاتىن بۇل قا­سيەت ونى اسقاق ارماننىڭ بي­ىگىنە جەتەلەسە كەرەك. تالماي وقى­عان تالاپتى بالا تاڭداۋ كەزە­گى كەلگەندە ماتەماتيكالىق با­عىتتى تەرەڭدەپ وقۋعا ني­ەت تانىتىپ, و.جاۋتىكوۆ اتىن­­داعى فيزيكا-ماتەماتي­كا مەك­تە­بىن ۇزدىك باعامەن بىتىر­گەن. وندا وقي ءجۇرىپ رەس­پۋب­ل­ي­كالىق دەڭگەيدەگى تالاي وليم­پيادالاردا باق سىناپ, بي­ىك ناتيجەلەردەن كورىنگەن. اق­پا­راتتىق تەحنولوگيا­لاردى تە­رەڭنەن مەڭگەرۋگە تالاپ­تان­عان زەردەلى جاس حالىقارا­لىق اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار ۋني­ۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇ­سەدى.

ماۋلەن ءۇشىن اتالعان ءبى­لىم وشاعىنا ء(ىت ۋني­ۆەر­سي­تەتى) وقۋعا تۇسكەننەن كەي­ىن عىلىممەن اينالىسۋعا جار­­قىن جول اشىلىپتى. زاما­نا­ۋي تەح­نو­لوگيالارمەن جاب­دىق­تالعان لابوراتوريا ويعا ال­عان ىستەردى تاجىريبەگە اينال­دى­رۋ­عا سەپ بولادى. ادام مەن تەح­­نيكانىڭ بايلانىسى ءوزىن ۇنە­مى قىزىقتىراتىن ول 2015 جىلى ادام بۇلشىق ەتىنىڭ كومەگىمەن باسقارىلاتىن ەرەكشە پروتەز قۇرىلعىنى كورگەن سات­تە, نەگە وسى باعىتتا ءوز وي­ىم­­دى ىسكە اسىرماسقا دەگەن ويعا قالادى. كوپ ۇزاماي ءبىر شە­شىمگە كەلگەن ماۋلەن ديپ­لوم­دىق جۇمىسىنىڭ اياسىندا وسى ماقساتتى تاباندى تۇردە قولعا الادى.

ول ويلاپ تاپقان ەلەكتر­مەحا­نيكالى پروتەز قولداعى بۇل­شىق ەت تامىرلارىمەن باي­لانىسۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ياعني بۇل قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن قالاعان زاتىڭىزدى ۇس­تاۋعا, الۋعا, قويۋعا جانە تا­­­عى باسقا فۋنكتسيالاردى جا­­­­­ساۋعا بولادى. جاس عا­لىم بو­­­لاشاقتا تەك قول ەمەس, سون­­داي-اق شىنتاق, يىق­تىڭ قىز­مە­­­تىن اتقاراتىن ەلەكت­ر-مە­حا­ني­كالى پروتەز جاساپ شى­عا­ر­سام دەيدى.

– نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ءبىز سوڭعى جاڭالىقتاردىڭ ءبارى تەك اقش-تا بار دەپ ويلايمىز. بۇل قاتە پىكىر. ءتىپتى اقش-تىڭ وزىن­دە جاساندى بيونيكالىق قول شى­عا­رىلمايدى. الەمدە جاسان­دى قول شىعاراتىن ەلدەر وتە از. گەرمانيا, ۇلىبريتانيا سياق­تى مەملەكەتتەردە بار بول­عانى ون شاقتى كومپانيا جۇ­مىس ىستەيدى. سوندىقتان مەنى وسى سالا قاتتى قىزىقتىردى.

