عارىشتى يگەرۋ بۇگىندە وركەنيەتتى الەمنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعانى انىق. بۇل سالا جەر شارىنداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ, ادامزاتقا قاجەتتى ءتۇرلى يگىلىكتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى دەسەك تە بولادى. قازىرگى تاڭدا عارىشتى يگەرۋدە قازاقستان بەلسەندى ءىس-قيمىلىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
بۇل ءسوزىمىزدى ەلىمىزدىڭ الەمدىك عارىش دەرجاۆالارىنىڭ قاتارىنا ەنگەندىگى راستاي تۇسەدى. وسىناۋ سالا قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزگە تابىسىن بەرە باستادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىمىزدىڭ جەر سەرىكتەرىمىز دوڭگەلەنگەن دۇنيەنى شارلاپ, قازاقستاننىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپالىن تيگىزۋدە.
قازاق عارىشكەرلەرىنىڭ شوقتىعى بيىكاتالعان جەتىستىكتەردى سارالاي كەلە, حالىقارالىق عارىشكەرلەر كۇنىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى مەرەكە ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. وسى ورايدا, حالقىنىڭ سانى جاعىنان ەلىمىزدى ون وراپ الاتىن تالاي مەملەكەتتىڭ ءوز عارىشكەرلەرىن ۇشىرا الماي وتىرعاندىعى ەسكە تۇسەدى. بۇگىندە قازاقتىڭ ءۇش عارىشكەرى – توقتار اۋباكىروۆ, تالعات مۇساباەۆ پەن ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ كەۋدەلەرىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – «حالىق قاھارمانىنىڭ» التىن جۇلدىزدارى جارقىراپ تۇر.
ولاردىڭ ولشەۋسىز ەڭبەكتەرى مەن جانكەشتى ارەكەتتەرى قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا سۇبەلى ۇلەس قوستى. بۇل ءبىر عانا مىسال. ماسەلەن ءۇشىنشى عارىشكەرىمىز – ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ ءوزى عارىش كەڭىستىگىندە قازاق عالىمدارىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا فيزيكا-تەحنيكالىق, مەديكو-بيولوگيالىق باعىتتاعى 20-عا جۋىق عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزدى. ولاردىڭ بارلىعى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن اسا قاجەت جوبالار بولاتىن. تاجىريبە بارىسىندا كەيبىر زاتتاردىڭ تارتىلىس كۇشىنەن تىس عارىش كەڭىستىگىندە قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن, ارال تەڭىزىنىڭ ءتۇبى مەن كاسپي ايماعىنداعى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ورنالاسۋىن, اۋا رايىن باقىلاۋعا سەپتىگى تيەتىن مۇزدىقتى تاۋلاردى, شيكىزات تاسىمالىندا پايدالانىلىپ وتىرعان قۇبىرلاردىڭ جەلىسىنە دەيىن عارىشتان بايقاپ كورگەن.
قازىر بۇل جوبالار بويىنشا عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ا.ايىمبەتوۆ ارنايى كامەرامەن عارىش كەڭىستىگىندەگى گامما ساۋلەلەرىن تۇسىرگەن. بۇل زەرتتەۋدىڭ مەديكو-بيولوگيالىق ماڭىزى زور. عالىمدارىمىز الداعى ۋاقىتتا وسى ماتەريالداردى پايدالانىپ, رادياتسيا ساۋلەسىن كەڭ كولەمدە زەرتتەي الادى. بۇل – عارىشقا ساپار شەككەن ءبىر عارىشكەردىڭ عانا عىلىمعا قوسقان ۇلەسى. توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆ تا مۇنداي اۋقىمدى تاجىريبەلەردى جۇزەگە اسىرعان بولاتىن.
تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەكەلىبيىل قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنا دەربەس مەملەكەت ەسەبىندە ماڭىز بەرىپ, وسى تۇرعىدا باعىت-باعدارىن ايقىنداي باستاعاندىعىنا شيرەك عاسىر تولدى. وسىدان 25 جىل بۇرىن, ياعني 1993 جىلدىڭ اقپان ايىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن وتاندىق عارىش سالاسىن دامىتۋعا وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلدى. بۇگىندە ول «قازعارىش» اتتى ىرگەلى ۇيىمعا اينالدى. بۇل تاريحي ءسات جوقتان بار جاساپ, عىلىمعا نەگىزدەلگەن جاڭا سالانى دامىتۋدىڭ باستاۋى بولاتىن.
الدىمەن 1994 جىلى قازاقستان مەن رەسەي بايقوڭىر عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا «بايقوڭىر عارىش ايلاعىن پايدالانۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن تالاپتارى» كورسەتىلگەن مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. ەلدەگى عارىشتىق قۇرىلىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمى جۇيەلەندى. عارىش سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق باعىتتار بويىنشا ارناۋلى كاسىپورىندار قۇرىلدى. عارىش سالاسىنان حابارى بار, جەتىك بىلەتىن عىلىمي جانە ينجەنەرلىك ماماندار قۇرامى بەكىتىلدى.
رەسەي, ۋكراينا, فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي, ءۇندىستان, ۇلىبريتانيا, يزرايل, نيدەرلاند, شۆەتسيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, تايلاند, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ساۋد ارابياسى جانە يران ءتارىزدى مەملەكەتتەرمەن عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتاردا زەرتتەۋ مەن پايدالانۋعا بايلانىستى كەلىسىمدەرگە قول جەتتى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ عارىشتىق دەرجاۆاعا اينالعاندىعىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋىنان, قول جەتكىزىلگەن تولاعاي تابىستاردان كورۋگە بولادى.
قىرۋار قارجى ۇنەمدەلۋدەەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا «بۇگىندە الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى تەرەڭ جانە قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلەدى» دەگەن بولاتىن. ياعني الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانۋ ۇسىنىلىپ وتىر. دەمەك, بۇل ماسەلە عارىش سالاسىن دا اينالىپ وتپەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق «KazSat» عارىشتىق بايلانىس جۇيەسى ەكى جەر سەرىگىمەن بىرگە تابىستى جۇمىس جاساپ تۇر. ولاردىڭ نەگىزگى جانە جەر ۇستىندەگى قوسالقى باسقارۋ كەشەندەرى بار. بۇل جۇيە ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا سپۋتنيكتىك بايلانىس پەن تەلەراديو حابارلار تاراتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە جەكە ۇيىمداردىڭ سۇرانىستارى بويىنشا دەرەكتەردى بەرىپ, شالعايداعى اۋىلداردىڭ ۇيالى بايلانىس قىزمەتىن پايدالانۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.
سونداي-اق «KazSat-3» قىزمەتىنىڭ قىزىعىن «وتاۋ تۆ» جۇيەسىنىڭ 1 ميلليونداي پايدالانۋشىسى كورىپ وتىر. بۇعان قوسا تەك 2017 جىلى عانا «KazSat» بايلانىس جۇيەسى قازىناعا 5 ملرد تەڭگەدەن اسا كىرىس ءتۇسىرىپ, شەتەلدىك سپۋتنيكتەردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋدى ازايتۋ ارقىلى 12 ملرد تەڭگە ۇنەمدەپ قالعان.
بيىل پايدالانىلا باستاعانىنا ءتورتىنشى جىلعا اياق باسقان جەر بەتىن زوندتاۋ جۇيەسى اۋىل شارۋاشىلىعى, توتەنشە جاعدايلار, ەكولوگيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ, جەردى پايدالانۋ, گەودەزيا, كارتوگرافيا, قورعانىس پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالالارى ءۇشىن تاۋەلسىز, شىنايى اقپاراتتى جەدەل الۋعا قول جەتكىزدى.
جەر بەتىن قاشىقتىقتان زوندتاۋ قازىر ەكى بىردەي عارىشتىق اپپارات ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى جۇيە ارقىلى وتكەن جىلى جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ 11,5 ملن شارشى شاقىرىمىن سۋرەتكە تۇسىرۋگە 1,2 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. وسى رەتتە شەتەلدىكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنسەك 12 ملرد تەڭگەگە شىعىندالار ەدىك.
