سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ اقىل-وي كوشىنىڭ شەكارا اسىپ جاتقانى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارالاس وڭىرلەردە مەكتەپ بىتىرگەن بوزبالالار مەن بويجەتكەندەردىڭ كورشى ەلدىڭ سۋبەكتىلەرىندەگى ءبىلىم نىساندارىنا بەت بۇرۋى ويلاندىرماي قويمايدى.
ويتكەنى الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارالاردىڭ ءبىرى قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا سوزىلىپ جاتىر. تيىسىنشە, تاڭداۋى كورشى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىن تالاپكەرلەر دە از بولمايدى. سونداي-اق جالاقىسى جوعارى جۇمىس ىزدەگەن ازاماتتاردىڭ دا جاقىن جانە الىس شەتەلدەرگە كوش تۇزەۋ كورىنىسى بايقالادى. ادام كاپيتالى – كەز كەلگەن ەلدىڭ باستى كۇش-قۋاتى. ەكونوميكالىق رەسۋرستار ادام ارقىلى قالىپتاسادى. سوندىقتان بۇل تاراپتاعى ساراپتاۋلار مەن تالداۋلاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور.
جۋىردا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ساراپشىسى دارحان جۇماشەۆ قازاقستان جاستارىنىڭ ەميگراتسياسى تۋرالى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورتىندىسىن جاريالادى. «قوعامدا ەلدەن كەتۋشىلەردىڭ باسىم بولىگىن ستۋدەنت جاستار قۇرايدى دەگەن پىكىر بار. اتالعان كوزقاراس شىندىققا سايكەس كەلەتىندىگىن تەكسەرۋ ماقساتىندا سوڭعى ءۇش جىلداعى يمميگراتسيالىق اعىنعا تالداۋ جۇرگىزدىك», دەيدى ول. ماسەلەن, رەسەيدە 2012-2017 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 22 مىڭ ادام ەميگراتسياعا كەتكەن. زەرتتەۋ مالىمەتىنە سايكەس, قازاقستاندا دا كەلىپ جاتقانداردان گورى كەتىپ جاتقانداردىڭ ۇلەسى جوعارى ەكەن.
ء«بىز ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ميگراتسيا دەرەكتەرىن جاس بويىنشا توپتاستىرۋ تۋرالى ءوتىنىم جىبەردىك. الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە ادامداردىڭ ميگراتسياسىن كەلەسى جاس ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا جىكتەدىك. ياعني, كوللەدجگە نەمەسە جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ جاسى (16-20 جاس), ماگيستراتۋرا جانە PhD باعدارلاماسى بويىنشا وقۋ جاسى (25-29 جاس), 1-5 جاستاعىلار مەن 30-34 جاستاعىلار (بالالى جاس وتباسىلار)», دەيدى د.جۇماشەۆ.
وسى جاس ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا الىنعان مالىمەتتەردى سالىستىرۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, 16-20 جاس ارالىعىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ ەلدەن شىعۋى 1-5 جاستاعى بالالارعا قاراعاندا 1,5, ال 30-34 جاستاعىلارعا قاراعاندا 2,5 ەسە از ەكەن. ياعني, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ سوڭعى ءۇش جىلداعى ەلدەن شىعۋىنىڭ نەگىزى وقۋعا بايلانىستى ەمەس ەكەنى انىقتالدى. ەلدەن كەتۋشىلەردىڭ كوپشىلىگىن بالالى جاس وتباسىلار قۇرايدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى ميگراتسيا اعىنىنا جاسالعان تالداۋ تومەندەگى ترەندتەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەلدەن شىعىپ كەتۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلگە وقۋ ءۇشىن ەمەس, وتباسىمەن, بالالارىمەن بىرگە شەتەلدەردە تۇراقتى تۇردە تۇرۋدى كوزدەيدى. ولاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى وزدەرىنىڭ ءومىرىن تاريحي وتاندارىمەن بايلانىستىرادى.
سونداي-اق قازاقستاندىقتار ەميگراتسياسىنىڭ ماڭىزدى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بەلسەندى جىلدارىندا, ياعني شامامەن 30-34 جاستاعى كەزدەرىندە جۇمىس تابۋ ماقساتىن كوزدەيدى. 2012 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن سىرتقى ميگراتسيانىڭ تەرىس سالدوسى 5 جىلعا ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ ادامنان كەلدى. ارينە, بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ ازايۋىنا تابيعي ءوسىمنىڭ ارقاسىندا جول بەرمەيدى. وسى مەرزىم ارالىعىندا ورتا ەسەپپەن جىل سايىنعى ءوسىم 259 مىڭ ادامدى قۇرادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ەلدەن كەتكەن ءبىر ادامنىڭ ورنىن 26 جاڭا قازاقستاندىق باسادى.
د.جۇماشەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل مالىمەتتەر ەلىمىزدەگى مەكتەپتەگى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىمنىڭ ساپاسى جاقسى ەكەنىن كورسەتەدى. «وقىعان جاستار ەلدى تاستامايدى. ەميگراتسيا كوبىنەسە جاسى كەلگەن ادامدارعا ءتان. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر ءبىلىم بويىنشا دا, ءتىل بويىنشا دا ەلىمىزدە اسا قيىندىققا كەزدەسە قويمايدى. ولار جوعارى ءبىلىمدى, زايىرلى, قۇقىقتىق قوعام ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلگەن كەز كەلگەن ورتاعا تەز بەيىمدەلىپ كەتەدى. قازاقستانداعى بايلانىستارى مەن بيزنەستەرىن دە ساقتاي الادى. بۇل كوپتەگەن ەلدەرگە ءتان جاعداي. البەتتە, مامانداردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ءبىلىم مەن ماماندىق العان سوڭ ەلدى تاستاپ شىعۋى وتە وكىنىشتى. ويتكەنى مەملەكەت جاستاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنە قوماقتى ينۆەستيتسيا سالادى. دەسە دە, تابيعي ءوسىمدى دە ەسەپكە العان ابزال. سوندىقتان ماماندار كەتىپ, باسقالار كەلىپ جاتىر دەگەن پىكىر ورىنسىز. نەگىزىندە, وقۋ ورنىن تامامداعان 26 دارىگەردىڭ بىرەۋى عانا شەتەلگە كەتەدى. نەمەسە اتالعان كافەدراعا 26 كەلەشەك دارىگەر تۇسەدى», دەيدى ول.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرجان التاەۆ تا ادام كاپيتالىنىڭ سىرتقا كەتىپ جاتقانىن جوققا شىعارمايدى. سونىڭ ىشىندە تەرىسكەيدەگى تۇرعىنداردىڭ بۇل «كوشكە» بەيىم ەكەنىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا مۇنداي مامان اعىنىنىڭ بولماي تۇرمايتىنىن, نەگىزگى ءتۇيىن جۇمىس ىزدەۋدە ەكەنىن تارقاتادى. قازىر وسى تاراپتا اتالعان مينيسترلىك ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى جوباسىن جاساپ جاتقانى بەلگىلى. مينيسترلىك جۇمىس ىزدەۋ جولىنداعى اعىندى وسى قۇرال ارقىلى ىشكى ەڭبەك نارىعىنا اۋىستىرۋ جولىمەن رەتتەمەك. بۇل ەلدەن شىعۋدى تۇبەگەيلى توقتاتا ما؟ ونى ۋاقىت كورسەتەدى.
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»