الاي­دا شەتەلگە شىعىپ وقۋعا, ۇي­­رەنۋ­گە مۇمكىندىك بولمادى. عا­لام­تور ارقىلى, تاجىريبە ار­­قىلى ۇيرەندىم. ەكى جىل بو­يى جاسا­عان جوبامنىڭ نا­تيجەسىندە MBionics كومپانياسىن قۇردىم. قازىر قازاقستاندىق نارىقتا اتىمىزدى قالىپتاستىرىپ كەلەمىز. سۇرانىس كۇن ساناپ ارتۋدا. ەندى جاساندى قول جاساتقىسى كەلەتىن ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتەر شەتەلگە بارماي-اق وتاندىق بيونيكالىق پروتەز-قولدىڭ يەسى اتانا الادى. ءبىزدىڭ كومپانيا وزدەرى وندىرەتىن جاساندى قولعا كەپىلدىك بەرەدى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە اقشا ءۇشىن ەمەس, عىلىم مەن تاجىريبە ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز, دەيدى ماۋلەن بەكتۇرعانوۆ.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, العاش بيونيكالىق پروتەز جاساۋ ىسىنە دەن قويعاندا انالوگى بار قولدى نە ءۇشىن جاساپ جاتىرسىڭ دەپ سىن ايتاتىندار كوپ بولعان. وتان­داس­تارىمىزدىڭ وسىنداي پرو­تەزدەردى شەتەلدەردەن تىم قىم­بات باعاعا ساتىپ الۋعا ءماج­بۇر ەكەنى جاس عالىمدى قات­تى قىنجىلتىپتى. قىرۋار اق­­شاعا بۇل قۇرىلعىنى الۋ­­عا كەز كەلگەننىڭ شاماسى جوق. ونى ىزدەپ تابۋعا دا مۇم­كىندىكتەرى از. سوندىقتان قول­جەتىمدى باعاداعى ساپالى وتان­دىق ءونىم شىعارۋعا بەل بۋ­عان جالىندى جاس ارمانىن اقيقاتقا اينالدىردى. 2017 جىلدىڭ مامىر ايىن- دا «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى باستاۋ العانىن ەستىگەن ماۋلەننىڭ دوستارى تالانتتى زامانداستارىنىڭ ەسىمى وسى تىزىمگە لايىق دەپ تانىپ, ءوتىنىم جىبەرگەن. ارنايى جۇمىس توبى مەن ساراپشى كوميسسيا ونلاين داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە كوپشىلىكتىڭ قول­داۋىنا يە بولعان ماۋ­لەن بەكتۇرعانوۆتىڭ ەڭبە­گىن جوعارى باعالادى. اقى­لى مەن ءبىلىمىن قاتار ۇشتاس­تىر­عان قار­شاداي قازاق بالا­سى ەلى­مىزدە مۇلدە جولعا قويى­ل­ماعان ما­ڭىزدى ىستە تىڭ تال­پىنىس جاسا­دى. تاۋەلسىز قا­زاق­ستاننىڭ دا­مۋى­نا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان «100 جاڭا ەسىم» جو­باسىندا ونىڭ اتى التىن ارىپ­تەرمەن جا­زىلدى.

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا ءوز جوباسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا تانىس­تىر­عان ساتىندە ماۋلەن جاس­تاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋى- نا زور قولداۋ تانىتىپ وتىر­عانى ءۇشىن مەملەكەت باسشى­سىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىن جانداندىرا بەرەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءىت ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ ماگيستراتۋراسىندا ءبىلىم الاتىن جاس ىزدەنۋشى, اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ لابو­را­تورياسىندا تالانتتى جاس­تار توبىمەن بىرگە ءوز يدەياسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ۇستىندە. سوڭ­عى ۋاقىتتارى مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى بالالارعا ارنالعان ەلەك­ترونيكاسىز فۋنكتسيونالدى پروتەزدەر جاساۋدى قولعا العان. بۇل پروتەزدەر قولدارى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان بالدىرعاندار ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى. ەڭ باستىسى, باسقا قىمبات پروتەزدەر سياقتى اتا-انالاردىڭ قالتاسىنا سالماق سالمايتىن كورىنەدى.