قاشىقتىقتان زوندتاۋ جۇيەسى پايدالانۋعا بەرىلگەن 2015 جىلدان بەرى 570 ملن شارشى شاقىرىم تاسپاعا ءتۇسىرىلىپ, 30 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلگەن. جالپىلاي العاندا, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا عارىشتىق تۇسىرىلىمدەر مەن بايلانىس قىزمەتى ءۇشىن 24 ملرد تەڭگەنىڭ ءوز قالتامىزدا قالۋىنا ىقپال ەتتى. بۇل قاراجات, سايىپ كەلگەندە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەمەس, جەرگىلىكتى جەردە كوپتەگەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جۇمسالۋدا.
«بايتەرەك» بيىككە سامعايدىعارىشتى يگەرۋدەگى قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – «بايتەرەك» جوباسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى. اتالعان جوبا بايقوڭىر عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالۋ مەن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە كوممەرتسيالىق ۇشۋدىڭ الەمدىك نارىعىنا جول اشادى.
«بايتەرەك» ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىمەن دە ەرەكشە. ول قازاقستان مەن رەسەيدىڭ «زەنيت م» عارىشتىق زىمىراندىق كەشەنى ينفراقۇرىلىمى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ, گەپتيل وتىنىن پايدالاناتىن اتىشۋلى «پروتوننىڭ» ورنىن باسقالى تۇر. دەمەك, زىمىرانداردىڭ ۋاقىت وتە قورشاعان ورتاعا تيگىزەر كەرى اسەرى ازاياتىن كۇن الىس ەمەس.
«بايتەرەك» عارىشتىق زىمىران كەشەنىنەن العاشقى ۇشۋ 2022 جىلعا جوسپارلانعان. سونداي-اق وتاندىق زىمىراندى جەر سەرىكتەرىمەن قاتار, باسقارۋشىسى بار جاڭا بۋىن كەمەلەرىن ۇشىرۋعا پايدالانۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇنى «بايتەرەك» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى 2017-2022 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى جاسالعان, سونداي-اق تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاساقتالۋدا.
بيىلعى جىلدىڭ باستى جوسپارى رەتىندە قازاقستانعا بايقوڭىر ايلاعىنىڭ 42,43,45 ۇشىرۋ الاڭدارىندا ورنالاسقان «زەنيت م» كەشەندەرىن تاپسىرۋ ءراسىمىن ايتۋعا بولادى, ونى ءارى قاراي پايدالانۋ رەسەي فەدەراتسياسىمەن بىرلەسكەن جوبالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق. جالپىلاي العاندا, «بايتەرەك» اناعۇرلىم مودەرنيزاتسيالانعان ەلدەردىڭ, دامىعان وتىزدىقتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز ءۇشىن سەرپىلىس بەرەتىن بىرەگەي جوبا ەكەنى انىق.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىن يگەرگەن قىزمەتكەرلەردىڭ 22 پايىزى عىلىمعا جۇمىلدىرىلعان, 39 پايىزى ءارتۇرلى ساناتتاعى ينجەنەرلەر. نەگىزگى كاسىبي مامانداردىڭ 60 پايىزى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى.
سايىپ كەلگەندە, عارىش ارقىلى قول جەتكەن جەتىستىكتەر ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە يگىلىك رەتىندە دەندەپ ەنگەندىگىن ءوزىمىز اڭعارماي قالۋىمىز مۇمكىن. كۇندەلىكتى قولدانىستاعى ۇيالى تەلەفون مەن تەلەديداردان باستاپ, عارىشپەن تىكەلەي بايلانىس جانە عىلىم مەن تەحنيكالىق دامۋ ءبىر ورىندا تۇرعان جوق. وسى وركەنيەتتىڭ باستاۋىندا تۇرعان قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن بولارىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەيدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»