ء«ار سالانىڭ, ءار ادامنىڭ فورمۋلاسى ءارتۇرلى بولادى. ماعان قول جەتكىزگەن جە­تىس­تىگىم ەمەس, سوعان جەتۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىس­تا­رىم­ قىزىقتى. ادام الدى­نا ۇل­كەن ماقسات قويادى. سو­عان قول جەتكىزگەن سوڭ ءارى قا­راي قاي­دا بارارىن بىلمەي قا­لا­دى. ميلليونەرلەردىڭ كوپ­شى­­لىگىنىڭ ءومىر تاريحىن قا­را­­­ساڭىز, وسىنى بايقايسىز. سون­دىقتان ماقسات نەعۇرلىم بي­ىك بول­عان سايىن, قۇلشىنىس تا, كۇن­دەلىكتى پروتسەسس تە سوعۇر­لىم قىزىقتى بولادى. وڭاي كەل­­گەن نارسەنىڭ قادىرى بولماي­دى. جۇمىس پروتسەسىنەن ءلاز­زات الۋعا تىرىسۋ كەرەك. ادام ءوزى­نىڭ سۇيىكتى ىسىمەن اينا­لىس­قان­دا عانا ناتيجەگە قول جەت­كىزە الا­دى», دەيدى ول.

ءاربىر تەحنولوگيالىق وز­گەرىس­­تەر مەن جاڭا جەتىستىكتەر مەم­لە­كەتتىڭ ەكونوميكالىق دا­مۋىنا سەرپىلىس اكەلەدى. ال عىلىمي جاڭا­شىلدىق كو­شى­نە ىلەسە الما­عان كەز كەلگەن مەملەكەت ەكونو­ميكالىق دا­مۋ بارىسىندا قانداي دا ءبىر قيىند­ىققا تاپ بولاتىنىن الەم­دىك تاجىريبە دالەلدەپ وتىر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­­لاماسىنىڭ ءبىر تارماعى سا­نالعا­ن «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى عىلىممەن اي­نالىساتىن جاستاردى قا­نات­تاندىرعان بىرەگەي وزىق الاڭ­عا اينالدى دەۋ­گە نە­گىز بار. تالانتتى حالىق­تىڭ ىشى­نەن ماۋلەن سياقتى تالاپتى ازامات­تاردى تاۋىپ جۇرتشى­لىق­قا تانىتۋ جانە ولاردىڭ شىعار­ماشىلىعىن شىڭداي ءتۇسۋ جوبا­نىڭ جەمىسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك.

ماۋلەن ءوزىنىڭ ءبىر سۇح­با­تىن­دا: «قازاقستان جاستا­رى­نىڭ ويى مەن قيالى, پىكىرىنە شەك قويىل­ماي­دى. قوعامدا كوپ­شىلىك باتىس مادەنيەتىنە ەلىك­تەۋشىلىكتى قاتە دەپ تانيدى. الايدا ءار نار­سە­نىڭ جاقسى تۇس­تارى بولاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. ەۋروپادا ادام­دار ەركىن ويلاي­د­ى, ادام­نىڭ مۇمكىندىگىن شەك­سىز دەپ باعالايدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ەكونوميكاسى دا, الەۋەتى دە قارىشتاپ دامۋدا. بىزگە دە ەركىندىك قاجەت. وي ەركىندىگى, پىكىر ەركىندىگى. ارمانىڭدى ىسكە اسىرۋدان قى­سىل­ماۋ كەرەك» دەپ ويىن ءبىل­دى­رىپتى.

اتى «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» تىزىمىنە ەنگەن ماۋلەن سىندى بىرقاتار جاستار ەلىمىزدە بۇرىن سوڭدى بولماعان ەرەكشە قۇرىلعىلاردى جاساپ شىعاردى. بۇل ولاردىڭ ۇشق­ىر ويى مەن قيالىنىڭ, ار­مان-ماقساتىنىڭ جەمىسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەڭىسى. ول جوبالاردىڭ بارلىعى كەڭگە قانات جايىپ ەل يگىلىگىنە جاراپ جاتسا, ايقىن ماقساتتىڭ ورىندالعانى سول ەمەس پە!

ارمان وكتيابر,

«ەگەمەن قازاقستان»